پاشينياننىڭ مۇنىسىن ساتقىندىققا بالاعان ەل دٷر كٶتەرٸلٸپ, ٷكٸمەت ٷيٸ مەن پارلامەنتكە باسىپ كٸردٸ.
ەليەۆ ٶز كەزەگٸندە مۇنى ەزٸربايجاننىڭ جەڭٸسٸنە بالاپ, بۇدان كەيٸنگٸ كەلٸسسٶز ۇرىس دالاسىنان, ٷستەل باسىنا كٶشۋٸ قاجەت دەپ مەلٸمدەدٸ.
...
«تاۋلى قاراباقتاعى اتىس-شابىستان كٸم ۇتتى?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ۋكراينالىق ساراپشى يليا كۋسانىڭ كٶزقاراسى ٶزگەلەردەن ٶزگەشەرەك ەكەن.
Dalanews.kz ساياساتتانۋشىنىڭ Deutsche welle-گە بەرگەن سۇحباتىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
كٸم جەڭدٸ, كٸم ۇتىلدى?
تۇتاستاي العاندا بۇل شايقاستان رەسەي مەن تٷركييا ۇتتى. انكارا وڭتٷستٸك قاپقازعا ٶتتٸ. ايماقتاعى ىقپالىن كٷشەيتٸپ, قۇلاشىن جايا تٷستٸ. ەزٸربايجاندى اشىق قولداپ, ەليەۆ ەسكەرٸن سوڭعى ٷلگٸدەگٸ قارۋ-جاراقپەن, تەحنولوگييامەن, تٸپتٸ جالدامالى جان العىشتارمەن قامتاماسىز ەتتٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە تاۋلى قاراباق تاقىرىبىن تالاي جىل ساعىزداي سوزىپ كەلگەن وبسە-نٸڭ ەسكٸ قۇرامىن ىدىراتىپ, كەلٸسسٶز جٷرگٸزەتٸن تاراپتاردىڭ قاتارىنا ەندٸ.
دەل قازٸر ەردوعان باكۋدى بيلەپ-تٶستەپ وتىر. ول وبسە اياسىنداعى مينسكٸ توبىن ٸسكە العىسىز ەتتٸ.
رەسەي بۇل كونفليكتٸدە كٶك تيىن شىعىنداعان جوق. كٸرٸسپەدٸ. وداقتاسىمەن الىستان ارالاسۋعا تىرىستى. كرەملگە پاشينيان بيلٸگٸن ەلسٸرەتۋ تيٸمدٸ بولدى.
قاراباق شايقاسىنان قالجىراعان ەرەۆانعا سٶزٸڭدٸ ٶتكٸزٸپ, ەمٸرٸڭدٸ جٷرگٸزۋ جەڭٸل. سٶيتتٸ دە. سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ لاۆروۆ «ايماققا رەسەي بٸتٸمگەرلەرٸن جٶنەلتۋ كەرەك» دەگەن يدەياسىن اقىرى ٸسكە اسىردى.
بۇل سوعىستا رەسەي مەن تٷركييانىڭ ۇپايى تٷگەل شىقتى.
ەزٸربايجان ماقساتىنا جەتتٸ مە?
ەلبەتتە, ەليەۆ 7 بٸردەي شەكارالىق ايماقتى قايتارىپ الدى. بۇل ونىڭ ەۋەل باستان كٶزدەگەنٸ ەدٸ.
وسىنىڭ ەسەبٸنەن ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ ەرتەڭ ەل الدىندا سىي-قۇرمەتكە بٶلەنەدٸ. جەڭٸستٸ قولباسشىلىق قابٸلەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە كٶرسەتٸپ, ساياسي ساۋداعا سالادى.
ەيتپەسە ەزٸربايجانداردىڭ ەليەۆكە دەگەن ٶكپە-رەنٸشٸ كٶپ. ەكونوميكاداعى كوررۋپتسييالىق سكاندالدار پرەزيدەنتتٸڭ اتاق-داڭقىنا داق تٷسٸرٸپ, قوعامداعى بەدەلٸن قۇلدىراتىپ جٸبەرگەن-دٸ.
ەرٸ قاراي نە بولماق?
ەرٸ قاراي ما? سوعىستاعى جەڭٸس ەليەۆتىڭ ساياسي كارەراسىن تاعى بٸراز مەرزٸمگە ۇزارتتى. بٸراق, بۇل دا ۋاقىتشا.
