Qazaqta «eki qoshqardyń basy bir qazanǵa syimaidy» degen sóz bar. E.Hemingýei (1899-1961 jj.) men Ý.Folkner (1897-1962 jj.) tirisinde dál solai bir-birimen til tabysa almaǵan tulǵalar boldy. Jai ǵana usaq-túiek sózden bastalǵan tartys sońynda eki jazýshynyń ómirimen sabaqtasyp, shyǵarmashylyq ǵumyrymen birge órilip ketti. Qaqtyǵystyń sulbasynan biz eki tulǵanyń ádebiet týraly talǵam-tarazysy, ustanymy, oilaý zańdylyǵy, pendelik qasietimen ushyrasamyz. Odan da mańyzdysy – bul teketires ekeýiniń ónerdegi qaitalanbaityn dara bolmysyn anyq kórsetedi.
Ádebi ortada E.Hemingýeidiń dańqy erte shyqty. Onyń daqpyrtyn alysqa jibergen Parijde jaryq kórgen «Bizdiń dáýirimizde» (1924j.) atty áńgime jinaǵy men alǵashqy romany «Kún de kóteriledi» (1926 j.) edi. Soǵan deiingi úsh áńgime jáne on óleńnen turatyn toptamasyn synshylar men oqyrman jyly qabyldaǵan bolatyn. Ásirese, AQSh-tyń áigili ádebiet synshysy E.Ýilson, Parijde turyp jatqan áiel jazýshy Seinderdiń jańa týǵan sholpan juldyzyndai jarqyrap shyqqan talant týraly aitqan sózderi jurttyń esinde qaldy. E.Hemingýeidiń áńgimeleri sóilemderi yqsham, bas-aiaǵy jinaqy, dáldikke boi urǵan, dialogqa jete mán beretin ereksheligimen birden kózge túsetin edi. Bul qasiet synshylardyń nazarynan tys qalǵan joq. E.Ýilson: «Ol, Hemingýei bolattyń betine oiyp jazǵandai jazady. Shyǵarmalarynda talantty sýretshilerdiń qoltańbasyna tán qasiet bar. Qashanda sulýlyqqa boi uryp, ónerge tán sáýle izdeidi. Shaǵyn bolǵanyna qaramastan bul shyǵarmalar óner turǵysynan soǵys týraly jazylǵan búgingi shyǵarmalardyń qai-qaisysynan da ozyp tur», – dep jazǵan.
[caption id="attachment_20389" align="alignleft" width="381"]
E.Hemingýei týraly jazylǵan ǵumyrnamalyq eńbekterdi oqyp otyrsaq, onyń 1925 jyly («Kún de kóteriledi» romany jaryq kórdi) ádebi ortada tanylyp, 1929 jyly («Qosh bol, qarýym» romany jaryq kórdi) sý jańa klassik bolyp moiyndalǵanyn baiqaimyz. Mundaǵy basty sebep, jazýshynyń qalamynyń ózgeshe órnek salyp, ónerde jańa talǵam ákelip, prozanyń tyń múmkindigin ashqanynan deýge bolady. E.Hemingýei – ádebiet tarihynda moiyndalǵan áńgime jazýdyń sheberi. Onyń romandarynan kemshilik tabýǵa bolar, biraq, áńgimeleriniń deni qaitalanbaityn has ónerdiń týyndysy. E.Hemingýei – áńgime janrynda soǵan deiingi shyǵarmalarda anyq kórinis tabatyn oqiǵany, siýjetti alyp tastap, olardy kino tiline uqsas montajdap berýdiń tásilin shyǵarmashylyqqa kirgizgen birinshi jazýshy. Keiin bul tásildi ol muhittaǵy muztaýdyń (aisbergtiń) bolmysymen túsindirdi. «Eger óziń jaqsy biletin dúnieni alyp tastasań, shyǵarmań jandana túsedi. Al óziń anyq bilmeitin dúnieni alyp tastasań, ondai shyǵarmany jazǵannan, jazbaǵan durys. Muhittaǵy muztaýdyń aibatty kórinetin sebebi – onyń segizden bir bóligi ǵana sý betine shyǵyp turady, qalǵan bóligi kórinbeidi. Sen óziń jaqsy biletin dúnielerdi qysqartqan saiyn muztaýdyń tasadaǵy bóligi qalyńdai túsedi», – degen E.Hemingýei.
Prozaǵa tán baiandaý tásilinde úsh túrli jaǵdai oryn alady. Onyń birinshi tásili – áńgimeni baiandaýshy jaqtyń (avtordyń) biletini oqyrmannan kóp bolady. Dástúrli shyǵarmalardyń deni osy úlgide jazylǵan. Aitalyq, qazaq ádebietinde M.Áýezovtiń «Qaraly sulý», «Kinámshil boijetken» siiaqty áńgimelerinde avtor oqyrmanyna aitýǵa tiisti dúnieni erkin kósilip, syrtqy kórinisten ishki jan dúniege deiin bara otyryp, sarqyp aitýǵa tyrysady. Shyǵarmanyń aýany da soǵan yńǵailanǵan. Munda oqyrman avtordyń aýzynan barynsha kóp derek alýǵa ǵana beiimdelip otyrady. Ekinshi tásil – baiandaýshy men oqyrmannyń bileri qarailas turady. Bundaida baiandaýshy shyǵarmada bir keiipkerdiń róli deńgeiinde ortaǵa shyǵady. Onyń aýzynan shyqqan aqparattyń bári ózi kórgen dúnie men oilaǵan oiynan ǵana turady, odan aryǵa barmaidy. Bul tásil jeke adamnyń (keiipkerdiń) sýbektivti múmkindigin barynsha paidalanýǵa negizdelgen. Úshinshi tásil – baiandaýshy oqyrmannan az biletin siiaqty bolyp ortaǵa shyǵady, shyǵarma, negizinen, osy shaqpen jazylady. Munda avtor aitýǵa tiisti dúnieni ǵana aitady, onda da tike emes, barynsha janama tásildermen detaldardy ǵana jetkizedi.
E.Hemingýeidiń áńgimeleriniń deni osyndaǵy ekinshi, úshinshi tásilge qurylǵan. Aitalyq, «Indiiandar mekeninde» shyǵarmasynda jazýshy ekinshi tásildi qoldansa, «Aq pilge uqsaǵan órkeshti taýlar» áńgimesinde úshinshi tásildi paidalanǵan. Mundai mátin oqýǵa qarapaiym bolǵanymen, túsinýge aitarlyqtai salmaq salady. Bul týraly synshylar: «E.Hemingýei oqyrmannan bir-aq nárseni kútedi – ózimen úndesýdi qalaidy. Mátinde ymdaý tásilin qoldana otyryp, bir sózben birneshe mazmundy elestetedi. Ol kóz ben baqylaý obektisi, baqylaý obektisi men oqyrmandy tike bailanystyrady», – (H.Ýeid) dep jazady. Álem ádebietinde búginde E.Hemingýeishe sheberliktiń úlken mektebi qalyptasqan. Sol mekteptiń bir túlegi 1982 jylǵy Nobel syilyǵynyń iegeri Latyn Amerika jazýshysy – G.Markes.
