Dalanews.kz توقاەۆتىڭ بيلٸككە كەلەرٸن كٷنٸ بۇرىن سەزگەن ساراپشىنىڭ ەڭبەگٸن اۋدارىپ باسۋعا اسىقتى.
توقاەۆتىڭ بيلٸككە كەلەرٸن بٸلگەن قۇتتىقادام مىرزانىڭ گٷلدەنگەن قازاقستانعا قاتىستى بولجامدارى دا اقيقاتقا اينالسىن دەپ تٸلەدٸك. وسىدان 8 جىل بۇرىن سەيداحمەت مىرزا بٷي دەگەن ەكەن...
...
نازارباەۆتىڭ تاعى بٸر مەرزٸمگە سايلانار تٷرٸ بار ما? بۇل وعان كەرەك پە ٶزٸ? تاقتا تاپجىلماي وتىرعانىنا 22 جىل تولدى. مەنٸڭشە وعان ورىنتاعىن ەمەس, ٶزٸنەن كەيٸن قانداي مۇرا قالدىرارىن كٶبٸرەك ويلانۋ كەرەك.
مۇنداي كەزدە دەن سياوپيندٸ مىسالعا كەلتٸرەدٸ. بيلٸكتەن كەتسە دە ىقپالىن جوعالتپاي, قىتايدىڭ الداعى 50 جىلعى دامۋىن ايقىنداپ كەتكەن وسى اقساقال-تۇعىن.
جالپى مۇنداي مىسال جەتكٸلٸكتٸ. لۋ كۋان يۋدان باستاپ شارل دە گوللگە دەيٸن ارالىقتى سٷزٸپ شىعۋعا بولادى.
بٸراق دەل وسى سياپيننٸڭ ٷلگٸسٸ ەلدەن ەرەك. نازارباەۆ سونىڭ جولىن قايتالاتىن ايرىقشا مٷمكٸندٸككە يە.
كٷندەردٸڭ كٷنٸ قالاسا دا, قالاماسا دا تٸزگٸندٸ باسقا بٸرەۋگە تاپسىرادى. نازارباەۆ برەجنەۆتىڭ سوقپاعىمەن جٷرۋدٸ حوش كٶرەدٸ دەپ ويلامايمىن.
ول دەر كەزٸندە جەنە ەدەمٸ كەتۋٸ كەرەك. الىسقا بارماي بوريس ەلتسيننەن ٷلگٸ السا جەتٸپ جاتىر. ول نازارباەۆقا قاراعاندا ەلدەقايدا ەرتە كەتتٸ بيلٸكتەن.
يە ونىڭ ورنىنا وتىرۋدان دەمەلٸ جۇرت كٶپ. بٸراق سەمٸزدٸكتٸ قوي عانا كٶتەرەدٸ ەمەس پە?
نازارباەۆتان كەيٸنگٸ پرەزيدەنت كٸم بولادى?
بۇل ساۋال بٸز ٷشٸن ٶمٸر مەن ٶلٸم مەسەلەسٸ. ەلدٸڭ بولاشاعى, سٸز بەن بٸزدٸڭ ەرتەڭٸمٸز وسى سۇراقتىڭ تٶڭٸرەگٸنە تٸرەلٸپ تۇر. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە نازارباەۆتى تولعاندىرۋى تيٸس.
ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ بٸراز ساياساتكەردٸ جاقسى بٸلەمٸن, ولاردىڭ ەلەۋەتٸمەن تانىسپىن. ولاردىڭ مٷمكٸندٸگٸن پارىقتاي الار دەڭگەيٸم بار.
تۋراسىن ايتقاندا بۇل ورىنتاققا 100 پايىز ساي كەلەتٸن تۇلعا جوق. قولدا بارعا قاناعات قىلۋعا تۋرا كەلەدٸ.
مەنٸڭ ۇسىنىسىم كەيبٸرەۋگە ۇناماۋى مٷمكٸن, كەيبٸرەۋدٸڭ قۇلاعىنا تٷرپٸدەي تيٸپ, كەكٸرەيە قاراۋى عاجاپ ەمەس. الايدا مۇنداي پايىمداعى ازاماتتارعا ايتار ارگۋمەنتٸم بار!
دەل قازٸر نازارباەۆتىڭ مۇراگەرٸ بولۋعا لايىق بٸردەن-بٸر تۇلعا – قاسىم-جومارت توقاەۆ.
نەگە?
توقاەۆ. ونىمەن 92 جىلى تانىستىم. قىتايعا بٸرگە باردىق. ول تۇستارى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەدٸ. بٸردەن ٸش تارتتىم. سٶز ساپتاۋىنان-اق بٸز بٸلەتٸن شەنەۋنٸكتەردەن وق بويى وزىق تۇرعانىنا كٶزٸم جەتتٸ.