تاۋلى قاراباققا ەليەۆ ەلٸ اينالىپ سوعادى. سەبەبٸ ەلگە بەرگەن ۋەدەسٸ بار. «قاراباقتى تٷگەل قايتارام» دەگەن پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸن ەل-جۇرت ۇمىتا قويعان جوق. سوندىقتان كەشەگٸ كەلٸسٸمنٸڭ كەزٸ كەلگەندە كٷشٸ جويىلادى. بەرٸنە ۋاقىت تٶرەشٸ. تٷركييا يەك قاقسا, ەليەۆ اتقا قونارى انىق.
ارمەنييا? ەرەۆان – ساياسي توقىراۋعا تاپ تولعانىن ٶزٸ دە اڭداماي قالدى. پاشينياننىڭ ورىنتاعى شايقالىڭقىراپ تۇر. ەنە-مٸنە وتستاۆكاعا كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. حالىق وعان قاتتى ىزالى.
الاڭداعى ادامدار تاۋلى قاراباققا قاتىستى مەمٸلە –ويسىراي ۇتىلعانىنىڭ بەلگٸسٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. پاشينيانىڭ اقىرى تاقاۋ. الداعى كٷندە بيلٸك اۋىسۋى مٷمكٸن بۇل ەلدە.
بٸتٸمگەرلەر نە بٸتٸرەدٸ?
بۇل يدەيانى لاۆروۆ ٶتكەن ايدان بەرٸ تىقپالاپ جٷر. وسى كٷنگە دەيٸن وسى تاراپتا تٷرلٸ كەلٸسسٶز جٷردٸ. بۇل يدەيانىڭ تٷپ ٶزەگٸ – مەسكەۋدەن تاراعانى انىق. كەيٸن تٷركييا قاپتالداسا كەتتٸ.
تاۋلى قاراباققا بٸتٸمگەر كٸرگٸزۋ سيرييا ٷلگٸسٸنە ۇقساس. رەسەي مەن تٷركييا سول جاقتا دەل وسىنداي مەحانيزم قۇرىپ, ايماقتى كٷزەتۋدٸ بٸرلەسە اتقارىپ جٷر. بىلايشا ايتقاندا سيرييا مودەلٸن قاراباققا الىپ كەلدٸ.
ەليەۆ پەن پاشينيان قانداي كەلٸسٸمگە كەلدٸ?
ArmInfo اقپارات اگەنتتٸگٸندە تاۋلى قاراباقتاعى سوعىستى اياقتاۋ تۋرالى قۇجات مەتٸنٸ جارييالاندى.
سوعان ساي ايماققا قۇرامىندا 2 مىڭعا تارتا جاۋىنگەرٸ بار رەسەي بٸتٸمگەرلەرٸ كەلەدٸ. رەسەي ەسكەريلەرٸ قاراباققا ەزٸردٸڭ ٶزٸندە اتتانىپ كەتكەن.
بۇدان بٶلەك قۇجاتتا كەلەسٸدەي تالاپتار بار. اتاپ ايتقاندا:
- رەسەيدٸڭ بٸتٸمگەر كٷشتەرٸ اتالعان ايماقتا الداعى 5 جىل بويىنا ايالدايدى. ەگەر قانداي دا بٸر تاراپ نيەت تانىتسا, كەلٸسٸم تاعى دا 5 جىلعا ۇزارادى.
- ارمەنييا 15 قاراشاعا دەيٸن كەلبادجار اۋدانىن, 20 قاراشاعا دەيٸن اگدام اۋدانى مەن گازاح اۋدانىنداعى تەرريتورييالاردى, 1 جەلتوقسانعا دەيٸن لاچين اۋدانىن ەزٸربايجانعا قايتارىپ بەرۋگە مٸندەتتٸ. ارميان تارابى ۇزىندىعى 5 شاقىرىم لاچين دەلٸزٸن باقىلايتىن بولادى. بۇل دەلٸز ٶز كەزەگٸندە تاۋلى قاراباق مەن ارمەنييا اراسىنداعى بايلانىستى قامتاماسىز ەتەدٸ. الايدا شۋشۋ قالاسىن اينالىپ ٶتەدٸ.
