اۋديت تۋرالى شىققان باسىلىمداردا «اۋديت» - دەگەن تٷٸنٸككە ەر تٷرلٸ انىقتامارلار بەرٸلگەن. ەربٸر اۆتور ٶزٸنٸڭ انىقتاماسىن ٶز تارابىنان اڭىقتاعان. ك. ش. ديۋسەمباەۆ «تەورييا اۋديتا» دەگەن كٸتابىندا ەر اۆتوردىڭ 13 تٷرلٸ انىقتاماسىن كەلتٸرگەن. بٸز سونىڭ تٶرت تٷرلٸسٸن كەلتٸرەيٸك تە مازمۇنىن قاراستىرىپ تالدايىق.
وسى كەلتٸرٸلگەن انىقتامالاردىڭ مازمۇنىن تالداپ قاراستىراتىن بولساق ەر تٷرلٸ مازمۇندا قۇرالعانىن كٶرەمٸز. بٸر بەرەدٸ. سوعان قاراماستان وسى انىقتامالارعا بٸر عانا ماقسات قويىلادى, ول اۋديتتٸڭ ماعىناسىن, نەگٸزٸن انىقتاۋ. سولاي بولا تۇرسا دا ەشبٸر انىقتامادا اۋديتتٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى اشىلماي قالىپ وتىر. ول اۋديتورلىق قورتىندى تۋرالى. سەدەدٸ, قانداي بٸر اۋديتورلىق قورتىندى جاساۋ. ەكٸنشٸدەن, اۋديتورلىق تەكسەرۋدٸڭ وبەكتٸسٸ تۋرالى ەشقانداي اۆتور ەسكە دە المايدى. بٸزدٸڭشە ول ٷلكەن كەمشٸلٸك. ولاي دەيتٸنٸمٸز, اۋديتورلىق تەكسەرۋ تاپسىرۋشىنىڭ كەلٸسٸم-شارتتا كٶرەتكەن وبەكتٸسٸنە عانا جٷرگٸزٸلەدٸ, ول بٸردەن-بٸر اۋديت جۇمىسىنىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپٸ. ولاي دەيتٸنٸمٸز, تاپسىرۋشى ٶز سۋبەكتٸسٸنٸڭ شارۋاشىلىق كٶرسەتكٸشٸن تولىق نەمەسە بٸر بٶلٸمٸن اۋديتتٸك تەكسەرتۋگە قۋقىلى.
كەسٸپورىن شارۋاشىلىعىنىڭ جەكە بٸر بٶلٸگٸن نەمەسە تٷگەلدەي شارۋاشىلىعىن قامتيتىن اۋديت بولسا دا «العاشقى قۇجاتتاردى» تەكسەرەۋ نەمەسە «العاشقى ەسەپتٸ» تەكسەرۋ مٸندەتتٸ تٷردە جٷرگٸزٸلەدٸ. اۋديت پروتسەسٸ ودان ەرٸ قاراي بۋحگالتەرلٸك ەسەپتٸڭ جٷرگٸزٸلۋٸمەنونىڭ قۇرىلىمىن-ۇيىمداستىرىلۋىن تەكسەرۋمەن جالعاساتىنى وبەكتيۆتٸ جۇمىس. ونداي بولماعان جاعدايدا اۋديتتٸك تەكسەرۋدٸ تيياناقتى, دۇرىس جٷرگٸزٸلدٸ دەۋگە بولمايدى. كەيبٸر اۆتورلاردىڭ انىقتامالارىندا وسى ويلار ورىندى ايتىلعان دەۋگە بولادى.
