Ulttyq qordyń qarjysy biýdjet tapshylyǵyn jabýǵa jumsalýda
Úkimet bul qordy ońdy-soldy shashpaǵanda, búginde onda kem degende 125 milliard dollar qarjy qordalanyp jatatyn edi. Óitkeni 2015-2021 jyldary bilik UQ-dan eń kemi 24,7 trillion teńge shyǵyndaǵan (orta eseppen 1 dollar = 350 teńge baǵamymen alǵanda, shamamen 70,6 mlrd dollar shyǵady). Onyń 80%-yn kepildendirilgen transfert retinde alypty.
Esep komitetiniń boljamynsha, eger jumsaýdyń qazirgi praktikasy saqtalsa, onda qor 2030 jylǵa qara nólge teńeledi. Úkimet ony ekonomikanyń ósimin qamtamasyz etýge emes, jai ǵana biýdjet tapshylyǵyn jabýdyń kózi retinde qoldanady.
Bul rette vedomstvo álemdik ekonomikadaǵy úderisterdi, dekarbonizatsiialaý protsesterin jáne UQ-ny toltyrý men shyǵyndaýdyń aǵymdaǵy qarqynyn negizge alyp otyr. Osynyń bári saqtalsa, Ulttyq qordan túk qalmai, túgesiledi eken.
Buǵan deiingi eń iri shyǵyn 2021 jylǵa keldi (2,7 trln teńge nysanaly transfert túrinde bólingen), al bul sońǵy 7 jyldaǵy ortasha shamadan 1,7 esege kóp. Ol qarajat byltyr 126 biýdjettik baǵdarlama men kishi baǵdarlamalar arasynda, 71 baǵyt boiynsha úlestirildi. Iaǵni aǵymdaǵy shyǵystardy óteýge baǵyttaǵan.
Ulttyq qordan qarjylandyrylatyn jobalar qoldan qymbattatylǵan
Bas aýditor Natalia Godýnovanyń aitýynsha, qordan qarjylandyrylǵan jobalardyń qunyn qoldan, jasandy túrde qymbattatýǵa jol berilgen.
UQ qarajaty tipti jeke jáne zańdy tulǵalarǵa kredit túrinde taratylǵan, bul Biýdjet kodeksine qaishy. Komitettiń dereginshe, 2021 jyly zańdy tulǵalar nysanaly transfert esebinen 105,7 milliard teńge arzan nesie aldy.
Basqasha atqanda, búkil nysanaly transferttiń 5,7%-y zaem túrinde úlestirilip ketken.
Onyń ústine qordan bólingen kreditterdi keiin qorǵa qaitarý qarastyrylmapty, bul onyń jinaqtaýshy fýnktsiialaryna nuqsan keltiredi. Sebebi zaem qarajattar ne respýblikalyq biýdjetke, ne Báiterek jáne basqa kvazimemlekettik qurylymdarǵa túsedi. Bolmasa, kredittelgen jobalar sátsizdikke ushyrap, bankrot bolyp, UQ qarajaty ýly aktivke ainalyp ketedi.
N.Godýnovanyń dereginshe, 2022 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha, 2015-2021 jyldary qordan berilgen kreditter úshin 54,8 mlrd teńge ǵana qaitarylǵan. Olar biýdjetke tústi.
Qordyń taýsylýyna soqtyratyn taǵy bir faktor. Odan alynyp, igerilmegen qarajat UQ-ǵa keri qaitarylmaidy. Esep komiteti 2015-2021 jyldary kem degende 72,3 mlrd teńge keri oralmaǵanyn áshkereledi. Sonyń 83%-y 2021 jylǵa tiesili.
Muny kópshilik bile bermeidi...
Esep komitetiniń bailamynsha, Ulttyq qordy basqarýdyń qoldanystaǵy tájiribesiniń basty kemshiligi sol, qorǵa júktelgen barlyq mindetter men maqsattardyń tiimdi júzege asýyna jaýap beretin bir memlekettik organ joq.
Budan basqa da iri problemalary jetip-artylady. Qordan qarjylandyrylǵan búkil biznes-protsester boiynsha biryńǵai aqparat joq, ony qalyptastyrý isin úilestirý de jolǵa qoiylmaǵan.
Jalpy alǵanda, N.Godýnovanyń túsindirýinshe, Ulttyq qordyń eseptik aqparaty aiqyn, móldir emes.
Qazaqstannyń Munaiservistik kompaniialary odaǵynyń bas direktory, munai-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulov Ulttyq qordyń laiyqty tolyqpaýynyń taǵy bir túitkilin ashyp kórsetti.
– Kópshilik bile bermeidi, Úkimet TShO-ny roialti ornyna eksporttyq kedendik bajdy tóleýge mindetteidi. Bul rette TShO EKB boiynsha tólem úshin shetelge shyǵarylǵan munai túsiminen belgili bir paiyz túrinde tólem aýdarady. Buǵan ne sebep? Roialti – Ulttyq qorǵa túsedi, al EKB membiýdjetke joldanady. Saldarynan, Qazaqstannyń bolashaq urpaǵyna arnalǵan tólem jasandy túrde azaitylady, sonyń esebinen biýdjet qosymsha tolyǵady, – deidi sarapshy.
