قازاق تٸلٸ فونەتيكاسى جەنە تٸل مەدەنيەتٸ تۋرالى رەفەرات
قازاق تٸلٸنٸڭ فونولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸ سينگارمونيزم زاڭدىلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. سٶز قۇرامىنداعى, سٶز بەن سٶز, قوسىمشا ارالىعىنداعى دىبىستار ٶزارا ٷندەسٸپ, ٷيلەسٸپ ايتىلادى. ال جازۋ ىڭعايىنا قاراي سٶيلەۋگە بولمايدى, تٸلٸمٸزدٸڭ فونولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸنە ساي ورفوەپييالىق نورمانى ساقتاۋ قاجەت. ورىس تٸلٸندە نەگٸزگٸ فونولوگييالىق قىزمەتتٸ ەكپٸن اتقاراتىن بولسا, قازاق تٸلٸندە بۇل قىزمەتتٸ سينگارمونيزم اتقاراتىندىعى دەلەدەندٸ. مىسالى, ورىس تٸلٸندە ۋگول-ۋگول, مەل-مەل ت.ب. سٶزدەر ماعىناسى بٸر-بٸرٸنەن سٶز ەكپٸنٸنە قاراي اجىراتىلاتىن بولسا, قازاق تٸلٸندە مۇنداي ەرەكشەلٸك (سٶز ەكٸپٸنٸ) جوق. سوندىقتان «الما» سٶزٸ ەتٸستٸك نە زات ەسٸم ماعىناسىندا جۇمسالعانىن جەكە تۇرعاندا بايقاي المايمىز. ونى باسقا سٶزبەن تٸركەسۋٸ كەزٸندە عانا انىقتاۋعا بولادى. مىسالى, كٸتاپتى الما, قىزىل الما; دەمەك, قازاق تٸلٸندە سٶيلەم ٸشٸندەگٸ سٶزدەر سينگارمونيزمگە ارقا سٷيەپ, بۋناق ارقىلى (ريتميچەسكوە چلەنەنيە) اجىراتىلادى. مىسالى, ات /قورا ماڭىندا/ جٷر. ات قورا /ماڭىندا/ جٷر. قازاق تٸلٸنٸڭ فونولوگيياسى بويىنشا جەكە دىبىستى سٶزدەن بٶلەك الىپ قاراۋعا بولمايدى, دىبىس بۋىن قۇرامىندا عانا تانىلادى. سوندىقتان قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ داۋىسسىز دىبىستى جەكە اتاماي, الدىنان نە ارتىنان ى دىبىسىن قوسىپ بٸر بۋىن ەتٸپ ايتامىز. سوندىقتان قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ داۋىسسىز دىبىستاردى ايتقاندا ورىسشا اتاماي (بە, ۆە, گە, ەس, ەن), قازاق تٸلٸنٸڭ فونولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸنە ساي (بى, ۆى, گٸ, سى, نى, ىر, ىل) اتاعان جٶن.