1.اۋديتتٸڭ تٷسٸنٸگٸ
كٶپتەگەن اۆتورلار «شارۋاشىلىق-تابىستىلىق كٶرسەتكٸشتەرٸ» دەگەن سٶز قۇرامىن كٶو كەلتٸرگەن. بٸزدٸڭ ويىمىزشا بۇلتٷسٸنٸكتەمە ورىندى ايتىلعان دەۋگە بولادى. سەبەبٸ, وبەكتٸسٸ كەلٸسٸم-شارت نەگٸزٸندە مازمۇن-تالابىنا سەيكەس انىقتالادى. كەسٸپورىن شارۋاشىلىعىنا تولىق نەمەسە بٸر بٶلٸمٸنە جٷرگٸزٸلسە دە وعان جاساعان اۋديتورلىق قورىتىندىدا, كەسٸپورىننىڭ «شارۋاشىلىق-تابىستىلىق كٶرسەتكٸشٸمەن» بايلانىستىلىعى كٶرسەتٸلمەسە, ونداي جاعدايدا اۋديتتٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ورىندالماعانى. ناقتى, ەر ەلدەردەگٸ اۋديت تۋرالى انىقتاما بەرگەن اۆتورالدى قاراستىراتىن بولساق, انگلييا عالىمى روي دودج ٶزٸنٸڭ “كراتكوە رۋكوۆودستۆو پو پو ستاندارتام ي نورمامي اۋديتا” كٸتابىندا “اۋديت – تەۋەلسٸز, دەربەس تەكسەرۋ جەنە تابىستىلىق اقپارات تۋرالى ٶز پٸكٸرٸن ايتۋ”, - دەپ انىقتاما بەرگەن. باسقا بٸر انگليياداعى بەلگٸلٸ بۋحگالتەرلٸك ەسەپ, اۋديت مامانى رودجەر ادامس “اۋديت نەگٸزٸندە كەسٸپكەرلٸك رەتٸندە قىزمەت كٶرسەتۋ, قوعام ٷشٸن ٶتە قاجەت مەلٸمەتتۋردٸڭ دٷرىستىعىن انىقتاۋمەن, كەسٸپورىننىڭ تابىستىلىق اقپاراتىن تەكسەرٸپ, باسىلىمعا شىققان مٸلٸمەتتەردٸڭ شىندىعىن انىقتاۋ” – دەپ انىقتاما بەرگەن.
امەريكالىق پروفەسسور دجەك روبەرتسون ٶزٸنٸڭ مونوگرافيياسىندى “اۋديت – ول كەسٸپورىن اقپاراتىنداعى مەلٸمەتتەردٸڭ, پايدالانۋشىلار ٷشٸن تابىستىلىق اقپارات كٶرسەتكٸشتەرٸندەگٸ مەلٸمەتتٸك كٷدٸكتٸ بارىنشا ازايتۋ” – دەپ انىقتاما بەرەدٸ. وسى اتى اتالعان ٷش اۆتوردىن ويىن كورىتىندىلايتىن بولساق, انگلييالىق اۋديت جەنە ەسەپ مامانى رودجەر ادامس ٶز انىقتاماسىندا اۋديتتٸڭ ماعىناسىنا قوعامدىق تۇرعىدان قارايتىنىن كٶوسەتەدٸ. بۇل ويدىڭ مەملەكەتتەر ٷشٸن, ەر ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا اۋديت جۇمىسىنىڭ اتقاراتىن رٶلٸن ٶتە جوعارىدەپ باعالاۋ. سەبەبٸ, اۋديت كەسٸپورىن شارۋاشىلىعىنىڭ تيياناقتى دامۋىنا كەپٸلدٸك بەرەتٸنٸ انىق. ياعني, كەسٸپورىنداردىڭ تيياناقتى دامۋى قامتاماسىز ەتٸلگەن جاعدايدا ول ەلدٸڭ ەكونوميكاسى دامۋ جولىندا بولادى دەگەن سٶز.
بەلگٸلٸ, اقش-تىڭ اۋديت تەورييااسىن جەنە اۋديت جۇمىسىنىڭ دامۋ جولىنا كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرگەن پروفەسسور دجەك روبەرتسون ەكٸ انىقتاما بەرەدٸ. ونىڭ بٸرەۋٸندە جوعارىدا ايتىلعان “مەلٸمەتتٸك كٷدٸك” – دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ مازمۇنىن بۋحگالتەرلٸك ەسەپ, اۋديت تٷرعىسىنان قاراستىراتىن بولساق, ول بۋحگالتەرلٸك ەسەپ جاساۋدا جٸبەرٸلگەن قاتەلەردٸڭ سالدارىنان مەلٸمەتپايدالانۋشىلاردىڭ كەسٸپكەلٸگٸنە زييان كەلتٸرۋ ەسەرٸن ايتادى. ياعني, اۋديتوردىڭ مٸندەتٸ سول “مەلٸمەتتٸك كٷدٸكتٸ” بار مٷمكٸنشٸلٸگٸنشە ازايتىپ, كەسٸپكەرلەردٸڭ سەنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ. بارلىق سالاداعى كەسٸپكەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸن شەشۋ بارىسىندا باسىلىمعا شىققان مەلٸمەتتەردٸ كٷدٸكسٸز پادالانۋىنا اۋديت كەپٸلدٸك بەرۋٸ قاجەت. وسى ٶزٸنٸڭ ويىن قورىتىندىلاي كەلە پروفەسسور دجەك روبەرتسون اۋديتتٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ وسى دەپ اتاپ كٶرسەتكەن.