[caption id="attachment_20390" align="alignright" width="336"]
E.Hemingýei ádebietke kelgen tus aǵylshyn-amerikan ádebietinde túbirli betburys júrip jatqan kez edi. Modernistik ádebiet nyq basyp ortaǵa shyǵyp, talǵam turǵysynan dástúrli ádebietti ýaqyty ótken dúnie retinde keiinge ysyrǵan kezeń bolatyn. Prozaǵa E.Hemingýei ótkenniń sońy emes, birden jańanyń basy bolyp keldi. Onyń talantqa tán túisigi zamannyń aýqymyn, ónerge tán estetikanyń qalyptasý ústindegi jańa túisigin dóp basyp tanydy. Ol Parijde E.Paýnd bastaǵan aqyndarmen tanysty, olardyń ádebiet týraly oilaryn ózinshe sarapqa saldy. P.Sezann bastaǵan sýretshilerdiń kartinalaryn ainalsoqtap, ózine tán jazý mánerin izdedi. E.Hemingýei áńgime janrynda ǵana tyń soqpaq salyp qoiǵan joq. Ózine tán jazý stilin romandaryna da sátimen sińire aldy. «Kúnde kóteriledi» shyǵarmasynda ol birinshi dúniejúzilik soǵysty bastan ótkergen urpaqtyń daǵdarysty rýhani dúniesin sheber sýrettedi. Bul shyǵarmany ótken ǵasyrda aǵylshyn tilinde jaryq kórgen tańdaýly on týyndynyń biri retinde ataýǵa ábden bolady. Roman týraly AQSh-tyń belgili jazýshysy Ý.Sinkler (1930 jyly Nobel syilyǵynyń iegeri atanǵan): «Bul – men oqyǵan eń tańdaýly roman, men avtordy rizashylyqpen quttyqtaǵym keledi. Ózge eshbir jazýshy onyń jasynda (E.Hemingýeidi aitady) bulaisha aǵylshyn-amerikan ádebietiniń kóshbasynda turǵan emes» dep jazsa, E.Ýilson: «Bul roman E.Hemingýeidiń óz dáýiriniń eń úzdik jazýshysy ekenin kórsetip berdi», – dep jazǵan. E.Hemingýei munymen ǵana shektelip qoiǵan joq. Kelesi «Qosh bol, qarýym» romanynda shyǵarmashylyqtyń jańa biigine kóterildi. Bul shyǵarma týraly «Niý-Iork Taims» gazeti «Angliialyq medbike men amerikalyq jedel járdem kóligin júrgizetin jaýyngerdiń arasyndaǵy mahabbatty baiandaityn bul kitap oiyńa eriksizden Romeo men Djýlettany salady», – dep jazdy. Roman birden modernistik prozanyń ókildik shyǵarmasy dep baǵalandy. Ol týraly synshylardyń barlyǵy derlik birbetkei maqtaý sózderdi ǵana jazdy. Synshylar romannyń aiaqtalar tusyna erekshe nazar aýdarǵan. Bul joldardy jazýshy 37 ret ózgertip jazǵanyn keiin maqtanyshpen aýyzǵa alǵan. Aitsa aitqandai, alǵashqy mátinge qaraǵanda ózgertilgen sońǵy mátinnen E.Hemingýeidiń kánigi qoltańbasy «menmundalap» turady.
Osylaisha E.Hemingýei 30 jasynda ádebiettiń qaq tórinen bir-aq shyǵyp, «tiri klassik» atandy. Bul ólsheýsiz dańqqa onyń ózinikin ǵana jón sanaityn birbetkei minezi qosylǵany daýsyz. Ol týraly ǵumyrnamalyq eńbekter jazǵan avtorlardyń deni E.Hemingýeidiń sol alǵashqy shyǵarmalary jaryq kórgen kúnnen tartyp ózine qarsy syn aitqan adamdardy qatty jek kórgenin, ádebiette talanty ózinen ústemdeý kórinetin tulǵalardyń sary izine shóp salyp, ǵaibat sóz aitqanyn, tipti ózine bir kezde qoldaý kórsetip, ustazdyq etken adamdarǵa da ýaqyt óte kele dushpan bolyp shyqqany týraly jazady. Degenmen, E.Hemingýeidiń «dushpandary» sanalǵan bul adamdardyń tizimdigine Ý.Folknerdiń kirmeitini anyq. Sebebi, ómirde ekeýi bailanysqandy bylai qoiǵanda, tipti, júzdesken jandar emes.
E.Hemingýeidiń ataǵy tóske órlegen sol 20-jyldardyń ekinshi jartysynda Ý.Folkner ádebiette óz keńistigin áli taba almai júrgen kóp talapkerlerdiń biri ǵana bolatyn. Olardy bailanystyratyn bir tulǵa bar desek, ol – AQSh jazýshysy Sh.Anderson. AQSh-tyń ońtústiginen shyqqan bul jazýshy óz kezinde E.Hemingýei men Ý.Folknerdiń ekeýine de yqpal etken. Sh.Anderson 1921 jyly shyǵarmashylyqqa endi kelgen E.Hemingýeige «baisaldy ádebiet pen jurttyń ermegi úshin jazylatyn ádebiettiń eki basqa dúnie ekenin bilýiń kerek. Jańa shyǵyp jatqan basylymdaǵy dúnielerge kóbirek nazar aýdarýǵa tiissiń, sebebi, olarda dáýirdiń bet-beinesi bar...», – dep keńes bergen. Onymen qoimai, Sh.Anderson Eýropaǵa saparǵa shyqqaly turǵan E.Hemingýeidi Parijde turaqtap qalý týraly nasihattaidy. «Italiiaǵa qaraǵanda Parijde páterdiń jalaqysy arzan. Onymen qoimai Parijde kez kelgen qonaq úide, kafede jazýshylyqpen shuǵyldana berýińe bolady. Sen, E.Hemingýei, jazýshylyqpen ainalysamyn deseń, Parijge bar, Dj.Djoisty estip pe ediń? Ol óziniń «bizdiń dáýirimizdiń eń uly shyǵarmasyn» sol arada jazdy. Aitalyq, aqyn E.Paýnd, ol jańa poeziianyń týyn ustaýshy, ol da sol arada ómir súrip jatyr. Pikassoda bar, sen onymen sózsiz júzdesip sóilesýge tiissiń. Onyń bir ózi osy zamanǵy sýrettiń bar álemin kórsetedi...», – deidi. Osy aqyl E.Hemingýeidiń búkil ómirin ózgeritti deýge bolady. Sol Sh.Anderson ózin arqa tutyp kelgen Ý.Folknerge: «Shyǵarmashylyqta taban tireitin tiianaqtyń mańyzy zor. Sen óziń aýyldyń jigitisiń, seniń bileriń de, kórgeniń de Missýri shtatyna kiretin aiadai shaǵyn aýmaq. Biraq, sol da jetedi, ol da AQSh. Sony baryńdy salyp jaz...», – dep keńes bergen. Keiin Ý.Folkner on bes roman, júzge tarta áńgimeden quram tapqan AQSh-tyń ońtústiginiń bir jarym ǵasyrlyq tarihy men taǵdyryn tutas qamtyǵan, «Ioknapatofa shejiresi» atanǵan óz álemin jasaǵany belgili. Jazýshy jas kezinde óziniń de Eýropaǵa attanyp, sol kezdegi jastar siiaqty Parijde turaqtap qalý oiynyń bolǵanyn, ony bul jospardan bas tartqyzyp, «Poshta markasynyń úlkendigindei jerden óz álemińdi turǵyz», – dep durys jolǵa salǵan Sh.Anderson ekenin aitady.