كەنٸگٸ ديپلوماتقا تەن مٸنەزٸ بار-تىن. تالعاپ, تاڭداپ سٶيلەيتٸن. ونىمەن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرعاننىڭ ٶزٸ عانيبەت ەدٸ (كەيٸن بٸزدەگٸ ساياسي ورتا بۇزدى, تۇيىقتالدى).
بەيجٸڭ ساپارىندا ەيگٸلٸ تيانانمەن الاڭىن كٶرگٸم كەلدٸ. الايدا رەگلامەنتتەن اسىپ كەتە المادىم. بۇيىمتايىمدى توقاەۆقا ايتتىم. «قىتايلار جوسپاردان اۋىتقىعاندى ۇناتپايدى. ەيتكەنمەن تەۋەكەل, كٶلٸگٸمە وتىرىڭىز, الىپ بارايىن», – دەدٸ. الىپ باردى. باسقان ٸزدٸ اڭدىپ وتىرعان قىتايلار مۇنى جاقتىرعان جوق, ەلبەتتە. ەيتكەنمەن ولاردىڭ توقاەۆقا دەگەن قۇرمەتٸ ەرەكشە ەدٸ. ٷندەگەن جوق. بايقاماعان سىڭاي تانىتتى.
بۇدان كەيٸن دە بايلانىسىپ وتىردىق. تالاي رەت حات-حابار الماستىق. سۇحبات بەرمەيمٸن دەپ بۇرا تارتقان كەزٸ بولعان جوق. بٸردە-بٸر رەت باس تارتقان ەمەس.
تەرتٸپتٸ ساياساتكەر
توقاەۆتىڭ ساياساتتا تٷگٸ جوق. ەلدەكٸممەن بايلانىس ورناتىپ, ەمپەي-جەمپەي بولۋعا تىرىسپايدى. قانداي دا بٸر ساياسي قۇرىلىمنىڭ جەتەكشٸسٸ ەمەس. ساياساتتاعى اتىشۋلى, ەكٸمشٸل, ەمٸرشٸل كلانداردان اۋلاق جٷرەدٸ.
ارقا سٷيەر قۋاتتى قارجى بازاسى بولعان ەمەس. ايداۋىنا جٷرٸپ, ايتقانىنا كٶنەتٸن mass-media-سى جوق. ەلدەكٸمدەردەي بيلٸككە ەس-اقىلسىز ۇمتىلمايدى. ساياسي وپپونەتٸن جەر بەتٸنەن جوق قىلىپ جٸبەرەر مەرەز مٸنەزٸ تاعى جوق. پوپۋليست ەمەس.
بەلكٸم باسقا ەلدە مۇنداي ساياساتكەر شەتقاقپاي كٶرٸپ, بيلٸكتٸڭ ەتەك جاعىندا جٷرەر مە ەدٸ.
الايدا بٸزدٸڭ ەلدە توقاەۆتىڭ «كەمشٸلٸگٸ» باسىمدىققا اينالىپ وتىر.
نەگە دەيسٸز بە?
نازارباەۆ كەتكەن جاعدايدا «ورنىما وتىرعىزام-اۋ» دەگەن بٸرسىپىرا كانديداتتىڭ اراسىندا توقاەۆ تا بار.
توقاەۆتى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ مۇقييات باقىلاپ جٷرمٸن. وسى ۋاققا دەيٸن ونىڭ ساياسي پورترەتٸن جاساپ, قايراتكەرلٸك قىزمەتٸن سان رەت سٷزگٸدەن ٶتكٸزدٸم.
توقاەۆ – قالىپتاسقان, تولىسقان ساياساتكەر. ماعان ونىڭ ساياسي ۇستانىمى قۇپييا ەمەس.
توقاەۆ بيلٸككە كەلگەن جاعدايدا قازاقستاندا ناقتى قانداي ٶزگەرٸس بولارىن مىنا مەنەن سۇراڭىزدار. بۇل بولجام ەمەس!
ول تەرتٸپتٸ ساياساتكەر. ەگەر ول مۇراگەر اتانسا نازارباەۆقا بەرگەن ۋەدەسٸن تٷگەلدەي ورىندايدى. يە, نازارباەۆتىڭ كەمشٸلٸگٸ كٶپ. بٸراق جاقسىلىعىن دا كٶرە بٸلۋ كەرەك.
قىتاي دەستٷرٸن جەتٸك بٸلەتٸن ازامات رەتٸندە سول پرينتسيپكە سٷيەنٸپ, سەرتتەن اۋىتقىمايدى.
