كەشە عانا, ياعني 1 ناۋرىزدان باستاپ كٶلٸكتەرگە ارنالعان گاز باعاسىن ۋاقىتشا رەتتەۋ توقتاتىلعانى سول ەدٸ, باعا شارىقتاپ شىعا كەلدٸ. كارانتين كەزٸندە ەدەۋٸر باعانى رەتەگەن 2020 جىلدىڭ 3 سەۋٸرٸندەگٸ «جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرٸندە جانارماي قۇيۋ ٷشٸن سۇيىتىلعان مۇناي گازىن بٶلشەك ساتۋدىڭ شەكتٸ باعالارىن بەلگٸلەۋ تۋرالى» N-20293 بۇيرىق بٸر جىلعا جەتەر-جەتپەس كٷشٸ جويىلدى. ەندٸ مەملەكەت جانارماي بەكەتتەرٸنٸڭ باعاسىنا ارالاسپايدى. بۇل جاڭالىق جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرٸ يەلەرٸنٸڭ قۇلاعىنا تيە سالىسىمەن, جالما-جان باعانى كٶتەرۋگە اسىقتى. مەسەلەن, ماڭعىستاۋدا سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ بٸر ليترٸ 85 تەڭگە دەگەن باعا ايتىلىپ قالىپ جاتىر.
باعا نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستان تۋىندايدى دەگەن بازالىق تٷسٸنٸككە سالساق, ەرينە تٷرلٸ قيسىن تابىلار. بٸراق ٸشكٸ نارىقتى اۆتوكٶلٸك گازىمەن تولتىرىپ تاستاۋعا سىرتقى نارىقتاعى سۇيىق گاز باعاسىنىڭ «ۇشىپ» تۇرعانى كەسٸرٸن تيگٸزٸپ جاتقان سىڭايلى.
باقساق باقا ەكەن دەمەكشٸ, ٷيٸمٸزدە مازداتىپ وتىرعان كەدٸمگٸ تابيعي گازدىڭ دا سۇراۋى ٷلكەن بوپ تۇر. ولاي دەيتٸنٸمٸز, وتاندىق گاز سالاسى توزىعى شىعا باستاعان ينفراقۇرىلىمدى جاماپ-جاسقاۋعا قاراجات تاپپاي وتىرعانى بەلگٸلٸ بولدى.
بۇرق ەتٸپ, سىرتقا بۇلاي اتقىلاپ شىققان «ٸرٸڭدٸ جارانىڭ» بەتٸن ەلٸمٸزدەگٸ كارانتيندٸك شارالاردىڭ جۇمسارتىلۋى جەنە كٶرشٸ رەسەيدەگٸ «سويۋز» گاز قۇبىرىنىڭ جارىلۋى «تىرناپ» كەتكەن بولىپ شىقتى. ەندەشە «دالا مەن قالا» باسىلىمى وسى تاقىرىپ اياسىنا كەڭٸنەن توقتالىپ, تەرەڭنەن زەردەلەپ كٶرمەك...
مامانداردىڭ ۋەجٸنە قۇلاق اسساق, ٶتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى, سوۆەتتٸك كەزەڭدە سالىنعان «ورتالىق ازييا-ورتالىق», "سويۋز", "بۇحارا-ورال", "ورىنبور-نوۆوپسكوۆ" سىندى ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارى توزىپ بارادى. ولاردىڭ بويىندا ورنالاسقان كومپرەسسورلىق ستانتسييالاردىڭ جارامدىلىق مەرزٸمٸ اياقتالعاندىقتان, گاز شىعىندارى ٶتە كٶپ, ۇدايى جٶندەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. مۇنداي جابدىقتى مٷمكٸندٸگٸنشە تەزٸرەك جاڭالاۋ, اۋىستىرۋ كەرەك. بٸراق بۇل جۇمىستاردى جٷزەگە اسىرۋعا كەەتٸن قىرۋار قاراجات ۇلتتىق وپەراتوردا جوق.
قاۋٸپسٸزدٸك ستاندارتتارىنا سەيكەس,ماگيسترالدى گاز قۇبىرى مەن كومپرەسسورلىق ستانتسييالاردىڭ ماكسيمالدى جۇمىسقا جارامدىلىق مەرزٸمٸ 50 جىل ەكەن. ال قازاقستانداعى ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنىڭ 21% -دان استامىنا 50 جىلدان استام ۋاقىت ٶتٸپ كەتكەن, تاعى 49% - 40 جىلدان 50 جىلعا دەيٸنگٸلەر, ال تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى سالىنعان – جاڭاسى دەيتٸن 10% گاز قۇبىرى جەلٸسٸنٸڭ ٶزٸنە جۇمىس ٸستەگەنٸنە, مٸنە اتتاي 30 جىل ۋاقىت تولىپ تا قويدى. جەراستىندا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان 638 ۇڭعىمانىڭ 520-ى قاۋٸپسٸز, ولاردىڭ پايدالانۋ مەرزٸمٸ ەلدەقاشان ٶتٸپ كەتكەن.
«گاز ينفراقۇرىلىمى 75 پايىز توزۋ (!) دەگەن ٷلكەن كٶرسەتكٸش. مىنا ٸرگەدەگٸ ورىنبور ايماعىنداعى جاعداي بٸزگە نۇقىپ كٶرسەتٸلگەن بەلگٸ. ٶيتكەنٸ, شىنىن ايتقاندا, بۇل سالا كەزٸندەگٸ باقىلاۋدىڭ جەنە بٸلٸكتٸ مامانداردىڭ ارقاسىندا عانا ٸستەپ تۇر. اپات كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ورىن الۋى مٷمكٸن. ەندٸ, ولاي دەمەسكە تاعى بولمايدى. مامان رەتٸندە بٸز فاكتٸنٸ ايتۋىمىز كەرەك. ال فاكت وسىعان ەكەلٸپ تۇر. سوندىقتان, پرەزيدەنت, ٷكٸمەت بۇل جايتقا باسا نازار اۋدارۋى كەرەك. «قازترانسگاز» كومپانيياسى جاپادان-جالعىز شەشەتٸن مەسەلە ەمەس بۇل», - دەيدٸ وسى گاز سالاسىنىڭ ارداگەرٸ سۇلتانعالي يماجانوۆ.