[caption id="attachment_20391" align="alignleft" width="380"]
E.Hemingýei men Ý.Folkner óleńderi arqyly alǵash ret 1922 jyly Jańa Orleanda shyǵatyn bir jýrnalda ushyrasqan. Arada birneshe jyl ótkende álgi basylymnyń redaktory jýrnalda jaryq kórgen Ý.Folknerdiń óleńderinen «shaǵyn toptama» qurastyrmaqshy bolyp, dańqy jer jaryp turǵan E.Hemingýeige hat jazady: «Osy kitaptyń tysyna sizdiń tórt tarmaqtan ǵana turatyn óleńińizdi jarnama retinde bersek, jaqsy bolar edi», – deidi. E.Hemingýei buǵan birden ruqsat etken. Kitap shyqqan soń álgi redaktorǵa ol taǵy bir paraq hat jazady. Hatynda: «Meniń bul óleńim tartymsyz, biraq, Ý.Folknerdiń qoqsyǵyn jarnamalaýǵa jarap tur», – degen. Mine, osy sózdi E.Hemingýeidiń aýzynan shyqqan Ý.Folkner týraly eń alǵashqy baǵa deýge bolady.
Ý.Folknerdiń naǵyz shyǵarmashylyq daryny áigili «Aiǵai men kek» romanynyń jaryq kórýimen 1929 jyly resmi ashylǵany belgili. Sodan keiingi 13 jylda ol óziniń XX ǵasyrdaǵy Batys ádebietinen oiyp oryn alǵan súbeli týyndylaryn irkes-tirkes ómirge ákeldi. Ásirese, «Aiǵai men kekten» keiin ile-shala «Múrdeni qorǵaýshylar» (1930 j.), «Qasietti orda» (1931 j.), «Shildedegi sáýleler» (1932 j.) romandary men «Senbilik poshta» gazeti syndy taralymy mol, bedeldi basylymdarda ondaǵan áńgimeleriniń jaryq kórip, sońynan jinaq bolyp shyǵýy Ý.Folknerdi ainalasy birneshe jyldyń ishinde jurtqa tanymal etti. Sonymen bir ýaqytta muhittyń arǵy shetinde frantsýzdar jazýshynyń «Aiǵai men kek» romanyn, «Emildi eske túsiretin bir shoq raýshan gúl» bastaǵan áńgimelerin óz tilderine aýdaryp, jaryqqa shyǵardy. Bul Ý.Folkner shyǵarmalarynyń Eýropa elderine tanylýynyń bastalýy edi. Soǵan qaramastan jazýshy óz elinde E.Hemingýeidiń dárejesindei ataq pen bedelge ie bola alǵan joq. AQSh-tyń ádebiet ortasy ony «Ońtústiktiń jazýshysy, túsiniksiz ondaǵan kitap jazǵan túsiniksiz bireý» dep qabyldady. Bul jaǵdai 1946 jyly AQSh-tyń ádebiet synshysy M.Kaýli (bul adam E.Hemingýei týraly «Kári arystan E.Hemingýei» degen taqyryppen tamasha eńbek jazǵan) jazýshy shyǵarmalaryn tolyq qamtyǵan «Ioknapatofa shejiresi» atty zertteý jazyp, Ý.Folknerge frantsýzdardyń, onda da J.Pol Sartr, A.Kamiý bastaǵan jazýshylardyń qalai tabyna-tańqalatyny týraly aýzynyń sýy quryp jazǵanǵa deiin ózgergen joq. Degenmen, «tulpardy tulpar dúbirinen tanidy» degen sóz bar. Ý.Folknerdiń aiaq alysyn AQSh-tyń ádebi ortasy zerdelei almaǵanymen, alysta, sonaý Eýropada júrse de, ony esinen bir sát shyǵarmaityn jandar bar bolatyn. Solardyń biri – E.Hemingýei edi.
1932 jyly E.Hemingýeidiń «Tústen keiingi ólim» atty jańa kitaby jaryq kóredi. Buqamen saiysty arqaý etken osy romanda mynadai qystyrma bar edi:
«Hanym: Myrza, meniń bylai dep túsinýime bola ma? Siz endi buqamen saiysýdy doǵarasyz, maidanǵa saiysker retinde shyqpaisyz, solai ma?
Jaýap: Áje, ózgermeitin eshteńe joq, alaida, meniń jasym ulǵaiý ústinde, endi ýaqytymnyń kóbin jazýshylyqqa arnaǵym keledi. Jansyzdarymnyń jetkizgen deregine qaraǵanda, Ý.Folkner myrzanyń aianbai etken eńbeginiń arqasynda baspagerler túkke turǵysyz dúnielerdi de jaryqqa shyǵara beretin bolypty. Olar, tipti, seniń bir sózińdi qysqartpai-aq basyp shyǵarýǵa daiar eken. Men jas kezimdegi serýen kúnderimdi, jezóksheler úiindegi shaqtarymdy jazǵym keledi. Men olardy búginge deiin artqa ysyryp, qartaiǵan shaǵymda, ol kúnder alystaǵan kezde jazarmyn dep júrgenmin. Sonda ǵana men olardy tamasha jazýǵa bolatynyna senimdi boldym. Endi jazatyn shyǵarmyn.
Hanym: Ý.Folkner degen bul myrza siz aitqandai jaqsy jaza ma?
Jaýap: Ol álgindei dúnielerdi keremet jazady, hanym. Ý.Folkner myrzanyń jazǵandary maqtaýǵa turady. Osynaý jyldarda men oqyǵan jazýshylardyń ishindegi eń myqty jazatyny sol.
Hanym: Men ol myrzanyń kitaptaryn satyp alyp oqiyn.
Jaýap: Ájei, siz Ý.Folknerdiń kitaptaryn satyp alsańyz, ókinbeisiz. Ol ózi kópirtip kóp jazady. Bir kitabyn qolyńa alyp aýdaryp qarap bolǵansha, sórede ekinshi kitaby daiyn turady...».