اسسيميلياتسييا – داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ٶزارا ٷيلەسۋٸ. قاي تٸلدە بولماسىن, ونىڭ ورفوەپييالىق جەنە ورفوگرافييالىق نورمالارى بولادى. ياعني, ايتىلىم جەنە جازىلىم تالاپتارىن ەرقاشان ەسكەرٸپ وتىرۋىمىز قاجەت. ٶكٸنٸشكە وراي, كەيٸنگٸ جاستار اراسىندا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە جازۋ دا, ايتۋ دا ٶز تالاپتارىنا ساي قولدانىلماي, بارلىق سٶزدٸ جازىلۋى بويىنشا ايتۋ, سول سيياقتى كەيبٸر سٶزدەردٸ ايتىلۋى بويىنشا جازۋ ٷردٸسكە اينالىپ بارا جاتىر. كەيبٸر سٶزدەر قاتە قولدانىلىپ جٷرگەنٸ بايقالادى. بۇل جاعداي شەتتەن كەلگەن سٶزدەر ارقىلى ودان ەرٸ اسقىنىپ, قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىن ورىنسىز بۇزىپ جٷر. سوندىقتان سٶيلەۋ بارىسىندا سٶز قۇرامىنداعى دىبىستاردىڭ ٶزارا ٷندەسٸپ, ٷيلەسٸپ, بٸر-بٸرٸنە بەيٸمدەلە ايتىلۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان جٶن. ەسٸرەسە, داۋىسسىز دىبىستاردىڭ بٸر-بٸرٸنە ٸلگەرٸندٸ – كەيٸندٸ ىقپال ەتٸپ, اسسيميلياتسييا تالاپتارىنا ساي ايتىلىمىن ساقتاپ سٶيلەي بٸلگەن دۇرىس. ال كٶپشٸلٸك جاعدايدا بۇل تالاپتاردىڭ تولىق ورىندالمايتىنىن بايقايمىز. مىسالى, امان كەلدٸ دەگەن سٶزدٸ اماڭگەلدٸ دەپ ايتۋ ورنىنا 1) امان كەلدٸ دەپ ٶزگەرٸسسٸز ايتىپ, 2) امان گەلدٸ دەپ تەك ٸلگەرٸندٸ ىقپال ارقىلى عانا ايتۋ كەزدەسەدٸ. ال بۇل سٶز توعىسپالى ىقپال ارقىلى, ياعني نك قاتاڭ دىبىستارى ڭگ دىبىستارىمەن الماسىپ ۇياڭداپ ايتىلادى (اماڭگەلدٸ). ٸلگەرٸندٸ ىقپالمەن اتالاتىن سٶزدەردٸ (اش-سا (اششا)), ۇش-سا (ۇششا), قاعاز قالام (قاعازعالام) جەنە كەيٸندٸ ىقپالمەن ايتىلاتىن سٶزدەردٸ (جاز-سا (جاسسا)), جانبادى (جامبادى), باس-شى (باششى), توعىسپالى ىقپالمەن ايتىلاتىن سٶزدەردٸ (جانقابىل-جاڭعابىل, جانپەيٸس-جامبەيٸس) بٸلٸپ, سينگارمونيزم زاڭدىلىعىنا ساي ايتۋ كەرەك. سينگارمونيزم زاڭدىلىعى قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوەپييالىق نورماسىن تانىتادى. وسى زاڭدىلىققا باعىنباي, ياعني دىبىس الماسۋى بولماي, دىبىستار سول ٶزگەرٸسسٸز كٷيٸندە, جازىلۋىنشا ايتىلاتىن كەيبٸر جاعدايلار بولادى. مۇنداي جاعداي كٶپ ەمەس, ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ. مىسالى: ا) ەلٸكتەۋٸش سٶزدەر: جارق ەتتٸ, كٷڭك ەتتٸ, دٷڭكٸل, جارقىل; ە) سىن ەسٸم تۋدىراتىن ى جۇرناعى جالعانعاندا: قازاق-قازاقى; ب) فاميلييا – وۆ قوسىمشاسىمەن ايتىلعاندا: تٸلەپوۆ, جاقىپوۆ, تٸلەكوۆ; ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ كەزدە جازۋ ىڭعايىنا قاراي ايتۋعا بەيٸم تۇراتىن, قازاق تٸلٸن جەتٸك يگەرمەگەن, سوندىقتان ايتىلىم تالاپتارىن ەسكەرمەي سٶيلەۋشٸلەر كٶپ كەزدەسەدٸ. مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ تٸلدٸ جەتٸك بٸلمەۋٸ بولسا, ەكٸنشٸ سەبەبٸ ساۋاتتى جازۋعا كٶپ كٶڭٸل اۋدارىپ, اتىلىم مەدەنيەتٸنە نازار اۋدارماۋدان دەپ بٸلەمٸز. ال تٸلدٸڭ جانى, تٸل مەدەنيەتٸ ايتىلىم زاڭدىلىقتارىن مەڭگەرۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەندٸگٸن ەسكەرگەن جٶن.
قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ ح دىبىسىنىڭ تٸلٸمٸزدەگٸ فونولوگييالىق قىزمەتٸ جٶنٸندە دە ايتا كەتكەن جٶن. مىسالى, قوش – حوش, قابار – حابار ت.ب. سٶزدەردە ح فونەما قىزمەتٸن اتقارا الماي تۇر. سەبەبٸ سٶز ماعىناسىنا ەسەرٸ جوق. سوندىقتان بۇل دىبىس ورىس تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردە عانا فونەمالىق مەنگە يە بولادى. مىسالى, حيمييا, تسەح. ورىس تٸلٸندە كەيبٸر داۋىسسىز دىبىستاردىڭ جۋان-جٸڭٸشكەلٸگٸ ەكٸ فونەما بولىپ, فونولوگييالىق قىزمەت اتقارادى. مىسالى, مەل – مەل, ۋگول – ۋگول; وسى سٶزدەر قۇرامىنداعى ل جۋان جەنە جٸڭٸشكە ايتىلاتىن ەكٸ فونەما دەپ تانيمىز. سەبەبٸ سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتە الادى. سونىمەن, فونەمانىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ سٶز ماعىناسىنا قاتىستى دەپ بٸلەمٸز. دەلٸرەك ايتقاندا, فونەما سٶز ماعىناسىن اجىراتۋ, سٶز ماعىناسىن ٶزگەرتۋ قىزمەتتەرٸن اتقارادى ەكەن. قازاق تٸلٸندە بارلىق داۋىستى فونەمالاردى قاراما-قارسى قويىپ, ولاردىڭ ماعىنا ايقىنداۋ قىزمەتٸن اتقاراتىندىعىنا كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. (مىسالى: جول – جۇل, جاق – جىق, جٶن – جٷن). ال داۋىسسىز فونەمالار ٶزدەرٸنٸڭ ەر تٷرلٸ ايىرىم بەلگٸلەرٸ ارقىلى ماعىنا ايقىنداۋعا قاتىسادى. (مىسالى: تال – دال, شاق – جاق, مال – بال). داۋىسسىز دىبىستاردىڭ جۋان-جٸڭٸشكە, ەرٸندٸك-ەزۋلٸك بولىپ بٶلٸنۋٸنٸڭ فونەماتيكالىق ماڭىزى جوق, ولاردىڭ بۇلاي ايتىلۋى نەگٸزگٸ فونەمانىڭ رەڭكتەرٸ دەپ تانىلادى. دەمەك, فونەما تۋرالى ايتقاندا نەگٸزگٸ فونەما, ياعني ينۆاريانت فونەما مەن ونىڭ رەڭكتەرٸ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى بٸلگەن جٶن. مىسالى, ت فونەماسى سٶز قۇرامىندا جۋان (تى), جٸڭٸشكە (تٸ), جۋان ەرٸندٸك (تۇ), جٸڭٸشكە ەرٸندٸك (تٷ) تٷرٸندە تٶرت تٷرلٸ دىبىستالادى. سوندا تٸلٸمٸزدەگٸ ەر داۋىسسىز سٶز قۇرامىندا كٶرشٸ دىبىستاردىڭ, دەلٸرەك ايتقاندا, داۋىستى دىبىستاردىڭ (بۋىننىڭ) جۋان-جٸڭٸشكەلٸگٸنە, ەرٸندٸك-ەزۋلٸك ەرەكشەلٸگٸنە قاراي ەرتٷرلٸ تەمبرمەن ايتىلادى ەكەن. بٸراق بۇل ەرەكشەلٸگٸ سٶز ماعىناسىن ٶزگەرتۋگە ەمەس, سٶزدٸڭ قۇرامىنداعى بارلىق دىبىستاردىڭ بٸر ەۋەنمەن ايتىلۋىنا قىزمەت ەتەدٸ. وسى تٶرت تٷرلٸ دىبىستالۋىن بٸر دىبىستىڭ, ياعني فونەمانىڭ رەڭكتەرٸ دەپ بٸلەمٸز. دەمەك, ت فونەماسىنىڭ تٶرت تٷرلٸ (تى, تٸ, تۇ, تٷ) رەڭٸ بولادى, ياعني جۋان ەزۋ, جٸڭٸشكە ەزۋ, جۋان ەرٸن, جٸڭٸشكە ەرٸن دىبىستارىن بٸر فونەمانىڭ قۇرامىنا توپتاساتىن رەڭكتەرٸ دەپ ەسەپتەيمٸز.