وسىنداي ويىن ودان ەرٸ جالعاستىرا وتىرىپ پروفەسسور “كەسٸپكەرلٸك كٷدٸك” – دەگەن تٷسٸنٸك قوسادى. بۇل تٷسٸنٸكتٸ كەسٸپكەرشٸلٸك شارۋاشىلىعانداعى كٷدٸكتەنۋشٸلٸك, سەنٸمسٸزدٸك نەمەسە كەسٸپكەرلەردٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ جولىنداعى كاۋٸپپتٸلٸگٸ دەپ تٷسەنۋگٸ بولادى. وعان سەبەپ: ينفلياتسييانىڭ كٷشەيۋٸ, سالىق تٶلەمٸنٸڭ تولقىمالىعى نەمەسە كٶبەيۋٸ, ساتۋ پروتسەسٸندەگٸ بەسەكەلەستٸكتٸڭ كٷشەيۋٸ, جۇمىسشىلاردىڭ ەرەۋٸل جاساۋى مەن تاعى باسقا كٶپتەگەن سەبەپتەردەن بولادى. وسى اتالعان سەبەپتەردەن تۋىندايتىن “ كەسٸپكەرلٸك كٷدٸكتٸڭ” مٶلشەرٸن نەمەسە زيياندىلىعىن كەسٸپكەر ەسەپتەپ شىعارىپ, ٶز شارۋاشىلىعىن جٷرگەزۋ ٷشٸن تيٸمدٸ شەشٸم قابىلداي الادى. “كەسٸپكەرلٸك كٷدٸك” اۋديت جۇمىسىنا ەشقانداي ەسەرٸن تيگٸزبەيدٸ.
اقش-تىڭ اۋديت ماماندارى ە:ا. ارەنس جەنە دج. ك. لوبسك ٶزدەرٸنٸڭ جازعان وقۋلىقتارىندا مىناداي انىقتاما بەرەدٸ: “اۋديت ول پروتسەسس, ارنايى ماماندار ارقىلى دەربەس تەۋەلسٸزدٸق جولىمەن كەسٸپورىن شارۋاشىلىق وپەراتسييالارىنىڭ دۇرىستىعىنا تەكسەرۋ جٷرگٸزٸپ, سول مەلٸمەتتەر بەلگٸلەنگەن نورماتيۆتٸك ٷلگٸگە ساي ەكەنٸن انىقتاپ, ٶزٸنٸڭ اۋديتورلىق قورىتىندىسىن بەرۋ”. شەتەل ماماندارىنىڭ اۋديت مازمۇنىنا بەرگەن انىقتامالارىن قورىتىندىلايتىن بولساق, وسى سونعى انىقتاما باسقالارىنا كاراعاندا بٸزدٸڭ ويىمىزشا اۋديتتٸ تولىق قاراستىرعان سيياقتى
ك.ش. دٷيسەمباەۆ اۋديت مازمۇنى تۋرالى مىناداي انىقتاما بەرەدٸ: “اۋديت – دەربەس ساراپتاۋ جەنە قارجى ەسەبٸمەن قوسا شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ بارلىق جاعىن قامتيتىن مەلٸمەتتەرگە ەكونوميكالىق تالداۋ جاسايدى, ٸشكٸ باقىلاۋ جۇمىسىن تەكسەرٸپ, بۋحگالتەرلٸك ەسەپتٸڭ زاڭدىلىعىن جەنە نورماتيۆتٸك قۇجاتتار تالابىنا سەيكەستٸگٸن انىقتاپ, تاپسىرۋشىلار تالابىنا جاۋاپ رەتٸندە تٷسٸنٸكتەمە قىزمەتٸن اتقارۋ ” – دەگەن. اۆتوردىڭ ويىنشا وسى انىقتامادا اۋديت ەۆوليۋتسيياسى ەسكەرٸلگەن, ەكٸنشٸدەن – تەۋەلسٸز دەربەستٸگٸ كٶرسەتٸلگەن, ٷشٸنشٸدەن – اۋديت پروتسەسٸندەگٸ تالداۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە دەلٸنگەن. سەبەبٸ, تالداۋ ارقىلى كەسٸپورىننىڭ قاتشىلىق جاعدايى انىقتالىپ, دامۋ جولىنا سەيكەس ۇسىنىستار بەرلەدٸ, تٶرتٸنشٸدەن – اۋديتتٸڭ كونسالتينگتٸك قىزمەت كٶرسەتۋ جاعى ايتىلعان.