[caption id="attachment_20392" align="alignleft" width="265"]
Bul jerde E.Hemingýei eki máseleniń basyn shala ketken. Birinshisi –jezóksheler úiine qatysty sóz. Ý.Folknerdiń «Qasietti orda» romanynda qatigez erkektiń zorlyǵymen birtindep tánin saýdalaityn áiel deńgeiine quldyraǵan qyzdyń taǵdyry baiandalady. Bul roman atalǵan shańdy taqyrypta jazylǵandyqtan jaryq kórisimen birden jurt ańyzyn qozǵaǵan edi. Ý.Folknerdiń ózge shyǵarmalary sýǵa túsken tastai jaryq kórisimen, aýyzǵa alynbai joq bolyp ketip jatqanda, birneshe márte qaita basylym kórip, qalamaqyny da mol tapqan shyǵarma edi. Ekinshisi – Ý.Folknerdiń qalamynyń júrdektigi týraly aitylady. Sebebi, Ý.Folkner bes jylda bes roman, elýge tarta áńgime jariialaǵan bolatyn. E.Hemingýei jezóksheler úiin aitý arqyly Ý.Folknerdiń jazǵan dúnieleri kileń «nápsini qozdyratyn las dúnieler», «aqsha úshin jazǵan shyǵarmalar» degendi meńzegen. Odan qalsa kópirte kóp jazǵandyqtan Ý.Folknerde oqýǵa turmaityn dúnieler jeterlik degenniń basyn qyltityp qoiǵan.
Roman jaryq kórgennen keiin synshylar avtordyń Ý.Folkner týraly qystyrmasyna syn aitady. Buǵan E.Hemingýei ashyq hat arqyly bylai dep jaýap qaiyrǵan: «Men Ý.Folknerdi syilaimyn, onyń qashanda jolynyń bola berýin tileitin adammyn. Biraq, bul meniń ol týraly endi qaityp qaljyńdamaimyn degen sózim emes. Qaljyńdaýǵa týra kelse, men báribir qaljyńdai beremin (aitalyq, meniń sheshem jyl qustaryna erip ushyp ketemin dese, men báribir ony atyp bolsa da alyp qalamyn ǵoi)», – deidi.
Sodan keiingi bir músheldei ýaqytta E.Hemingýei túrli ortada Ý.Folknerge qatysty maqtaý sózderdi ǵana aitqan. 1935 jyly Ý.Folknerdiń «Qaraýyl tóbe» atty jańa romany jaryq kóredi. Sol jyly E.Hemingýei bir suhbatynda synshylar jaqsy atamaǵan osy kitapty aýyzǵa alyp, óziniń «qunyǵa oqyp jatqanyn» aitady. 1936 jyly taǵy bir ortada «Bizdiń aramyzda Ý.Folknerge degen túsinik pen baǵalaý áli jetpei jatyr. Ol óz baǵasyn alýy tiis», – deidi. Bul Ý.Folknerdiń jatpai-turmai roman jazyp, sonda da otbasyn asyraýǵa qalamaqysyn jetkize almai, aqyry Gollivýdqa baryp kinostsenarii jazyp jatqan kúnderi edi. Gollivýdta júrgende Ý.Folknerge E.Hemingýeidiń «Bar men joq» shyǵarmasynyń jelisi boiynsha túsiriletin filmniń stsenariin jazý mindeti júkteledi. Bul úshin kinogerler E.Hemingýei qomaqty aqsha tólegen bolsa, Ý.Folknerdiń aptasyna úsh júz dollardy ǵana mise tutýyna týra keletin edi. 1944 jyly atalǵan film jaryqqa shyǵyp, dabyraly nasihattalady. Ý.Folknerdiń esimi jurt arasynda eleýsiz ǵana atalyp ótedi. Bul jyldarda eki jazýshy «sen timeseń, men timen, kóz aldymda seltime» degen kóńil kúide bolǵan syńaily. Anda-sanda E.Hemingýei dańqty jazýshyǵa tán minezben «áli de elenbei júrgen bireý bar» dep birer aýyz jyly sóz aityp qoiatyn bolsa, Ý.Folkner «ýaqyty keler» dep bir barmaǵyn ishine búgip júre bergen túri bar.
Ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynda synshy M.Kaýli Ý.Folknerdiń búkil shyǵarmasyn qatarǵa turǵyzyp, áigili «Ioknapatofa shejiresi» atty maqalasyn jazýdy qolǵa alǵan kúnderinde jazýshymen jii hat alysa bastaidy. 1945 jyly 17 qyrkúiekte Ý.Folknerge jazǵan kezekti bir hatynda ol bylai degen:
«Men saǵan J. Pol Sartrdan estigen áńgimedi aittym ba, joq? Parijde E.Hemingýei araqqa sylqiia toiyp alyp, «menimen Ý.Folkner áldeqaida myqty» dep jar salypty. Taiaýda E.Hemingýeiden hat keldi. Uzaq-sonar hatynda ol jazýshylyqtyń es tandyrarlyq jalǵyzdyqqa batyrǵanyn, eshkimmen tildesip-syrlasa almai júrgeni týraly jazypty. Kóńil-kúiiniń qulazyńqy, pás ekeni kórinip tur. Ol sen týraly da aitypty: «Ý.Folknerdiń talanty kimnen bolsa da artyq, biraq, ol senimsizdeý kórinedi, sebebi, sharshap ornynan tura almai jatsa da jaza beredi, onysymen qoimai, qajetsiz dúnielerdi sylyp tastaý degendi bilmeidi. Eger maǵan salsa ǵoi...», – dep jazypty. E.Hemingýei óz isin biletin adam, soǵan orai laiyqty aqysyn daýlai da alady. Biraq, dál qazir ol toryǵyp júrgen siiaqty. Eger sen onymen buryn hat alyspaǵan bolsań, qazir hat jazyp, habarlasýyńa bolady. Bul ekeýińe de jaǵymdy jańalyq bolar edi», – degen.
[caption id="attachment_20393" align="alignright" width="316"]
Bul hatqa qaitarǵan jaýabynda Ý.Folkner óziniń «E.Hemingýeige hat jazýǵa bekigeni» týraly aitqan. Alaida «Ý.Folkner – M.Kaýli muraǵatynda» bolsyn, álde óz dúniesine óte shiraq qaraityn E.Hemingýeidiń muraǵatynda bolsyn, bundai hattyń nusqasy saqtalmaǵan. Soǵan qarap sarapshylar Ý.Folkner sońynan óziniń alǵashqy oiynan ainyp qalǵan bolýy múmkin dep topshylaidy. Negizinde Ý.Folkner joǵarydaǵy hattyń jabyq tusy bar ekenin ańǵarǵany anyq. Ásilinde hatynda M.Kaýli E.Hemingýeidiń sózderin jumsartyp jetkizgen. Hatta ásilinde ol bylai dep jazǵan:
«Men Ý.Folknerdiń bulaisha yńyrshaǵy moinyna ketip júrgenin bilmeppin. Seniń ol týraly kólemdi maqala jazýǵa kiriskeniń meni qýantty. Onyń kimnen bolsa da talantty ekeni anyq, biraq, oǵan myna dáýirde birdeńe jetispeidi. Eger bir el jartylai quldyqta, jartylai bostandyqta ómir súre almaityny shyndyq bolsa, onda jezókshe siiaqty jaldanyp júrip qundy dúnie jazamyn dep tyrashtanýdan da eshteńe shyqpaidy. Dese de, ol sol tirligin jalǵastyryp keledi. Men olai istemes edim... múmkin, oǵan hat jazatyn shyǵarmyn», – delingen.
