57 myń: saptaǵy onlain-bottar nemese, Arandatýshylardyń aila-tásili
Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaevtyń otstavkasyn talap etken onlain-petitsiianyń arandatý men jeliktirýge jetelegisi keletinder tabyldy.
Shahar basshysynyń qyzmetine qatysty retsiz áńgimeni ózin belsendi sanaityndar taǵy qozǵady.
Jasyratyny joq, qala ákimi Dosaev Almatydaǵy aýdandardyń barlyq azamattarymen turaqty túrde kezdesý ótkizip keledi. Kez-kelgen turǵyn qolyna mikrofondy alyp, janaiqaiyn kedergisiz jetkize alady.
Jurtshylyqpen júzdesý alańy qysqa ýaqytta naqty problemalar aitylatyn alańqaiǵa ainalǵanyn bilemiz, desek te, ákimniń Almaty turǵyndarymen kezdesýi alǵash ret jón-josyqsyzdyqqa paidalanyldy.
Atap aitqanda, memlekettik qyzmetshiler tóńiregindegi haipqa negizdelgen arandatýshylyǵymen málim bolǵan ári Janbolat Mamaidyń tirkelmegen Dempartiiasynyń belsendisi Arýjan Dúisebaeva degen bireý ákimge petitsiia týraly saýal joldaýǵa múmkindik aldy. Erbolat Dosaev belsendiniń petitsiiaǵa qol qoiǵan 57 myń týraly áńgimesin asyqpai tyńdap alyp, kóptegen dúniege kóz jetkizetin tolymdy jaýap qaitardy.
Birinshiden, bul 57 myń qol qoiýshy – aty-jóni beimálim anonimdi qoldanýshylar, olar bottar bolýy ábden múmkin. Aitpaqshy, dál osy bot-qol qoiýshylarmen janjal da boldy, ol máseleni qozǵap Erbolat Dosaevty aiyptap, shabýyldaǵan da álgi belsendiniń «áriptesteri» bolatyn.
Ashyǵyn aitqanda, bul jasandy qujatqa onlain qoiylǵan qoldardyń bireýiniń bolsyn shynailyǵyna kúmán týady. Sebebi, mundai petitsiiaǵa Qazaqstandaǵy tanymal áleýmettik jelilerge akkaýnttaryn tirkegen kez-kelgen adam kemi, alty ret daýys bere alady.
Al onyń naqty geografiialyq ornalasý jaǵdaiy múldem mańyzdy bolmai tur, bul máselede negizi daýys berýshiler tek almatylyqtar ǵana bolýy tiis edi ǵoi. Shyndyǵyna kelgende, sóz solardyń ákimi týraly bolyp otyr ǵoi.
Bir qyzyǵy, qol qoiýshylardyń almatylyqtar ekeni ras bolsa, olardyń ómir súrý kestesi buzylǵan ba, qalai ózi? Máselen, petitsiianyń astyna qol qoiǵandardyń statistikasyna qarasańyz, túgelge jýyǵynyń qol qoiǵan mezgili túngi 3 pen 5-tiń arasyna sáikes keledi eken.
Onyń ústine, sol ýaqytta úsh minýttyń ishinde júzdegen adamnyń qoly qoiylyp úlgeripti. Qol qoiýshylardyń saǵattyq ólshemi Qazaqstanǵa qaraǵanda basqalaý dep oilaýǵa bolady, máselen, Máskeý dersiz, sebebi arada úsh saǵat aiyrmashylyq bar. Belgili bir ýaqytta algoritmnen ózderi jańylysqan, bul reseilik bottardyń Erbolat Dosaevty qoldaýyna ákeldi. Olqylyq ornyna keltirilgen soń petitsiiany uiymdastyrýshylar muny ákimniń ózine kúie jaǵýǵa paidalandy.
Ekinshiden, Qazaqstanda mundai názik alańda taza oiyndy uiymdastyratyn onlain-petitsiianyń legitimdi institýty áli joq. Qajetti zańnamalyq qujat qazir Parlamenttiń qaraýynda jatyr. Ol qabyldanbaiynsha, onlain-petitsiiaǵa arnalǵan legitimdi alań bolmaidy da. Al qazirgi paidalanylyp júrgenderi týraly aitýǵa da turmaidy, onda ainaldyrǵan eki adam ondaǵan myń belsendiniń rólinde oinai alady. Talqylanyp otyrǵan jaǵdai da dál solai boldy.