دىبىستار تٸركەسٸمٸ بٸر تٸلدٸڭ دىبىستار تٸركەسٸمٸ ەكٸنشٸ تٸلدٸڭ دىبىستار تٸركەسٸمٸمەن ساي كەلە بەرمەيدٸ. بۇل ەر تٸلدٸڭ تابيعي ەرەكشەلٸگٸن تانىتاتىن زاڭدىلىقتاردىڭ بٸرٸ. سوندىقتان بٸر تٸلدەن ەكٸنشٸ تٸلگە اۋىسقان سٶزدەردٸ ٶزگەرٸسسٸز ايتۋدا قيىندىق بولىپ جاتادى. سەبەبٸ ەكٸ تٸلدٸڭ دىبىستار تٸركەسٸمٸ سەيكەس كەلمەيتٸندٸكتەن, ەركٸم ٶز تٸلٸنٸڭ ىڭعايىنا بۇرىپ ايتۋعا بەيٸم تۇرادى. مىسالى, ەرتەرەكتە تٸلٸمٸزگە ەنگەن كروۆات-كەرۋەت, برەۆنو-بٶرەنە, رۋس-ورىس, كلاسس-كىلاس ت.ب. تٷرٸندە ايتىلادى. مۇنىڭ سەبەبٸ قازاق تٸلٸندە سٶز باسىندا ەكٸ داۋىسسىز دىبىس قاتار كەلمەۋٸندە جاتىر. سوندىقتان قازاقتاردىڭ ايتۋىندا ەكٸ داۋىسسىز اراسىنا داۋىستى دىبىس قوسىلىپ, نەمەسە سٶزدٸڭ الدىنا داۋىستى دىبىس قوسىلىپ قولدانىلادى. ال قازٸرگٸ تاڭدا وقىعان, ساۋاتتى, ورىس تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن جاستار جوعارىداعى سٶزدەردٸ ورىس تٸلٸ زاڭدىلىعىنا ساي ايتادى. بۇل تٸلگە قييانات, ياعني ەر تٸلدٸڭ ٶز زاڭدىلىعىن ساقتاپ سٶيلەۋ كەرەك. وسى كەمشٸلٸكتەردٸڭ بولۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ, ورىس تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸ, تەرميندەردٸ ٶزگەرتپەي قابىلداۋدان بولىپ وتىر.
قازاق تٸلٸندە داۋىستى دىبىستارعا قاتىستى تٶمەندەگٸدەي زاڭدىلىقتار بار:
ا) بٸر بۋىن ٸشٸندە ەكٸ داۋىستى قاتار تۇرا المايدى (ال ورىس تٸلٸندە ەكٸ داۋىستى قاتار كەلە بەرەدٸ: زوولوگييا, زووپارك, وازيس ت.ب.);
ە) بٸر سٶز دەڭگەيٸندە تەك جۋان داۋىستىلار, نەمەسە تەك جٸڭٸشكە داۋىستىلار عانا كەلەدٸ. ال سٶز قۇرامىندا جۋان-جٸڭٸشكە داۋىستىلاردىڭ ەكەۋٸ دە كەلۋٸ قازاق تٸلٸنە تەن قاسيەت ەمەس. مىسالى, كٸتاپ, مۇعالٸم دەگەن سٶزدەر قۇرامىندا جۋان-جٸڭٸشكە داۋىستىلاردىڭ ارالاس كەلۋٸ ولاردىڭ باسقا تٸلدەن (اراب) ەنگەن سٶز ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ;
ۆ) سٶز ارالىعىندا قاتار كەلگەن داۋىستىلاردىڭ كٶبٸنە الدىڭعىسى ايتىلمايدى (ەليزيياعا ۇشىرايدى). مىسالى, سارى ارقا (سارارقا), قاندى اعاش (قانداعان), ناعاشى اعا (ناعاشاعا); قاتار كەلگەن داۋىستىلاردىڭ سوڭعىسى ايتىلمايتىن (افەرەزيس) كەزٸ دە بولادى. مىسالى: نە ٸستەيٸن (نەستەيٸن), نە ٸشەسٸڭ (نەشەسٸڭ);
گ) سٶز قۇرامىنداعى داۋىستىلاردىڭ بٸرىڭعاي جۋان نە جٸڭٸشكە, ەرٸندٸك نە ەزۋلٸك بولىپ ٷندەسٸپ كەلۋٸ تٸلٸمٸزدٸڭ فونولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸن تانىتادى.