Bul sózderdi jalpy sol dáýirdegi AQSh ádebiet ortasynyń Ý.Folknerge ustanǵan kózqarasynyń jinaqy kórinisi deýge bolady. Onda jazýshynyń shyǵarmashylyǵy Amerikanyń 1861-1864 jyldardaǵy ishki soǵysynda jeńilis tapqan ońtústikterdiń qaiǵy-muńyn tókken, bir óńirdiń ǵana kúiin shertken shyǵarmalar dep qaraidy. Mundai qarabaiyr, menmensigen túsinikpen Ý.Folknerdiń kelispeitini anyq (aitalyq, 1946 jyly Ý.Folkner otbasynda shved eliniń eki tilshisin qabyldaidy. Olar jazýshydan suhbat alyp otyryp, óz elderinde jazýshyǵa Nobel syilyǵyn berý týraly áńgimeniń qozǵala bastaǵanyn tilge tiek etken). M.Kaýlidiń áigili maqalasy jaryq kórip, kóp ótpei, 1946 jyly AQSh-tyń bedeldi bir baspasy Ý.Folknerdiń «Aiǵai men kek» pen «Múrdeni qorǵaýshylar» romandaryn birlestirip toptama etip shyǵarmaqshy bolady. Redaktorlar bir aýyzdan kitapqa «Alǵysózdi» E.Hemingýeidiń jazǵany durys dep kelisedi. Sonda bul sheshimge Ý.Folkner birden qarsy shyqqan. «Men alǵysózdi E.Hemingýeige jazdyrýǵa qarsymyn. Bul durys talǵam emes. Bul báigege shapqaly turǵan atty onyń qasynda turǵan atpen jarnamalaǵan siiaqty tirlik bolǵaly tur. Alǵysózdi basqanyń jazǵany durys», – depti Ý.Folkner.
1947 jyly sáýir aiynda Ý.Folkner Missýri shtattyq ýniversitetiniń stýdentterimen kezdesý ótkizedi. Osy basqosýda stýdentterdiń biri jazýshydan «Siz osy dáýirdiń eń myqty bes jazýshysy retinde kimderdi atar edińiz?» degen suraq qoiady. Buǵan Ý.Folkner: «1. T.Ýolf. 2. D.Passos. 3. E.Hemingýei, 4. Kets. 5. Steinbek» dep jaýap beredi. Bul sózdi estigen stýdentterdiń qatarynda otyrǵan bir muǵalim: «Stýdentter, baiqaisyzdar ma, Ý.Folkner myrza erekshe sypaiylyq tanytyp otyr, ol kisi ózin múlde atamaýdy jón sanaǵan siiaqty», – deidi. Sodan Ý.Folknerdiń álgi tizimdi qaita jańartýyna týra keledi. Bul joly ol ózin de qosyp, tizimdi bylai jasaidy: «1. T. Ýolf – taýdai talanttyń iesi, onyń jazǵan dúnielerinen kóp ómir súrmeitinin birden bilip turasyń. 2. Ý.Folkner, 3. D.Passos, 4. E.Hemingýei – onda júrek joq, bir aiaǵyn súiretip bolsa da ornynan turǵan emes, jazǵan kitabynda oqyrman sózdik aqtaryp áýre bolatyndai bir sóz joq. 5. Steinbek – buryn men ol týraly úlken úmitte bolǵanmyn, biraq, qazir birdeńe dei almaimyn», – deidi. Bul sóz kóp ótpei baspasózde jariialanyp, E.Hemingýeidiń qulaǵyna jetedi. Ózin «qoianjúrek» degenge qatty ashýlanǵan jazýshy Ekinshi dúniejúzilik soǵysta ózimen birge maidan kórgen generalǵa hat jazyp, óziniń soǵysta qalai erlik kórsetkenin jalpaq jurtqa aityp berýdi ótinedi. General Ý.Folknerge hat jazyp, E.Hemingýeidiń ólimnen de qoryqpaǵanyn, Parijge birinshi kirgen armiianyń qatarynda erekshe erlik kórsetkenin baiandap, «E.Hemingýeidi qoianjúrek degenińiz artyq ketken sóz», – deidi. Bul hatqa Ý.Folkner óziniń «ókingenin» bildirip bylai dep jaýap qaiyrǵan:
«Hat jazǵanyńyzǵa raqmet.
Siz durys qorytyndy shyǵara almai otyrǵan siiaqtysyz, sebebi, qolyńyzdaǵy qatysty materialdar tolyq emes. Álgi nusqada E.Hemingýeidiń jeke basyna qatysty artyq-aýys sóz joq: men onyń shyǵarmashylyǵyna bailanysty ǵana óz oiymdy aitqanmyn. E.Hemingýeidiń eki retki dúniejúzilik soǵysta jáne Ispan ishki soǵysynda jasaǵan erligin bilemin jáne ony joǵary baǵalaimyn.
Sáýir aiynda men Missýri shtattyq ýniversitetinde (men osy oqý ornynan túlep ushqanmyn) filologiia fakýltetiniń 6 synyptan quralǵan stýdentterimen birneshe márte kezdesý ótkizip, ádebiet, jazýshylyqqa qatysty suraqtaryna jaýap berdim. Sol kezdesýde stýdentterdiń biri maǵan: «AQSh-tyń búgingi 5 uly jazýshysyn atańyzshy?» – dep turyp aldy. Men óz oiymdy aittym. Ásilinde aýyz ashpaýǵa bekigen edim, sebebi, mundai suraqqa eshkim de dál jaýap bere almaidy. Alaida, stýdentter qolqalap turyp alǵan soń, aqyry «Men aitaiyn, durys-qatesin ózderi tekserip alsyn» degen oiǵa keldim de, zamandastarym týraly óz oiymdy aittym. Men E.Hemingýeidi, T. Ýolf, D.Passosty atadym. Stýdentterge: «Osy atalǵandardyń qatarynda men de barmyn, bizdiń bárimiz tas-talqan bolyp jeńildik (Ch.Dikkenstiń, F.Dostoevskiidiń, O.Balzaktyń biigine shyǵa almadyq). Osylardyń ishinde T. Ýolf eń tamasha jeńildi. Sebebi, onda teńdessiz batyldyq bar. Ol qarabaiyr, talǵamsyz, qoiyrtpaq dúnieniń iesi ataný qaýpin sezip turyp jumys istedi jáne degenine jetti. Ol bir attap shyńǵa shyqqysy keldi, shyǵa almasa, qurdymǵa qulaýǵa da qulyqty boldy. Odan keiingi oryn D.Passosqa buiyrady. Ol ózine tán stildiń qurbany bolyp ketti. Odan sońǵy oryn E.Hemingýeide. Sebebi, onda batyldyq joq, bir aiaǵymen ornynan turý da qolynan kelmeidi, tyń ólkege túren salyp, qalamyn jańa dúnielerge qairaýǵa dáti barmaidy, qorqady», – dedim.
Qazir men bul sózderdi barynsha uǵynyqty etip aityp otyrmyn. Stýdenttermen kezdesý kezinde bulai bolǵan joq, aitar sózimdi aldyn ala daiyndap ta alǵanym joq, jurttyń suraǵyna erkin jaýap berdim, ashyq áńgime boldy. Aitylǵan sózderdiń sońynda jaryq kóretinin de bilmedim. Al sizdiń qolyńyzdaǵy materialdar sondaǵy sózden úzip-julyp alǵan dúnieler.