بٸزدٸڭ ويىيىزشا, «اۋديت دەگەنٸمٸز – دەربەس, تەۋەلسٸز اۋديت ماماندارىنىڭ كەسٸپكەر رەتٸندە كەلٸسٸم-شارت بويىنشا تاپسىرۋشىلاردىڭ شارۋاشىلىق-تابىستىلىق ەسەبٸن, بۋحگالتەرلٸك ەسەپ كٶرسەتكٸششتەرٸنتەكسەرۋ ارقىلى انىقتاپ, ەكونوميكالىق تالداۋ جاساپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ساراپتاۋ جٷرگٸزٸپ, اۋديتورلىق قورىتىندى جاساۋ جەنە ەرتٷرلٸ تٷسٸنٸكتەمە قىزمەتٸن كٶرسەتۋ» - دەپ ويلايمىز. سەبەبٸ, اۋديت جۇمىسىنىڭ كٶلەمٸ – وبەكتٸسٸ, شارۋاشىلىق سۋبەكتٸنٸڭ قالاۋىندا تولىق نەمەسە بٸر بٶلٸمٸن اۋديتتٸك تەكسەرۋدٸ تاپسىرۋ تاپسىرۋشىنىڭ ەركٸندە. ەكٸنشٸدەن, قانداي ەسەبٸ بولماسىن ونىڭ مەلەمەتتەرٸنٸڭ دۇرىستىعى, قاتەسٸزدٸگٸ تەك قانا بۋحگالتەرلٸك ەسەپ كٶرسەتكٸشتەرٸ ارقىلى انىقتالادى. ٷشٸنشٸدەن, اۋديتتٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – اۋديتورلىق قورىتىندى جاساۋ. تاپسىرۋشىنىڭ ٶز تاراپىنان تٶلەم جاساپ, اۋديت جاساتۋداعى دٸردەن-بٸر ماقساتى – اۋديت قورىتىندىسىن الۋ. سەبٸبٸ, تەك اۋديت قورىتىندىسىن العان شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ ەسەبٸ باسىلىمعا شىعادى. ياعني, ول شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋٸنە كەپٸلدٸك الادى دەگەن سٶز. بارلىق سىبايلاستارىمەن كەدەرگٸسٸز قارىم-قاتىناستا بولادى.
اۋديتتٸڭ مازمۇنىن انىقتامالار ارقىلى قاراستىرعاننان كەيٸن ونىڭ نەگٸزگٸ تٷسٸنٸكتٸ بولعان سيياقتى. سونىمەن قاتار, اۋديتتٸڭ مازمۇنىن ودان ەرٸ تەرەندەۋ قاراستىرۋ ماقساتىمەن بٸزمىنا ٷش بۇرىش ٷلگٸسسٸمەن بەرۋدٸ ويلاستىردىق .
- اۋديتور-كەسٸپكەر, تابىس تابۋ ٷشٸن كەسٸپورىندارعا قىزمەت كٶرسەتۋ.
- شارۋاشىلىق سۋبەكتٸسٸ-كەسٸپورىن, وعان اۋديتور قورىتىندىسى كەرەك
ول كەزٸندە باسىلىمعا شىعۋىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ.
- مەملەكە, كەسٸپورىنداردىڭ جاقسى جۇمىس جٷرگٸزٸپ تابىستى بولعانىن قالايدى, سەبەبٸ ولار سالىق تٶلەيدٸ, اۋديت جۇمىسىنا قۇشتار بولۋ سەبەبٸ اۋديتور تەكسەرۋ بارىسىندا تابىستىلىق ەسەبٸن تەكسەرٸپ كەسٸپورىنىڭ قانشا تابىس تاقانىن, قانشا سالىق تٶلەيتٸنٸن انىقتايدى انىقتايدى. ال قاجەت بولعان جاعدايدا اۋديتور تٸكەلەي مەملەكەت سالىق ينسپەكتسيياسىنا مەلٸمەت بەرە الادى. ياعني, اۋديت جٷرگٸزٸلگەن كەسٸپورىنداردا تابىس سوماسىن جاسىرىپ قالۋ, سالىق تٶلەمەۋ ٷشٸن قىلمىسقا نەمەسە باسقالاي ەر تٷرلٸ جالتارۋشىلىققا جول بەرٸلمەيدٸ.