داۋىسسىز دىبىستار تٸركەسٸمٸندە تٶمەندەگٸدەي ەرەكشەلٸك بار:
ا) قاتاڭ داۋىسسىزداردان سوڭ قاتاڭ دىبىس كەلەدٸ: مىسالى: باس-تىق, اتت-تار, وق-تاۋ;
ە) ۇياڭ داۋىسسىزدان سوڭ ۇياڭ دىبىس كەلەدٸ. مىسالى: قىز-دار, قاز-عا, باع-دار;
ب) ٷندٸ داۋىسسىزدان سوڭ ٷندٸ دىبىس جەنە قاتاڭ, ۇياڭ دىبىستار دا كەلە بەرەدٸ. مىسالى: ٶرمەك, تٶرت, قارعا, نايزا. ايتۋ كەزٸندە قاتاڭ دىبىس پەن ۇياڭ دىبىستار قاتار كەلمەيدٸ, ول جازۋدا قاتار تۇرا بەرۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, بەس جٸگٸت (بەششٸگٸت), جاز كەزٸ (جازگەزٸ). داۋىستى دىبىستار اراسىندا كەلگەن كەيبٸر قاتاڭ داۋىسسىزدار ۇياڭداپ ايتىلۋى تيٸس. مىسالى, شەكارا (شەگارا), كٶك الما (كٶگالما); جاڭا قازاق (جاڭاعازاق);
سٶز قۇرامىندا بولاتىن دىبىستىق ٶزگەرٸستەردٸ فونەتيكا سالاسىندا وسىلاي اتايدى. دىبىستىق قۇبىلىستار تٸلدٸڭ ايتىلىم زاڭدىلىقتارى تالابىنا ساي تۋىنداپ وتىرادى. باسقا تٸلدەن ەنگەن سٶز, نەمەسە دىبىستار تٸركەسٸمٸ تٸلٸمٸز تابيعاتىنا ساي كەلمەيتٸن سٶز بولعان جاعدايدا دىبىستىق قۇبىلىستار پايدا بولىپ, ونى تٸلٸمٸزدٸڭ ايتىلىمىنا ساي رەتكە كەلتٸرەدٸ. مىسالى, پروتەزا (ستول-ٷستٶل, راديو-ىراديو, راس-ىراس, لاق-ىلاق), ەپەنتەزا (كروۆات-كەرەۋەت, ترامۆاي-تىرامباي, مەتر-مەتٸر), ەپيتەزا (كيوسك-كيوسكٸ, تانك-تانكٸ, پروپۋسك-پروپۋسكٸ, فوند-فوندى), اپوكوپا (مينۋتا-مينۋت, گازەتا-گازەت); ەليزييا (سارى اعاش-ساراعاش, قاندى اعاش-قانداعاش, تورى ات-تورات, جاقسى ادام-جاقسادام); افەرەزيس (نە ٸشسەڭ –نەشەسٸڭ, نە ٸستەيٸن-نەستەيٸن); رەدۋكتسييا (دەرٸگەر – دەر(ٸ)گەر, جۇدىرىق-جۇد(ى)رىق, قۇدٸرەت-قۇد(ى)رەت, سارى جايلاۋ-سار(ى)جايلاۋ, سارى ماي – (سار(ى)ماي) ت.