Buǵan endi ókinýdemin. Sizge jazǵan osy hattyń bir nusqasyn men E.Hemingýeige de joldamaq oiym bar. Basqasha túsindirýdi qajet etetin jaǵdai oryn alsa, men qolymnan kelgenshe qatelikti túzeýge barmyn», – degen Ý.Folkner.
Osy hatty jazǵan kúni ol E.Hemingýeige de bir paraq hat arnap, onda bylai degen:
«Qurmetti, E.Hemingýei!
Osynaý quryp ketkir aqymaqshylyq úshin keshirýińdi suraimyn. Bári sol 250 dollardy alý úshin, jai aita salǵan sóz bolatyn, eger onyń jaryq kóretinin bilsem, ózim-aq túzetý jasar edim ǵoi. Uzaq jyldardan beri «adamǵa pále qyzyl tilden» degendi kókeiime túiip júrýshi edim, endi qaramaisyń ba, sonyń zardabyn ózim tartyp otyrmyn. Múmkin, bul maǵan jasalǵan sońǵy eskertý shyǵar.
Men bul istiń saǵan tittei de qolaisyzdyq ákelmeýin qalaimyn. Sondyqtan meniń qaitalai keshirim suraýymdy qabyl alǵaisyń».
Bul hat tigen soń E.Hemingýeidiń ashýy basylyp, sabasyna túsip qalǵan. Sol sátte aǵynan jarylyp qaiyryp bylai dep hat jazady:
«Qurmetti, Bel (Ý.Folkner)!
Senen hat alyp, habarlasqanyńdy bilip qatty qýanyp otyrmyn. Hatyń búgin túnde qolyma tidi, barlyq ókpe-nazdy umytaiyqshy, quryp ketsin bári. Endi bizde renish degen atymen joq. Meniń de, Ramhan generaldyń da kóńilsizdengeni shyndyq, alaida, qazir bári óz ornyna kelgen siiaqty.
Men seniń T. Ýolf pen D.Passos týraly sózińdi túsindim, alaida, báribir oǵan qosylmaimyn. Men T.Ýolfpen aramda uqsastyq bar dep oilamaimyn, tek týǵan aýylymyz ǵana jaqyn degeniń bolmasa. Men D.Passosty jaqsy kóremin jáne qasterleimin, biraq, ol men úshin ekinshi deńgeidegi jazýshy...
Shyǵarmalaryńdy oqyp otyryp, men biraz adamdy esime aldym, sen solardyń bárinen myqtysyń, bul sózdi iship alyp aityp otyr deme. Sen tiri júrgenderdiń shyǵarmasyn oqymasań da bolady, sen anaý ólgen tulǵalarmen básekege túskeniń durys. Seniń biigiń solarmen ǵana ólshenedi... ...Hatty uzaq-sonar jazǵanym úshin keshir. Seni qatty qurmetteitinimdi bilgeisiń. Hat jazyp, habarlasyp turaiyq».
Hattyń uzyn-yrǵasynan E.Hemingýeidiń atalǵan istiń durys sheshilgenine riza ekenin ańǵaramyz. Sonymen qatar «men turǵanda basqalar ekinshi qatarda turýy tiis» deitin órkókirektigin de baiqaýǵa bolady. Al Ý.Folknerdi kókke kótere maqtaýynyń jalǵan sóz ekeni kóp ótpei-aq belgili boldy.
Bul hatqa Ý.Folkner qaiyryp eshteńe demegen. 1950 jyly E.Hemingýeidiń «Ózennen ótip toǵaiǵa ený» romany jaryq kórgenge deiin olardyń dostyq jaǵdaida bolǵany anyq. Oqyrman on jyl kútken joǵarydaǵy romandy synshylar bir aýyzdan «jazýshynyń ózin-ózi qaitalaǵan, tartymsyz shyǵarmasy», «E.Hemingýeidiń talanty sýalǵany belgili boldy» dep synaidy. Sol tusta jazýshyǵa qoldaý bildirgen sanaýly tulǵalardyń qatarynda Ý.Folkner de boldy: «Áielsiz erkektegi» tamasha taraýlardy, «Kún de kóteriledi» siiaqty roman jazǵan jazýshyny qorǵap sóileýdiń ózi artyq nárse. Alaida, biz jazýshy jaǵynda ekenimizdi ashyq aitýǵa tiistimiz», – dep maqala jazady Ý.Folkner.
Ý.Folkner joǵarydaǵy sózderdi jazǵan kezde áli Nobel syilyǵynyń iegeri emes edi. Maqala «Turmys» jýrnalynda jaryq kórgen tusta, ol keshigip berilgen 1949 jylǵy syilyqtyń iegeri bolyp tanylady. Osynaý biriniń artynan biri kelgen oqiǵalar eki jazýshynyń taǵdyryn taǵy bir ret kópirde túiistirgen. E.Hemingýei úshin 1950 jyldyń kúzi súrkeili bolǵany anyq. «Ózennen ótip toǵaiǵa ený» romany synshylardan taiaq jep jatqanda, Ý.Folkner Nobel syilyǵynyń iegeri atanady, onymen qoimai, «E.Hemingýeidiń talantyna senińizder, ol áli de jaza alady» dep maqala jazyp, oǵan qoldaý bildirgen syńai tanytady. Ómir boiy aldyn kesip kórmegen, ózinen maqtaý ǵana tilep kelgen adam osylaisha qaiyrylyp kelip oǵan qorǵan bolady, ony maqtaidy, maqtap qana qoimaidy, «E.Hemingýei áli jaza alady!» – deidi. Bul 30 jasynda klassik atanyp, 40 jasynda «Qońyraý kimge qaǵyladydai» roman jazǵan, eki retki dúniejúzilik soǵysta atoilap shep jarǵan, ádebiet maidanynda eshkimdi alymsynyp kórgen E.Hemingýei úshin aityp taýysqysyz qasiretpen teń edi. Dese de, E.Hemingýeidiń «jaza alatyny» shyndyq bolatyn. Ol 1951 jyldyń sońynda eki apta ýaqyt jumsap, óziniń aitýly povesi – «Shal men teńizdi» támamdaidy. Bul shyǵarmany búkil AQSh ádebieti ornynan tik turyp nasihattaǵan. Shyǵarma jaryq kórmei turyp-aq belgili synshylar men jazýshylarǵa (uzyn sany ondaǵan adam) povestiń mátini jiberilip (onda da ár adamǵa «maqala jazý týraly tańdaý bir sizge ǵana tústi» dep aitylǵan), ol týraly jazýǵa usynys jasalady. Povest jaryq kórisimen sol jyly Pýlist syilyǵy beriledi. Sebebi, túsinikti – «ońtústińtiń» Ý.Folkneriniń aty alǵa ozyp ketken jaǵdaida, endi E.Hemingýeidi jatpai-turmai qoldaý ǵana biraz dúnieni ózgertýi múmkin edi. Sol kúnderde mańdaiynda «tańdaý jalǵyz sizge tústi» degen álgindei túsinigi bar «Shal men teńiz» povesiniń bir nusqasy Ý.Folknerge de jetedi. Ainalasynda ne bolyp jatqanyn jazýshy da anyq bilgen túri bar. Ózine maqala surap habarlasaqan «Niý-Iork kitap sholýy» gazetiniń redaktory Reýtke jazǵan hatynda ol:
«Birneshe jyldyń aldynda (naqty ýaqyty esimde qalmapty), E.Hemingýei «jazýshy degen paqyrlar dáriger nemese advokat siiaqty toptalyp ómir súretin haiýan» degen edi. Qaljyń, kúlki úshin aitylǵan bolsa da, osy sózdiń shyndyq jaǵy bar. Eń berisi, E.Hemingýeige jarasady. Aitalyq, jurt jabylyp shashbaýyn kóteretin jazýshyny kókjalǵa teńeýge bolatyn shyǵar, biraq, men ony kókjaldan góri itke kóbirek uqsatamyn», – deidi.