Ulttyq qordy qurǵanda sol kezdegi Memleket basshysy ekonomikanyń jáne biýdjettiń qara altynnyń qubylǵan qunyna táýeldiligin joiý mindetin qoidy. Esep komitetiniń tujyrymdaýynsha, bul mindet, iaǵni munai tabystaryn sterilizatsiialaý júzege aspai qaldy. Onyń ornyna qordan transfert alý kólemi tek ulǵaiyp barady.
Pandemiia kezinde zamanaýi aýrýhanalar salynbady
Nursultan Nazarbaev 2017 jylǵy joldaýynda 2022 jyly Ulttyq qordan alynatyn transfert kólemin 2 trln teńgege deiin azaitýdy júktedi. Araǵa pandemiia kiligip, bul maqsat árige ysyrylǵan.
Sodan byltyrǵy jeltoqsanda Parlament 2022 jyly UQ-dan kepildendirilgen transfertti – 2,4 trln teńge, al 2024 jyly – 2 trln teńge kóleminde azaityp bekitti. Biraq bilik ýádesinde tura almady. Biylǵy mamyrda Úkimet pen Parlament úsh jyldyq biýdjetti qaita qarady.
Osylaisha, 2022 jylǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjette Ulttyq qordan alynatyn kepildendirilgen transfert mólsheri 4 trillion 30 mlrd teńgege deiin ulǵaityldy. Buǵan qosa, qordan 550 milliard teńge nysanaly transfert túrinde shyǵyn shyǵarylady.
Ekonomist-ǵalym Marat Erǵozinniń paiymdaýynsha, qordan 6 jylda shashylǵan 24,7 trillion teńge qarapaiym halyqtyń ál-aýqatynyń kóterilýine ákelmedi.
– Buqaranyń qatty kedeilenýi aqyr sońynda Qańtar oqiǵalaryna soqtyrdy. Ulttyq qor qarajattarynyń qara halyq turmysynyń jaqsarýyna yqpal etpeýi – qor shyǵystarynyń jetkilikti túrde áleýmettik baǵdarlanbaǵanyn pash etedi. Ony aitasyz, bul tipti otandyq biznestiń órkendeýine de serpin bermedi.
Negizinen, qordan qarjylandyrylǵan daǵdarysqa qarsy jobalardyń nebári 14%-y ǵana uzaq merzimdi aktiv qurýǵa baǵyttaldy, qalǵany – basym kópshiligi qysqa merzimdi ǵana nátije ákeledi.
Mysal retinde pandemiiamen kúreske jumsalǵan milliardtardy keltirýge bolady. Oǵan ketken qarjyǵa ne zamanaýi aýrýhanalar salynbady, ne jańa indýstriialar paida bolmady. Tek shetelden importtalǵan daiyn materialdan maska tigetin, ne daiyn vaktsinany qutylaityn kásiporyn quryldy. Ol óndirister endi doǵarylýda. Úkimet qateliginen sabaq almaidy, bul baǵytta jumys júrgizbeidi. Olai bolsa, bolashaqta Ulttyq qor túbine jetip qalýy da múmkin, – deidi ekonomist.
Sonymen birge kvazimemsektor UQ-ǵa jekeshelendirýden túsetin qarajatty tolyqqandy aýdarmaidy, dividend tólemeidi.
Qordy qorlandara alamaz ba?
Búginde Ulttyq qordyń qarjysyna qatysty ne bolyp jatqanyn, onyń álemdegi qandai aktivterge salynǵanyn kórsetetin aqparattyq júie de, portal da joq. Sarapshy Norvegiiadaǵy siiaqty Qazaqstanda da Ulttyq qordy basqarýmen ainalysatyn jeke basqarýshy kompaniia qurýdy usynady.
Aitqandai, Esep komitetiniń tóraiymy N.Godýnova Parlamenttegi sózine túsinikteme berip, toqtamyn birshama ózgertti. Ol qorǵa qatysty jaǵdaidy turaqty dep baǵalady.
Eger 2021 jylǵy 4 aida UQ-ǵa 386 mlrd teńge túsim tússe, al biylǵy 4 aida bul soma 2,1 trln teńgege jetipti.
Munai baǵasynyń sharyqtaýy arqasynda 2022 jylǵy tek 5 aida qorǵa 2,9 trln teńge túsim quiyldy. Bul búkil 2021 jylǵy barlyq túsimnen 300 mlrd teńgege kóp!
Demek eger Úkimet aýditorlar men sarapshylar aitqan barlyq syn-eskertpelerden qorytyndy shyǵaryp, jaǵdaidy túzese, túsimdi az shyǵyndap, kóp tolyqtyrsa, qor 100 milliardtyq mejege jyldam qarqynmen jaqyndai túsýi múmkin. Onda 2030 jyly álem munaidy tutynýdy kúrt kemitkende, Qazaqstan ómir súrýine qajetti qordy qorlandaryp úlgere alady.
Janat ARDAQ, jýrnalist, inbusiness.kz portaly