وسى ٷشبۇرىشتىڭ ٶزارا بايلانىسىن قاراستىراتىن بولساق, اۋديت “وسى ٷشبۇرىشتىڭ تٶبەسٸن” قوسىپ قانا قويماي ەرەكشە قىزمەت اتقاراتىنىن ايتۋ قاجەت. بٸرٸنشٸدەن, «اۋديت قورىتىندىسى» ارقىلى شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸ بٸر قالىپتى شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋگە قانداي دەنگەيدە بولسا دا دامۋ پروتسەسٸن قامتاماسىز ەتۋگە كەپٸلدٸك الادى. ياعني, بٸر رەگيوندى نەمەسە بٸر ەل كٶلەمٸندە شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸ دامۋ جولىندا بولعان جاعدايدا ول ەلدە ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق ينفراسترۋكتۋراسى قالىپتاسادى دا, ونىڭ ەسەرٸنەن سول ەلدە نارىقتى قاتىناس ەكونوميكالىق زاندىلىقتارى كٷشەيٸپ, ناعىز نارىقتى قاتىناسقا كٶشۋ ارقىلى ول ەلدە تاۋار باعالارى تۇراقتى دەڭگەيگە كٶشٸپ نارىقتى قاتىناس زاڭدىلىعىن ٸس جٷزٸندە قالىپتاستىرادى.
ەكٸنشٸدەن, «اۋديت جۇمىسى» ٷلكەن مەملەكەتتٸك قىزمەت اتقارادى. ولاي دەيتٸن سەبەبٸمٸز, اۋديت تەكسەرۋٸ بارىسىندا كەسٸپورىننىڭ تابىس-پايدا سوماسى سالىق ناقتى انىقتامادان قانشا سوما سالىق تٶلەۋ كەرەك ەكەنٸن, “سالىق ەسەبٸنٸڭ” دۇرىس جٷرگٸزٸلگەنٸن اۋديتورلىق تەكسەرەۋ ارقىلى انىقتايدى. قانداي بٸر ەلدە بولماسىن ٷلكەن ەكونوميكالىك مەسەلە ول – سالىقتىڭ تيٸسٸ كٶلەمدە جيناۋ جەنە دە نورماتيۆتٸك ەرەجە-نۇسقاۋ تالابىنا سەيكەستٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. قازٸرگٸ كەزدە شارۋاشىلىقسۋبەكتٸلەرٸ ٶز تاراپىنان “سالىق ەسەبٸن” جٷرگٸزۋگە مەجبٷر, وعان قوسا تەك قانا “سالىق ەسەبٸنە” اۋديتتٸك تەكسەرۋ جٷرگٸزٸپ, اۋديتورلىق قورىتىندى الۋعا مەجبٷر. ونداي جاساماعان جاعدايدا سالىق ينسپەكتسيياسى قاتال جازا قولدانىپ, سۋبەكتٸلەر ايىپ تٶلەيدٸ.
اۋديتتٸڭ مازمۇنىن قاراستىرۋ بارىسىندا تاعى دا وسى تٷسٸنٸكتٸ ەيدەيٸ قاراستىرعان دۇرىس دەپ ويلايمىز. ول اۋديت انىقتاماسىنىڭ كٶبٸسٸندە اۋديتتٸ تەكسەرۋ دەپ انىقتاعان. مىسالى, اۆتورلار كەلتٸرگەن ون ٷش انىقتامانىڭ ون بٸرٸندە تەكسەرۋ دەپ, ال ەكەۋٸندە باقىلاۋ جاساۋعا قۇقىسى جوق. تەك ٸشكٸ اۋديتتٸ ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا عانا ارنايى باقىلاۋ جٷرگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن.
2.اۋديتتٸڭ نەگٸزگٸ قۇرامدارى.
اۋديتتٸڭ مازمۇنىنا قاراستىرۋ قاراستىرۋ بارىسىندا ونىڭ ناقتى قۇرامى ايتۋ قاجەت . ولار مىنالار :
- شارۋاشىلىقتاعى سۋبەككت;
- مەلٸمەت;
- اۋديتوردىڭ ماماندىعى ;
- فاكتٸلەردٸ جيناۋ جەنە باقىلاۋ;
- اۋديت ستاندارتى;
- اۋديتور اقپاراتى,ەسەبٸ;
وسى كٶرسەتٸلگەن اۋديت ەلەمەنتتەرٸن جەكە-جەكە قاراستىرۋ قاجەت .
- شارۋاشىلىقتىعى سۋبەكت .اۋديت جۇمىسىن ورىنداۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە سول سۋبەكتٸنٸڭ شارۋاشىلىق باعىتىن ,كٶلەمٸن انىقتاۋ قاجەت .ونى سول سۋبەكتٸنٸڭ شارۋاشىلىق پارامەتٸرلەرٸ قۇرايدى .وعان اۋديت بارىسىندا ناقتى بولجام جاساۋ ٷشٸن اۋديت قامتيتىن وبەكتٸلەردٸڭ كٶلەمٸ , ماقساتتى قاراستىرىلىۋى قاجەت. مىسالى, زاڭ سۋبەكتٸلەرٸ نەمەسە
ەكانوميكالىق وبەكتٸگە قوسىلمايتىن مەلٸمەت جٷيەسٸ .