ب. وسى مىسالدارعا قاراعاندا, دىبىستىق قۇبىلىستاردىڭ ايتىلىم تالاپتارىنا بايلانىستى ەكەنٸن بايقايمىز. سوندىقتان باسقا تٸلدەن ەنگەن سٶزدەردٸ, تەرميندەردٸ قازاق تٸلٸنە اۋدارىپ, نە بالاما سٶز تاۋىپ الۋ قيىن بولعان جاعدايدا ٶزگە تٸل سٶزدەرٸن ٶزگەرٸسسٸز الا سالماي, وسى دىبىستىق قۇبىلىستارعا بەيٸمدەپ, انا تٸلٸمٸزدٸڭ ايتىلىمىنا قاراي «ٶز قازانىمىزدا قايناتىپ» قابىلداۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸز. قازاق تٸلٸن زەرتتەۋدە جەنە كٷندەلٸكتٸ سٶيلەۋ بارىسىندا ٶزگە تٸل زاڭدىلىقتارى جەتەگٸندە كەتپەي, ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارىن ٷنەمٸ ەسكەرٸپ وتىرۋ قاجەتتٸگٸ جٶنٸندە عالىمدار مەن تٸل جاناشىرلارى جيٸ-جيٸ ايتىپ كەلەدٸ. سوڭعى كەزدە تٸلٸمٸزگە ورىس تٸلٸ سٶزدەرٸنٸڭ ٶزگەرٸسسٸز كٷيٸندە كٶپ ەنۋٸ, ولاردىڭ ەكپٸنٸ, تٸل دىبىستارى مەن تٸركەسٸمٸندەگٸ ٶزگەشەلٸكتەر قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي ەۋەنٸنە دە ەسەر ەتە باستادى. بۇرىنعى زەرتتەۋشٸلەر «قازاقتار سٶيلەگەندە ەن سالىپ تۇرعانداي» ەۋەندٸ ەستٸلەتٸنٸن ايتقان ەدٸ, ونىڭ بٸر سەبەبٸ قازاق تٸلٸندە سٶز باسىندا ەكٸ-ٷش داۋىسسىز قاتار كەلمەيتٸندٸكتەن بۇرىنعى اتالارىمىز تٸلٸندە كروۆات-كەرەۋەت, برەۆنو-بٶرەنە, ستول-ٷستٶل بولىپ ايتىلسا, قازٸرگٸ سٶيلەۋشٸلەر وسىنداي سٶزدەردٸ ٶزگەرٸسسٸز قولداناتىن بولدى. تٸپتٸ قازاق تٸلٸندەگٸ بٸر, بەت, كٸتاپ سيياقتى ت.ب. سٶزدەردٸڭ قۇرامىنداعى داۋىستىنى تٸلدٸ «شالا» بٸلەتٸندەر كٶمەسكٸ ايتۋعا بەيٸم تۇراتىنىن, ال ىسمايلوۆ- سمايلوۆ, سىلانوۆ-سلانوۆ, ىرىستى-رستى دەپ قاتە جازىلۋى بويىنشا سٶيلەۋشٸلەر كٶبەيٸپ بارا جاتقانىن ايتساق, بۇل ٷردٸس تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعي ٷندەسٸم ەۋەنٸنە دە كەرٸ ەسەر ەتٸپ وتىرعانىن ەسكەرگەن جٶن.
قورىتا ايتقاندا, تٸل مەدەنيەتٸ سٶزدٸ دۇرىس دىبىستاپ ايتۋدان باستالادى, ال ورفوەپييا- تٸلدٸڭ تٸرەگٸ, سوندىقتان قازاق تٸلٸنٸڭ ايتىلىمى تۋرالى مەسەلەلەر تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىنا ساي سينگارمونيزم زاڭدىلىقتارى اياسىندا قاراستىرىلۋى كەرەك.