- بوسقىندار تاۋلى قاراباققا قايتىپ ورالادى. بۇل ٸستٸ بۇۇ باقىلاۋعا الادى.
- ارمەنييا ەزٸربايجاننىڭ باتىس اۋداندارى مەن ناحيچەۆان اۆتونومدى رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى كٶلٸك قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋدٸ موينىنا الادى. جول قوزعالىسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن رەسەيدٸڭ كٷش قۇرىلىمدارى قاداعالايدى.
تاۋلى قاراباقتاعى سوعىستى اياقتاۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلعاننان كەيٸن ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ ٸلحەم ەليەۆ مەلٸمدەمە جاسادى.
“بۇل كەلٸسٸمگە ەكٸ ەلدٸڭ دە كٶڭٸلٸ تولادى. بٸتٸمگەرلەر اراسىندا رەسەيدەن بٶلەك, تٷركييا ەسكەرٸ دە بار. بۇل كەلٸسٸم بٸزدٸڭ قاراباق سوعىسىندا جەڭٸسكە جەتكەنٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ. سوعىس اياقتالدى, ەندٸ كەزەكتە كەلٸسسٶزدٸڭ ساياسي ساتىسىنا ٶتۋ كەرەكپٸز”, – دەدٸ ەليەۆ.
...
وسىنىڭ الدىندا ارمەنييا ٷكٸمەتٸنٸڭ باسشىسى نيكول پاشينيان ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ ٸلحەم ەليەۆپەن بٸتٸمگە كەلٸپ, تاۋلى قاراباقتاعى سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويعانىن مەلٸمدەگەن.
پاشينيان ٶزٸنٸڭ بۇدان ٶزگە امالى قالماعانىن ايتقان.
“بۇل ۇيعارىم سوعىس جاعدايى جەنە ەسكەري احۋالمەن جەتە تانىس ازاماتتارمەن اقىل-كەڭەسكەننەن كەيٸن قابىلداندى. ساربازدارىمىز تەرروريستەرگە, ناتو-داعى سانى جاعىنان ەكٸنشٸ ورىندا تۇرعان مەملەكەت پەن ەزٸربايجان ەسكەرٸنە قارسى قاسىق قانى قالعانشا قارسىلاستى. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي شارۋا”, – دەدٸ ارميان پرەمەرٸ.
ناتو ەسكەرٸن تٸلگە تيەك ەتكەن پاشينيان وسى ارقىلى ەزٸربايجانعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىرعان تٷركييانى مەڭزەگەنٸ انىق. ٶز كەزەگٸندە باكۋ دا, انكارا دا “ۇرىس الاڭىندا ٶزگە ەلدٸڭ ەسكەري كٷشٸ جوق” دەپ مەلٸمدەگەن.
“سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى مەمٸلەگە كەلدٸك. بۇدان ٶزگە امال-شارا جوق. دەل قازٸر نەگە بۇلاي بولعانىن اشىپ ايتا المايمىن, سەبەبٸ بۇل ونسىز دا اۋىر احۋالدى ودان سايىن ۇشىقتىرىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن ەرٸ ۇرىس الاڭىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەرٸ انىق”, – دەگەن ەدٸ ورايدا پاشينيان.
…
تاۋلى قاراباق حالىقارالىق دەڭگەيدە ەزٸربايجاننىڭ جەرٸ سانالادى. بٸراق ول 1990-جىلداردان بەرٸ ەتنيكالىق ارميانداردىڭ باقىلاۋىندا.
سوۆەت وداعى ىدىراعاندا ەرەۆاننىڭ قولداۋىنا يە ارميان سەپاراتيستەرٸ ەزٸربايجاننان بٶلٸنٸپ شىعاتىنىن مەلٸمدەپ, ارتى ەزٸربايجان مەن ارمەنييا اراسىنداعى سوعىسقا ۇلاستى.
التى جىلعا سوزىلعان سوعىس 1994 جىلعى كەلٸسٸممەن توقتادى. بٸراق بەيبٸتشٸلٸك تولىق ورناعان جوق, ارا-اراسىندا قاقتىعىستار بولىپ تۇردى. سول ۋاقىتتان بەرٸ تاۋلى قاراباق ەتنيكالىق ارميانداردىڭ قولىندا. سوعىس سالدارىنان جٷزدەگەن مىڭ ەزٸربايجان بوسقىنعا اينالدى.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