- مەلٸمەت. اۋديت جۇمىسى بارىسىندا تاپسىرۋشىلار بەرگەن مەلٸمەت قاراستىرادى . اۋديتور ولاردىڭ دۇرىستىعىن دەلەلدەپ , ٶزٸنٸڭ جاڭا مەلٸمەتتەرٸن قۇرايدى . سول جۇمىس بارىسىندا ولاردان كەمشٸلٸك تابۋى نەمەسە دۇرىس ەمەستٸگٸن انىقتاۋى مٷمكٸن. ول نەگٸزٸندە ەكٸ تٷرلٸ سەبەپتەن بولۋى مٷمكٸن;
1) اقپاراتتا كەيبٸر مەلٸمەتتەردٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن ;
2) اقپارات دۇرىس جاسالعانباعاندىقتان .
- اۋديتوردىڭ ماماندىعى . اۋديت جٷرگشٸزۋشٸ جوعارى دەرەجەدەگٸ , ٶز ماماندىعىن جاقسى مەڭگەرگەن, ساراپشى ,بٸلگٸر ادام بولۋى قاجەت . اۋديت بارىسىندا ول ٶزٸنە قاجەت فاكتٸلەردٸ جيناپ تالداۋ جاسايدى , بٸر تۇجىرىمعا كەلتٸرٸپ,
قورتىندى جاساۋىنا پايدالانا الاتىن بولۋى قاجەت .
- فاكتٸلەردٸ جيناۋ جەنە باقلاۋ .اۋديتوردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ول- فاكتٸنٸ جيناۋ. سەبەبٸ سول فاكتٸلەر ارقىلى ول ٶزٸنٸڭ اۋديتورلىق اقپاراتىن جاسايدى .
- اۋديت ستاندارتى . جينالعان فاكتٸلەر , مەلٸمەتتەر ٶز كەزەگٸندە بٸر جٷيەگە كەلتٸرٸلۋٸ قاجەت. وعان نەگٸز اۋديت ستاندارتى. ستاندارت دەگەنٸمٸز مەلٸمەتتٸ بٸر جٷيەگە كەلتٸرۋ ەدٸسٸ نەمەسە نورماتيۆتٸك ەرەجە-نۇسقاۋ تالابىنا سەيكەس بٸر قالىپقا كەلتٸرۋ .
- اۋديتور اقپاراتى. اۋديتور ٶز جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىن تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعان كەمشٸلٸكتەردٸڭ
مازمۇنىن ,ٶزٸنٸڭ اۋديتورلىق قورتىندىسىن اقپاراتىندا كٶرسەتەدٸ.
قورىتا كەلگەندە, جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن اۋديتتٸڭ مٸندەتتٸ قۇرامىن قاراستىرماي , ناقتى اۋديت جٷرگٸزۋ مٷمكٸن ەمەس . اۋديتتٸڭ مٸندەتٸ مەن ماقساتى تولىق ورىنداۋ ٷشٸن ونىڭ پرينتسٸپتەرٸن بٸلۋ قاجەت.
- اۋديتتٸڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸ
اۋديت جۇمىسى ناقتى پرينتسيپتەردٸ ساقتاۋ ارقىلى جٷرگٸزلەدٸ.
- عىلىمي نەگٸزدەلٸگٸ . اۋديتتٸڭ عىلىمي نەگٸزگٸ ونىڭ مەتادالوگياسىنىڭ ديالەكتيالىق ەدٸسٸمەن داميدى . ەكانوميكا تەورياسىنداعى وبەكتيۆتٸك شىندىقتى نەگٸزگە الۋ بولىپ تابىلادى . اۋديت جۇمىسىنىڭ بارلىق مەلٸمەتٸ , تۇجىرىمى عىلىمي جولمەن انىقتالعان, دەلدەنگەن بولۋى قاجەت . اۋديت
قىزمەتٸنٸڭ عىلىمي دامۋ بارىسى ونىڭ كٶپتەگەن ناقتى فاكتورلارىن تالداۋ ارقىلى ول ٶزٸنٸڭ تەورياسىن قۇرايدى.
اۋديت جۇمىسى بارىسىندا عىلىمي زەرتتەۋ ەدٸسٸ قولدانىلادى.
مىسالى, اۋديتتە ەكانوميكالىق تالداۋ قولدانىلادى, ول ياعني فاكتٸلەردٸ زەرتتەپ قورتىندى جاساۋ. سوندىقتان دا اۋديت فيرمالاردىڭ باسشىلىعى زەرتتەۋ جۇمىسىن, تەجيريبەسٸن يگەرگەن عالىمدار.