جاڭالاۋ دەگەننٸڭ بەرٸ اينالىپ كەلٸپ بەرٸبٸر قاراجاتقا تٸرەلەتٸنٸ ايدان انىق. ال ول قاراجاتتى كٸم بەرەدٸ? نەگە وسىعان جەتكەنشە سوزىپ كەلدٸك? مٸنە, بۇل ايتىلسا دا جوعارى دەڭگەيدە قولداۋ تاپپاي, جابۋلى قازان جابۋلى كٷيٸندە قالىپ كەلە جاتقان شەتٸن مەسەلەگە اينالدى.
حالىق تۇتىنىسى ٷشٸن گازعا بەلگٸلەنگەن تاريفتەر ٶز-ٶزٸن اقتامايدى دەيدٸ ماماندار. مىسالى, قازترانسگاز 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ٸشكٸ نارىقتا شامامەن 100 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە شىعىنعا ۇرىندى, كومپانييا ونى ەكسپورتقا ساتقان گاز تٷسٸمدەرٸ ەسەبٸنەن جاپتى. شىندىعىن ايتقاندا, بٷگٸندەرٸ ٸشكٸ تۇتىنىس بٷتٸندەي ەكسپورت ارقىلى سۋبسيدييالانىپ وتىر. ەگەر بەرٸ وسىلاي جالعاسا بەرەتٸن بولسا, وندا ۇلتتىق كومپانييا شىعىندى تابىسپەن جاماپ, ٸلدەبايلاپ كٷنٸن كٶرۋگە كٶشەدٸ, وندايدا ەلەمدٸك ينۆەستيتسييالارعا سالاتىن قارجىلىق رەسۋرستار دا قالمايدى. سەيكەسٸنشە, بۇل سالادا دامۋ دا بولمايدى.
سونىمەن كەڭەس ۋاقىتىندا سالىنعان بٸزدەگٸ گاز تاسىمالداۋ جٷيەسٸ قاۋساپ تۇرسا دا ٸلدەبايلاپ جۇمىس ٸستەپ تۇر.
ايدارحان قۇسايىنوۆ, ەكونوميست-مامان:
- گاز قۇبىرلارىندا, ٶكٸنٸشكە قاراي, اپات بولىپ تۇرادى. ونىڭ سەبەبٸن, ەرينە زەرتتەپ, ەبدەن تەزدەن ٶتكٸزۋ كەرەك. قازاقستاندا دا رەسەيدەگٸ جاعدايدىڭ قايتالانۋى ەبدەن مٷمكٸن. بٸراق مەن بۇدان بٸر «اسان قايعىنىڭ كٷيٸن» كٶرگٸم كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ بٸزدە جەتكٸلٸكتٸ جٷكتەمەدەگٸ گازقۇبىرلارى جاپ-جاقسى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ال ەسكٸ گاز قۇبىرلارىنا كەلەتٸن بولساق, جاعداي باسقاشا. قازٸر ونداعى تاسىمال كٶلەمٸ كەڭەستٸك جوبالاردا كٶرسەتٸلگەننەن ەلدەقايدا از.
دەگەنمەن بۇل ارقانى كەڭگە سالۋعا بولادى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ گاز نارىعىندا تەڭگەرٸمسٸزدٸك قاتتى بايقالادى. ٸشكٸ باعا ەكسپورتتان تٷسكەن تابىس بويىنشا سۋبسيدييالانادى. بۇل, ەرينە جالپى دۇرىس ەمەس.
ٶيتكەنٸ ول ۇلتتىق وپەراتور جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن تابىستىلىعىن كٷرت تٶمەندەتەتٸن نەرسە. تەڭگەرٸمسٸزدٸك بولسا, جٷيەلٸ مەسەلەلەردٸ تۋدىرادى. اقىرى اينالىپ كەلگەندە, بۇلار ٸشكٸ نارىقتىڭ دامۋىن تەجەيدٸ, ٶيتكەنٸ باعا ەدٸلەتتٸ قويىلىپ, جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوق. ونىڭ ٷستٸنە مەملەكەت پەن كورپوراتيۆتٸك سەكتور جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بٸتە-قايناسىپ كەتكەن. مەسەلەن, ەلەۋمەتتٸك مەسەلە بويىنشا جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس ٷكٸمەت ونى «قازترانسگاز» اق ەسەبٸنەن شەشۋگە تىرىسادى. ودان بٶلەك ەكونوميكا جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك دەگەن مەسەلە بار. گاز باعاسىنىڭ تٶمەن بولۋى ونى ٷنەمدەپ, جۇمساۋ دەگەندٸ ىنتىلاندىرمايدى, سوندىقتان شىعىن دا كٶپ»
بۇل - ماماندار پٸكٸرٸ. دەگەنمەن, جۋىق ارادا گاز ينفراقۇرىلىمى نىساندارىن قايتا قۇرىلىمداپ, تولىقتاي جاڭالاۋعا بٸردەن كٸرٸسپەسەك, وندا تەحنوگەندٸك اپاتتاردان باسىمىزدى اراشالاپ الا المايتىن سەكٸلدٸمٸز.