Úshinshiden, Dosaevtyń otstavkasyn qalaityndardyń sany shynaiy túrde 57 myń adam boldy degen kúnniń ózinde, olar eki millionnan astam turǵyny bar Almaty halqynyń úlesiniń bolmashy bir bóligin quraityny kúlkili. Arýjan Dúisebaevanyń problemasy da sol, onyń sóz etken myńdaǵan adamy naqty ómirde joq. Aitpaqshy, Dosaevqa qarsy Dempartiia uiymdastyrǵan mitingi de esimizde. Olar myńdaǵan adamdy aitpaǵannyń ózinde, kem degende 500 adam jinar dep oilaǵanbyz.
Shyndyǵynda, júzdiń ainalasynda ǵana qara kórindi, onyń da bir bóligi shtattyq agentter boldy.
Shyndyǵyna kelgende, qalada jumys qyzý júrip jatqanyn, san jyldardan beri qordalanǵan problemalardyń birtindep sheshile bastaǵanyn almatylyqtar kórip otyr. Birneshe jyl buryn qala ortalyǵy qurylys alańdaryna ainalǵan bolatyn. Sol ýaqytta da bári qyjyrtqan edi. Alaida sońynan Panfilov kóshesindegi keremet kórinis, jańarǵan Arbat týra eýropalyq qalalardyń beinesin kózge ákelgendei boldy.
Qazir qala ákimi Dosaevtyń komandasy aldynda «eski» Almatynyń qordalanǵan problemalarymen qatar odan da mańyzdy mindetter tur. Oǵan Almatyǵa jańadan qosylǵan aimaqtardy qosyńyz. Taý etegi men joǵary aimaqtardaǵy, býyrqanǵan taý ózenderi jaǵasyndaǵy jerlerdi oilanbastan taratyp berý az problema týdyryp otyrǵan joq. Biz munyń bárin táýelsizdik alǵan jyldardan beri kórip kelemiz. Sol kezderi Almatylyqtardyń álsiz narazylyq daýystaryn estitinbiz.
Al endi, qala qurylysy salasynda kópten kútken tártip ornatyla bastaǵanda, narazy almatylyqtar ózderin kórsetip qalǵysy kelgendei.
Biraq shyndyǵynda, bul narazylyqtyń astarynda qala ákimdiginiń belsendiligi unamaityndar bar siiaqty. Qurylysty júrgizetinderdiń lobbii qoldary taza emes qala belsendilerin yntyqtyratyn bi alańyna ainalyp ketkendei. Ol jurtshylyqtyń da shydamyn taýysyp otyr. Qala ákimi Dosaevqa qarsy petitsiiany uiymdastyrýshylardy qurylysshy-oligarhtardyń arasynan izdeý kerek siiaqty. Olarǵa ákim ońai shaǵylatyn jańǵaq emes, kerisinshe tisterin syndyratynyn kórsetti.
Onlain-petitsiia taqyrybyna oralsaq, negizgi nárseni aita ketken durys. Provakatsiialyq qoqystardy ornalastyratyn qazirgi alańdar – eski anonimdi internettiń sońǵy qaldyqtary bolyp tur. Heit pen býlling jasaý, qaptaǵan trollderdiń lastyǵy barshaǵa aian. Munda tirkelýdiń qajeti de joq, kez kelgen adamnyń bireýdiń atyn paidalanyp oina kelgendi jasaýǵa múmkindigi bar.
Bireýdiń betperdesin jamylyp, saiasatkerler men memlekettik qyzmetkerdiń bedeline nuqsan keltirip, shabýyl jasai alady.
Esterińizde bolsa, kompromat.kz degen sait bolǵan. Atalǵan resýrs arqyly joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetkerlerge, depýtattarǵa, belgili biznesmenderge insaiderlik aqparattar túrimen ashyq shabýyl jasalyp otyrdy. Ókinishke qarai, búginde osyndai qoqys jáshiginiń ornyn tolyq kólemde onlain-petitsiiaǵa arnalǵan alańdar almastyryp otyr.
