Atyraýǵa Gollandiianyń Qazaqstandaǵy, Tájikstandaǵy jáne Qyrǵyzstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Dirk Ian Kop jumys saparymen kelipti.
Ol Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaevtyń qabyldaýynda bolǵan. Aitpaqshy osy qabyldaýda ákim elshige: «Qazaqsha sóileseiik. Keleside úirenip kelińiz» degen bolatyn. «Aqjaiyq» basylymy elshimen kezdesip birqatar saýal qoiypty. Árine, suhbatty tolyq bermeimiz. Oqylymdy degen tustaryn ekshep aldyq.
«Iá, qiyndyqtar bar»
Bizdiń kásiporyndar úshin negizgi qiyndyqtar sizdiń eldegi birqatar zańnama aktileriniń jetilmegendigi bolyp tabylady. Jaqynda 19 jyl kelissóz júrgizilgennen keiin Qazaqstan Dúniejúzilik saýda uiymyna (DSU) múshe boldy. Bul bizdiń qarym-qatynasymyzdy damytý úshin óte jaqsy tuǵyrnama.
Bastysy — Qazaqstan sózben emes, is júzinde DSU músheliginen týyndaityn búkil, sonyń ishinde quqyqtyq máselelerge qatysty mindettemelerin oryndaýy kerek. Al bul ókinishke qarai, únemi júzege asa bermeidi. Árine, ońai emes, biraq, bul ózara tiimdi yntymaqtastyq úshin qajet. Osy máseleler boiynsha biz Astanadaǵy sizdiń úkimetpen úzdiksiz dialog júrgizýdemiz.
Azyq-túlikterdi eksporttaý boiynsha Gollandiia álemde 2-shi orynda? Biz she?…
Iá, elshi solai deidi. Aitýynsha, bul turǵyda olarǵa Qazaqstan óte tartymdy eken.
«Gollandiiada tiimdiligi joǵary aýyl sharýashylyǵymen ainalysady, ol azyq-túlikterdi eksporttaý boiynsha dúnie júzinde ekinshi oryn alady. Árine, bul turǵyda biz úshin aýqymdy Qazaqstan óte tartymdy.
Máselen, bizdiń tehnologiia boiynsha kókónis jáne gúl ósirý jylyjailaryn, qus fabrikalaryn, sút fermalaryn salý týraly aityp otyrmyn. Biz qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan taǵy bir sektor – sý qorlaryn basqarý. Bul baǵytta bizdiń 1000 jyldyq tájiribemiz bar. Bizde sý kóp, sizde az. Degenmen, siz ben bizge keide odan qorǵanýǵa týra keledi. Jalpy, bul áleýetti sala yntymaqtastyq úshin óte aýqymdy – sý qorlaryn tiimdi paidalaný, kárizdik júieler, aýyz sý… Gollandiia bul máselede №1 sarapshy bolyp tabylady.
Taǵy bir keleshegi bar másele – spýtniktik málimetterdi paidalanýdy damytý. Olardy, máselen, munai men gazdy izdeý kezinde geologiialyq barlaý jumystaryna, Kaspii teńiziniń deńgeiine monitoring jasaǵanda, aýyl sharýashylyǵynda oidaǵydai paidalanýǵa bolady» deidi Kop myrza.
Qashaǵanda munai óndirý qanshalyqty tiimdi?
Eger munai baǵalarynyń qalai ózgeretinin bilsek qoi! Aktsiialar satyp alyp, tabysty biznesmen bolar edim. Al shyndyǵyn aitsam, qazir munai naryǵynyń qalai bolaryn eshkim de dóp basyp aita almaidy. Qalai degenmen de, NCOC-taǵy kezdesý kezinde búginde Qashaǵandaǵy munai óndirýge qatysty problema joq ekendigine sendirdi. Qashaǵanǵa 60 mlrd dollardan astam qarjy salyndy, bul kóp aqsha.
Qyzǵaldaqtardyń Gollandiiadan ákelinetini ras pa?