Solai degenimen, Ý.Folkner «Shal men teńiz» týraly báribir óz oiyn bildirgen. Biraq, nege ekeni belgisiz, maqalany «Niý-Iork kitap sholýy» jaryqqa shyǵarmai, basyp qoiady. Ol maqala 1952 jyldyń kúzinde eleýsiz bir basylymda jaryq kórgen. Soǵan qaramastan osy shaǵyn týyndy «Shal men teńiz» týraly jazylǵan eń tańdaýly mátin retinde ádebiet tarihynda qaldy. Mátindi tutas kúiinde oqiyq:
E.Hemingýeidiń «Shal men teńizine» baǵa
«Bul – onyń eń úzdik shyǵarmasy. Munyń bizdiń (E.Hemingýeidi jáne óz zamandastarymdy aityp otyrmyn) qolynan kelip jaza alǵan eń keremet, eń úzdik dara týyndy ekendigin ýaqyt áigilemek. Bul joly ol qudaidy tapty, jaratýshyny tapty. Qazirge deiin onyń qalamy týǵyzǵan er-áiel keiipkerlerdiń barshasy ózi qalyptasqan, óz balshyǵymen ózderin ózi jasaǵan edi; jeńisi de – óz qarsy jaqtarynyń ýysynda, ózderiniń qanshama qaisar, myqty jandar ekeni ózderine jáne qarsy jaqtaryna sypattaý úshin ómir súretin adamdar edi. Biraq, bul joly, ol músirkeý deitindi tapty: málim jerde ómir súrip jatqan málim kúshti aýyzǵa aldy, osylardy – álgi shaldy jaratty. Shal sózsiz álgi balyqty ustaidy, sonan soń odan aiyrylyp qalady, qoldy bolý, onan soń joǵalý balyqtyń mańdaiyna jazylǵan, al, shaldyń qolynan balyqty tartyp áketý akýlalardyń enshisine jazylǵan. Iá, ol osylardyń bárin jaratady, osylardyń bárin súiip, bárin músirkeidi. Munysy kelisip-aq tur. Qudyret tek E.Hemingýei men meniń súietin jáne músirkeitin kúshterimdi jarata bergei – ol kúsh ne bolsyn meili – áiteýir sol Hemingýeidi shaýjailap, myna shyǵarmasyn sirá da ózgertpeitin ete kórgei».
Bul arada Ý.Folknerdiń «Shal men teńizin» oqyp otyryp, óziniń «Aiý» atty týyndysyn oiyna alǵany anyq. Eki shyǵarma da tabiǵat pen adam ortasyndaǵy syrly rýhani bailanystyń júrektiń tereńine shabar bir kúiin shertedi. Eki shyǵarmada da tabiǵattan alystaǵan adamnyń máńgilik qasireti men jalǵyzdyǵy sóz bolǵan. Shaldyń dáý balyqty ólimge qimaǵany siiaqty, Ý.Folknerdiń keiipkeri de aiýdyń ómir súre berýin, tipti tasada bolsa da áiteýir onyń bolýyn qalaidy, biraq, sońynda aiýdan aiyrylyp tynady, sodan máńgilik jalǵyzdyq bastalady. «Aiýdy» kezinde E.Hemingýei Ý.Folkner shyǵarmashylyǵynyń shyńy dep baǵalaǵan edi.
Alaida, E.Hemingýeidiń qulaǵyna maqala emes, joǵarydaǵy «kókjal emes, itke uqsaidy» degen sóz aldymen jetedi. E.Hemingýei bul joly da Ý.Folknerdiń sózin tike maǵynasynda qabyldaǵan. Ol Ý.Folknermen aradaǵy eski qotyrdy qaita jańǵyrtyp, «Niý-Iork kitap sholýy» gazetiniń redaktoryna jazǵan hatynda bylai degen:
«Ol meni aldymen qoianjúrek dedi, endi itke teńep otyr... Nobel syilyǵyn alýdan buryn ol maǵan jaqsy attanatyn, ol syilyq alǵanda men oǵan arnaiy telegramma jiberip quttyqtadym, biraq ol «raqmet!» degen de joq... ondaǵan jyldardan beri Eýropada men onyń shashbaýyn kóterip, «bizdiń AQSh-ta birinshi myqty jazýshy Ý.Folkner» dep onyń básin joǵary qoiýmen keldim, ózimdi aldymen ataǵanym joq, onyń esimin aldymen atady... onyń shamasy beisbol dobyn nege toǵyz ret qaǵýǵa jetpeitinin bilip tursam da, ony basqa bireýge tis jarǵanym joq. Endi kelip, meniń kúnim bir soǵan túsip qalǵandai, aýzyna kelgenin aityp, meni itke teńeidi. Iá, ol jurtty aýzyna qaratyp sóiledi (Ý.Folknerdiń Nobel syilyǵyn alarda sóilegen sózin aitady), keremet, biraq, ol sonda aitqan deńgeiine endi eshqashan da jete almaidy... Onyń shyǵarmalarynyń kók tiyn quny joq, qaitalap oqýǵa turmaidy. Qaitalap oqi qalsań, aldanǵanyńdy birden bilesiń... Al men ne jazatynymdy jaqsy bilemin... men tiri turǵanda Ý.Folkner «Nobel syilyǵynyń iegerimin» dep mas bolǵanda ǵana maqtana alady...».
1954 jyly E. Hemingýei de Nobel syilyǵynyń iegeri atandy. Biraq, Ý.Folkner ony quttyqtamapty. 1955 jyly dosyna jazǵan bir hatynda E. Hemingýei: «Ońtústiktiń sóz mánerimen sóileitin adamdarǵa senýshi bolma, olar shetinen sýait ótirikshi keledi. Olar kólgirsimese ǵana bizge uqsap taza aǵylshyn tilinde sóilei alady», – dep jazǵan.