2020 jyldan bastap birneshe jylda Qazaqstan boiynsha osyndai 213 petitsiia paida boldy. Sonyń ishindegi eń haipqa ainalǵandary – shyndyqtan tym alshaq ketip, jurttyń kóńil-kúiimen oinaǵandarynyń kóbi Almaty belsendileriniń qolynan shyqty. Endi mine, Almatyny ekologiialyq apatty aimaq dep taný týraly (bul jariialanymnyń avtorlary ómirinde bir ret, máselen, Úndistannyń iri qalalarynda bolyp kórdi me eken?), jáne Almaty oblysynyń turǵyn úi keshenin ońtústik astanaǵa qosý,
Nazarbaev dańǵylyn basqasha ataýǵa shaqyrý týraly petitsiia bar.
Kórip turǵanymyzdai, almatylyqtar, nemese almatylyq belsendiler jasaǵan petitsiia qaladaǵy problemalyq ahýaldyń sheshimin aitýǵa emes, tek janjal týdyrýǵa, provakatsiia jasaýǵa baǵyttalǵany baiqalady.
Ákimdi otstavkaǵa ketirý týraly petitsiia shyǵar-shyqpastan qalalyq politsiia departamenti onyń avtory Sergei Egorov degen adamnyń joq ekenin anyqtady. Buǵan ne deisiz? Ondai aty-jóni bar, qujaty rásimdelgen adam Almatyda joq, tipti turmaidy da. Sóitip, provakatsiialyq dúnieni feik personaj ǵana jasaǵany, oǵan tek feik almatylyqtar ǵana qol qoiǵany anyqtalyp otyr.
Erbolat Dosaevqa kelsek, meniń mindetim ony «narazy almatylyqtardan» qorǵaý emes. Oǵan qarsy jasalǵan petitsiia negizsizdiktiń qaida ketip bara jatqanyn kórsetetin naǵyz demonstratsiia boldy. Ol jerdegi provokatorlar memleketke óziniń degenin istetip otyrǵandai kórinedi. Dosaev – óz jumysyn istep jatqan sheneýnik. Ondaǵan jyldardan beri jinalyp qalǵan Almaty sekildi alyp megapolistiń máselelerin arandatýmen sheshem deý jańsaqtyq. Qarabaiyr bolsyn, ashy bolsyn, shyndyq osy.
Óitken Almatydaǵy problemalar aspannan túsken joq, ony bizge ózge planetalyqtar ákep tastaǵan joq – ony biz burynǵy qala basshylarynyń qylmystyq áreketterine jol berý arqyly ózimizge ózimiz jasadyq.
57 myń feik qol jiǵan petitsiiaǵa qatysty Arýjan Dúisebaeva siiaqty belgisiz bireýdiń Dosaevty otstavkaǵa ketirýdi talap etýiniń qiialilyǵyn túsiný óte ońai. Ázil úshin bolsyn aitalyq, kóz aldyńyzǵa búkil Almatyny Marsqa kóshirý týraly petitsiia jasaldy dep elestetip kórińizshi. Oǵan qol qoiatyndar budan az bolmas edi, ári naqty adamdar bolar ma edi? Sonda ne, osydan keiin biz shynymen ońtústik astanany kosmosqa ushyrýdyń tehnikalyq múmkindikterin talqylaýmyz kerek pe?
Sondyqtan, men feik petitsiialardy negizge alýshylar bizdiń qoǵamdy bólip-jarýshylar, túrli joldarmen jaǵdaidy ýshyqtyrýshylar, memlekettik organdardyń jumysyna nuqsan keltirýshiler ǵana dep bilemin. Qoǵamdyq pikirdi jinaityn legitimdi institýt qurý týraly resmi zańǵa qol qoiylmaiynsha, mundai onlain-petitsiialardyń eshqaisysyna senbeý kerektigin aitar edim. Barshaǵa, shyndyǵynda aqysy tólengen bireýlerdiń provakatsiiasyna erip ketpeýge keńes beremin.