«Iá, qyzǵaldaqtardyń barlyǵy gollandyq» deidi elshi. Qazaqstanǵa bir emes, on Gollandiiadan artyq siiatyn shyǵar. Soǵan qaramai biz qyzǵaldaqty osy elden tasimyz. Aidaladan…
«Kún saiyn tańerteń Amsterdamda gúl aýktsiony ótedi, ushaqtarmen gúlder dúnie júzine taralady. Qazir Kolýmbiia, Ekvador, Keniia sekildi elder gúl ósirý sharýashylyǵyn oidaǵydai damytýda. Alaida, gollandyq qyzǵaldaqtar – bul brend. Qazaqstanda Gollandiiadan ósirilgen raýshan gúlderi kóp kólemde satylady. Biraq, raýshan gúli sizderde de – bizdiń tehnologiia boiynsha salynǵan jylyjailarda ósiriledi» deidi ol.
Kishkentai memleket
Elshi osylai degen eken. Osy bir kishkentai memlekette 17 mln. turady. Al osy eldiń astanasy – Amsterdam Eýropadaǵy nómir 1-shi tranzittik ortalyq eken. Gollandiiaǵa toqtaityn reisterdiń 80 paiyz jolaýshysy – tranzittik jolaýshylar. Solai.
Maqs Boqaev pen Talǵat Aianǵa Gollandiia elshisiniń ne qatysy bar?
Biz bilmeppiz. Atyraýdaǵy azamattyq belsendiler Maks Boqaev pen Talǵat Aianovtyń sotyna Qazaqstandaǵy Gollandiia elshiliginiń ókili de qatysqan eken. Buǵan qatysty Dirk Ian Kop myrza bylai depti:
«Budan buryn aityp ótkenimdei, biz úshin Qazaqstannyń damyǵan el ataný turǵysyndaǵy ambitsiiasy is júzinde dáleldengeni óte mańyzdy. Osy jerde salmaqty kommertsiialyq múddemiz bar bolǵandyqtan, sizdiń elde tek úkimet deńgeiinde ǵana emes, qoǵamdyq ómirde ne bolyp jatqanyn, qandai problemalar bar ekendigin bilgimiz keledi. Munda bizge Qazaqstan biligi, UEU jáne BAQ-tar usynǵan aqparattarǵa táýeldi bolyp qana qoimai, ne bolyp jatqanyn óz kózimizben baqylaý da mańyzdy. Sizdiń elshilik te basqa elderde, sonyń ishinde, meniń elimde de osylai jasaidy».
«Tramp Amerikanyń dástúrli printsipterinen attap óte almaidy»
Elshiniń AQSh prezidentiniń sailaýynda jeńiske jetken Donald Trampqa qatysty pikiri osyndai.
«Óz atymnan aitarym, sol Amerikadaǵy, Batys Eýropadaǵy, Japoniiadaǵy saiasi júie – jekelegen adamnyń kózqarastaryna qaraǵanda salmaqtyraq, tipti, memlekette basty laýazymda otyrǵan adam úshin de. Árine, kimniń prezident bolǵandyǵy mańyzdy. Biraq, Tramp qansha qalasa da, áldebir negiz bolatyn printsipterdi buzyp, bárin kúrt ózgerte almaidy. Ne bolatynyn kóremiz. Árine, ózgerister bolady – halyqaralyq saýda qatynastarynda, kóshi-qon protsesterinde jáne t.b. Sodan soń tórt jyldan keiin taǵy da sailaý bolady ǵoi…» deidi ol.
Pýtin she? Elshi Resei týraly ne deidi?
«Ekinshi Dúniejúzilik soǵystan keiin álemde belgili bir tártip ornady. Munda basty elementterdiń biri – memlekettik shekaranyń beriktik printsipi bolyp tabylady. Batys muny zańdy alańda jáne Keńes Odaǵymen birge jasady.
Sońǵy 70 jyl ishinde alǵash ret bir memleket ekinshi memlekettiń shekarasyn kúshpen aýystyrdy. Men ózińiz túsinip otyrǵandai, Qyrym anneksiiasyn aityp otyrmyn. Bul biz úshin túsiniksiz jáne qabyldanbaityn áreketter. Sondyqtan da sanktsiialar engizildi. EO sanktsiiasy men ekonomikasyna keler bolsaq, Resei ekonomika turǵysynda, aitalyq, Ispaniiamen salystyrmaly túrde óte úlken el emes. Shyǵys-eýropalyq jáne Orta Aziia elderi úshin bolashaq Reseide emes, bizde, Batys Eýropa men AQSh-ta ekeni aiqyn».