1956 jyly Ý.Folkner AQSh atynan Japoniiaǵa memlekettik saparmen barady. Japondyq oqyrmandarmen júzdesý kezinde jazýshy óziniń bir kezdegi «tas-talqan bolyp jeńilý» týraly oiyn taǵy jańǵyrtqan. T.Ýolf, D.Passos jáne ózi týraly aita kelip: «Shyǵarmashylyq degen aldyńa tynbai jańa talap qoiyp otyrý, sony jeńý úshin baryńdy salý, sonyń jolynda tas-talqan bolyp jeńilý. Men «tas-talqan bolyp jeńilgenderdi» qatarǵa turǵyzǵanda jeńilýden qoryqpaityn, jańa óris ashýdan jasqanbaityn júrektilikti basty orynǵa qoidym. Bizdiń shyǵarmashylyǵymyzda osy qasiet bar... E.Hemingýeidi sońynda ataǵan sebebim, onyń shyǵarmashylyqta táleii zor, qashanda oiyna alǵan isin tyndyryp shyǵady, bir sózben aitqanda, ol tas-talqan bolyp jeńilýdi bilmeidi, óziniń úirenshikti úishigine tyǵylyp alyp, úirenshikti tásilimen jaza beredi, basyn qaterge tigýden qorqady», – degen.
1961 jyly 2 shilde kúni E.Hemingýeidiń óz úiinde opat bolǵany týraly qaraly habar taralady. Bul habardy estigen Ý.Folkner birden: «Bul tegin ólim emes, ol ózin óltirdi», – degen. Ekinshi kúni tilshilerge: «E.Hemingýei kóp nársege qarsy shabýmen keldi. Onyń batyrlyǵy men erkekke tán minezi, belgili turǵydan alǵanda ózin-ózi jarnamalaǵan jasandylyq», – dep pikir bildirgen. Sońynan bir dosyna: «Men tóte tartatyndardy unatpaimyn», – degen. Aitsa aitqandai, E.Hemingýei ózine qol salǵan bolatyn. Alaida, E.Hemingýeidiń sońǵy talǵamyn basqasha qabyldaýǵa da bolady. Ol jazýshynyń shyǵarmalarynda ómir boiy tý etip biik ustaǵan: «Adam jeńilý úshin jaralmaǵan, meni óltire alýy múmkin, biraq jeńe almaidy!» («Shal men teńiz») degen senimimen sabaqtasady. Densaýlyǵynyń kúrt tómendeýi (eki retki ushaq apatynan alǵan, soǵysta basynan alǵan jaraqaty jazýshyny tityqtata bastaǵan) E.Hemingýeidi aqyrynda jaraly arystandai ólimge qarsy shabýǵa túrtki bolǵan. Buny erlik demegenniń ózinde, qorqaqtyq deýge bolmas. Belgili turǵydan jazýshy óziniń ómirlik ustanymyn ólimimen de qorǵap ketti deýge ábden bolady.
Arada bir jyl tórt kún ótkende Ý.Folknerdiń ózi de júrek talmasynan kenet ómirden ozady. Ekinshi ret júrek shanshýy ustardyń aldynda dosyna syryn aqtaryp: «Meniń ólgim kelmeidi», – depti jazýshy. Dárigerler júrek naýqasynyń asa bir qater tóndirip turmaǵanyn eskertkenimen, jazýshynyń ózi ýaqytynyń sanaýly qalǵanyn ańǵarǵan túri bar...
E.Hemingýei men Ý.Folkner ádebiette estetikalyq talǵamnan dúniege kózqarasqa deiin bir-birine múlde uqsamaityn eki tiptegi jazýshynyń sanatyna jatady. Soǵan qaramastan olardyń shyǵarmalarynda ortaqtyq bar. Aitalyq, Ý.Folkner Nobel syilyǵyn alarda sóilegen sózinde adamnyń qiyndyqqa tóze biletin qaisar rýhyn sóz etedi. «Aiǵai men kek», «Múrdeni qorǵaýshylar» romandarynyń ózeginde de osy rýh jatyr. Al qiyndyqqa moiynsynbaityn, ólimge de qasqaiyp qarsy shaba alatyn rýhty E.Hemingýeidiń barlyq shyǵarmasynyń jinaqtalǵan beinesi desek, esh artyq aitqandyq bolmaidy. Bul turǵydan eki jazýshy úndes. Odan qalsa eki jazýshy da jańa talǵamnyń týyndysy, aǵylshyn tilindegi modernistik prozanyń kókjiegin keńeitken jazýshylar. Ekeýiniń parqy, bastysy, shyǵarmashylyq estetikadaǵy ýaqytqa bolǵan túisiktiń parqynda jatsa kerek.
E.Hemingýei shyǵarmalary qashanda «osy shaq» boiynsha ómir súredi. Áńgimeleri men romandarynyń túp bolmysy da osy qazyqqa bailanǵan. Ý.Folknerdiń dúnietanymy buǵan uqsamaidy. Ol ótkenmen ómir súredi. J.Pol Sartrdyń (frantsýz filosofy, dramatýrg-jazýshysy, 1964 jylǵy Nobel syilyǵynyń iegeri): «Ý.Folkner shyǵarmalary kóz aldyńa júrip bara jatqan arbanyń artynda sońyna qarap otyrǵan jandy elestetedi. Onyń shyǵarmalarynda búgin men keleshek degen atymen joq, tek qana «ótken ýaqyt» bar», – degeni bar. Eki jazýshynyń boiyndaǵy osy mándik paryq olardyń shyǵarmashylyq bolmysyn belgilegen. Jańa estetikalyq túisikpen jazylǵanyna qaramastan E.Hemingýeidiń týyndylary oqýǵa ońai, qabyldaýǵa jeńil, tarihi-mádeniettik kórinisi anyq bolyp keledi. Munymen salystyrǵanda Ý.Folkner shyǵarmalarynyń tamyry tereńde jatyr. Jazýshynyń romandary «Táýrattan» tartyp Ý.Shekspirge deiingi Batys ádebietiniń órkenietimen miianyń tamyryndai ushtasyp ketken. Bul jaǵynan Ý.Folknerdiń aldyn oraityn mátin iesi ótkende de, búgin de kemde-kem.
Áńgime janrynda eki jazýshynyń óz aldyna qoltańbasy bar. E.Hemingýei shyǵarmalary «muztaýdyń» bolmysyna jaqyndasa, Ý.Folknerdiń týyndylary «sana aǵymy», «kóp qyrmen» jazýdyń tamasha úlgilerine jatady. Atap aitar bolsaq, «Ózge bir elde», «Jaýyndaǵy mysyq», «Alpi taýyndaǵy malshy áni», «Taza ári tynysh jer», «Kópirdegi qart», t.b. shyǵarmalardy E.Hemingýeidiń muhitta turǵyzǵan muztaýy deýge ábden bolady. Ý.Folknerdiń «Emildi eske túsiretin bir shoq raýshan gúl», «Erte shańy shyqqan qyrkúiek» áńgimeleri anaý «Aiǵai men kek» bastaǵan romandarynyń óte suryptalǵan nusqasy siiaqty. Óz basym jazýshynyń «Aiýy» (povest nuqasy emes, áńgime nusqasy) men joǵarydaǵy eki áńgimesin qaitalanbaityn tamasha mátin retinde baǵalaimyn.
E.Hemingýei men Ý.Folknerdi oqý saǵan qashanda bir nárseni eskertip turady: jaqsy jazamyn deseń, aldymen bos-bopyr sózden arylýǵa tiissiń.
Ardaq Nurǵazyuly