2.وبەكتيۆتٸلٸك. بۇل قاعيدا ويلانۋ, تەك قانا فاكتٸگە سٷيەنۋ ارقىلى عانا تۇجىرىم جاساۋ. اۋديتور شىنشىل, بۇرمالاۋشىلىققا بارمايتىن, تازالىق ۇستايتىن مامان بولۋ كەرەك. ول ٶزٸنٸڭ اۋديتورلىق قورتىندىسىنا كەسٸپورىنننىڭ تابىستىلىق اقپاراتىن شىنشىلدىقپەن تەكسەرٸپ , وبەكتيۆتٸ كٶرسەتكٸشتەرٸن انىقتاۋعا مٸندەتتٸ. ونىڭ قورتىندىسى ەشقانداي كٷندٸكتەنبەۋشٸلٸككە نەمەسە سەنبەۋشٸلٸك جول بەرمەيتٸن دەلەلدٸ بولۋ قاجەت.
- دەربەستٸلٸك . قوعام تانۋ جولىندا اۋديتوردىڭ ستاتۋسى ٶز بەتٸنشە دەربەس دەپ تانىلعان . وعان سەبەپ ول بٸرٸنشٸ دەن , تاپسىرۋشىعا تەۋەلدٸ ەمەس , ٶيتكەنٸ ول تٶلەم الۋىنا الدىن تاپسىرۋشىعا تەۋەلدٸ ەمەس , ٶيتكەنٸ ول وندا تٶلەم الۋىنا الدىن الا كەلٸسٸپ قويادى, ەكٸنشٸدەن, ونىڭ جۇمىسىن مەملەكەتتٸك اۋديت زاڭى مويىندايدى, ٷشٸنشٸدەن, تاپسىرۋشى مەن اۋديتوردىڭ تٷپكٸ ماقساتى بٸر . ولاردىڭ ٶزارا كەلٸسٸم -شارت بويىنشا انىقتايتىنى تەك قانا شىندىق.
اۋديتوردىڭ دەربەستٸگٸن قورعاۋ ٷشٸن ارنايى شارالار قولدانىلادى: اۋديتورلاردى روتاتسييالاۋ, اۋديتور سوتى, مەملەكەتتٸك اۋديتور تاعايىنداۋ, مەملەكەتتٸك اۋديتور دەپارتامەنتٸن, اۋديتور كوميتەتٸن قۇرۋ.
قورىتا كەلگەندە,اۋديت ستراتەگياىن كەڭەيتۋ تۇرعىسىنا ارنايى ينستەتتار اشۋ قاجەت, اۋديتتٸ جٷرگٸزۋ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بٸزدٸڭ ويىمىزشا سونداي جۇمىستاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك قارجى مينيستٸرلٸگٸ , اۋديت پلاتاسى , بۋحگالتەرلەر اسسوتسياتسيياسى كٶمەكتەسۋٸ قاجەت .
- كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸك .اۋديت جۇمىسىن ٶتە جوعارى دەڭگەيدەگٸ ماماندار جٷرگٸزۋٸ قاجەت , ول تەوريالىق جەنە پراكتيكالىق جاعىنان ٶتە بٸلٸمدٸ مامان بولۋى جەنە ارنايى اۋديت ەدٸستەرٸن جاقسى بٸلٸۋٸ قاجەت . ول تەكسەرۋ جۇمىسىنا ماشىقتانعان بولۋى كەرەك . اۋديتور ٶز جۇمىسىنا قاجەتتٸ ەرەجە نۇسقاۋلارىن ٶتە جاقسى بٸلٸپ ٸس جٷزٸندە قولدانا بٸلۋٸ قاجەت . اۋديتور ٶز جۇمىسىنا اناليز جاساۋدا , ساراپتاۋ جٷرگٸزۋدە , كومپيۋتەرمەن جۇمىس ٸستەۋدە . ەبدەن ماشىقتانعان بولۋى قاجەت ول بارلىق تەكسەرۋشٸگە سەنە بەرمەۋٸ كەرەك , تەك ٶزٸ تەكسەرٸپ كٶزٸ جەتپەيٸنشە ەشقانداي قورىتىندى جاساماۋى كەرەك .