توقاەۆ بيلٸككە كەلسە, قازاقستاندا كەلەسٸدەي ٶزگەرٸس بولادى:
- توقاەۆ نازارباەۆتىڭ يميدجٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋ ٷشٸن بار كٷشٸن سالادى. سەبەبٸ بٷگٸنگٸ جەتٸستٸگٸ ٷشٸن ول نازارباەۆقا قارىزدار. پرەزيدەنت بولعان كٷندە دە نازارباەۆپەن اقىل-كەڭەسٸپ, تالاپ-تٸلەگٸنە قۇلاق اسادى.
- «نۇر-وتان» توقاەۆقا مۇراگەرلٸككە قالادى. ول پارتييانى تولىق تٷرلەندٸرٸپ, قاۋىرت اۋىس-تٷيٸس جاسايدى. سٶيتٸپ زامان ٷردٸسٸنە جاۋاپ بەرەتٸن جاڭا كٶزقاراستاعى سالماقتى ساياسي كٷشكە اينالدىرادى.
- ساياساتتا العاشقى ۋاقىتتا نازارباەۆتىڭ سٷرلەۋٸنەن اۋىتقىمايدى. كەيٸن كەلە ٶز ستراتەگيياسىن سايلاپ, ەلدەگٸ ٸرٸ دەگەن ساياسي پارتييالاردىڭ سٶزٸنە قۇلاق تٷرەدٸ.
- ونىڭ تۇسىندا وپپوزيتسييانى تۇنشىقتىرۋ تٷسٸنٸگٸ كەلمەسكە كەتەدٸ. وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸ پارلامەنتتەن ورىن الادى. قارسى تاراپتىڭ تالاپتى, دارىندى دەگەن ٶكٸلدەرٸن ٷكٸمەت قۇرامىنا قوسادى.
- بيزنەستە بەسەكەگە بەيٸم ورتا قالىپتاستىرىپ, بارلىعىنا تەڭ مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بيزنەستەگٸ بارىمتا-سىرىمتا توقاەۆتىڭ تۇسىندا ساپ تىيىلادى.
- كٷنٸ كەشەگە دەيٸن سالىقتان بوساپ, بٸلگەنٸن ٸستەپ كەلگەن كلاندار توقاەۆتىڭ تالابىنا كٶنۋگە مەجبٷر بولادى.
- ونىڭ ساياسي ۇستانىمى – مەجبٷرلەۋ, القىمنان الۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە ورتاق مەمٸلەگە كەلۋ, تٸل تابىسۋ.
- بۇعان كٶزٸ جەتكەن بيلٸكتەگٸ ساياسي جەنە قارجى كلاندارى توقاەۆتىڭ بٸر جاعىنا شىعىسىپ, سونىڭ نەگٸزٸندە ٶزارا بالانس تابۋعا تىرىسادى.
...
ول بيلٸكتٸڭ بارلىق ساتىسىنان ٶتتٸ. سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, مەمحاتشى, پرەمەر دە بولدى. ەل ەزٸر سەناتقا جەتەكشٸلٸك ەتۋدە.
اتا زاڭعا ساي ول ەلدەگٸ ەكٸنشٸ ادام. مەملەكەتتٸڭ سان-سالالى قۇرىلىمىن جەتٸك بٸلەدٸ.
اقىلدى. بٸلٸمدٸ. كەسٸبيلٸگٸنە كٷمەن كەلتٸرمەيتٸن سالماقتى ساياسي قايراتكەر. مەنٸڭ ويىمشا توقاۆ ٶزٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸنە تالانتتى تۇلعالاردى توپتاستىرا الاتىن قابٸلەتكە يە.
ونىڭ ٷستٸنە حالىقارالىق ورتاعا سىيلى. رەسەيمەن دە, قىتايمەن دە, باتىسپەن دە بايلانىسى تٷزۋ.
كەيبٸرەۋ بۇعان كٷمەن كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن.
ٶز باسىم مۇراگەر مەسەلەسٸندە توقاەۆتان اسىپ تٷسەر ٸزباساردى كٶرٸپ تۇرعام جوق. تٷپتٸڭ تٷبٸندە نازارباەۆ تا مۇنداي توقتامعا كەلەدٸ.
بيلٸكتەگٸ بٸراز ادام ساياسي امبيتسيياسىن شەتكە ىسىرىپ, توقاەۆقا جول اشسا, ساياسي تۇرعىدان تولىسقانىن دەلەلدەر ەدٸ. ولار ٶزٸ ٷشٸن, اينالىپ كەلگەندە ەل ٷشٸن وسىنداي قادامعا بارۋعا تيٸس.
توقاەۆتىڭ تۇسىنداعى قازاقستان كٶپ ۇزاماي دامىعان ەلگە اينالارىنا سەنەمٸن.
ال نازارباەۆ مۇراگەرٸمەن ماقتاناتىن بولادى.
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