- سەنٸمدٸلٸك , سٶزگە بەرٸك بولۋى ( كونفيدەنتسالنوست)
اۋديتور ٶز جۇمىسىنىڭ كوميسسيالىق قۇپيالىعىن ساقتاۋعا مٸندەتتٸ . ٷشٸنشٸ جاققا ٶز مەلٸمەتٸن ەرەكشە جاعدايدا عانا حابارلاندىرۋعا, تاپسىرۋشىمەن جازباشا كەلٸسٸم جاساۋ ارقىلى بەرۋگە قٷقىلى .
- تەز-جەدەلدٸك پرينتسيپٸ . اۋديتوردىڭ جەدەلدٸگٸ ول ٶز جۇمىسىنىڭ تەز, تياناقتى ورىنداۋدان تاپسىرۋشىعا اۋديت ماتەريالىن ۋاقىتىمەن تاپسىرۋ . اۋديتتٸڭ تەز, جەدەل جٷرگٸزٸلۋٸنە ەكٸ تٷرلٸ سەبەپ بار. بٸرٸنشٸ , اۋديت جٷرگٸزۋ ۋاقىتى ناقتى بەلگٸلەنبەگەندٸكتەن , ەكٸنشٸدەن , اۋديت ٷشٸن تٶلەم سول جۇمىس ۋاقىتىمەن ەسەپتەلٸنەدٸ .
قورىتىندى
قورىتا كەلگەندە,اۋديت ستراتەگياىن كەڭەيتۋ تۇرعىسىنا ارنايى ينستەتتار اشۋ قاجەت, اۋديتتٸ جٷرگٸزۋ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بٸزدٸڭ ويىمىزشا سونداي جۇمىستاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك قارجى مينيستٸرلٸگٸ , اۋديت پلاتاسى , بۋحگالتەرلەر اسسوتسياتسيياسى كٶمەكتەسۋٸ قاجەت .
بٸزدٸڭ كٶزقاراسىمىز بويىنشا بۇل تٷسٸنٸك “ قارجىلىق باقىلاۋ” تٷسٸنٸگٸنەن بٸرشاما كەڭ. ٶيتكەنٸ, ول كٶرسەتكٸشتەردٸڭ دۇرىستىعى تەكسەرتۋدٸ عانا ەمەس,سونداي-اق شىعىنداردى راتسيوناليزاتسييالاۋ مەن پايدانى زاڭدىق نەگٸزدە وپتيميزاتسييالاۋ ماقساتىمەن شارۋاشىلىق قىزىمەتٸن جاقسارتۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستاردى دايىنداۋدى قامتيدى.سونىمەن قاتار اۋديتتٸ تەكسەرۋمەن,اۋديتورلاردى تەكسەرۋشٸلەرمەن تەڭەستٸرۋگە بولمايدى.”رەۆيزييا”تەرمينٸ لاتىننىڭ “revision”سٶزٸنەن اۋدارعاندا “قىزمەتتٸ زەرتتەۋ”دەگەندٸ,ال”رەۆيزور”تەرمينٸ”رەۆيزييانى جٷرگٸزۋشٸ ادام”دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ.تەكسەرۋ مەن اۋديت مازمۇنى جاعىنان جاقىن بولسا دا بٸر تٷسٸنٸك ەمەس.اۋديت تەكسەرۋ مەن باقىلاۋدىڭ تٷرلٸ ەدٸستەرٸ مەن تەسٸلدەرٸن قولدانا وتىرىپ,سونىمەن بٸرگە ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸكتەرٸ بار.ولار جٷيەلەنگەن تٷردە 2-شٸ كەستەدە كٶرسەتٸلگەن.
اۋديت ەكشقاشاندا بەلگٸلٸ بٸر سىڭار جاق ماقساتىمەن جٷرگٸزٸلمەيدٸ جەنە ٶزٸنٸڭ الدىنا كليەيەنكە زييان كەلتٸرۋ ماقساتىمەن نەگاتيۆتٸ ماتەريالدى جيناۋ جەنە تولتىرۋ مٸندەتٸن قويمايدى. ال رەۆيزييا كٶپ جاعدايدا سىڭار جاق باعىتتا بولىپ ٶزٸنٸڭ الدىنا ۇنامسىز تۇلعالارعا قاتىستى, ونىڭ بەدەلٸن تٷسٸرەتٸن ماتەريالدار جيناۋى مٸندەت ەتٸپ قويادى. تەكسەرۋگە (ورىنان دابىل) دەپ اتالعان سىلتاۋ بولادى, ياعني قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا كەسٸپورىن باسشىلىعىنىڭ سىرتىنان سٶز تاسۋ نەمەسە جوعارى تۇرعان ۇيىمدارعا جەتكٸلٸكسٸز سيلامشىلىق سىلتاۋ بولادى. بولاشاق قارالاۋشى بولا وتىرىپ , ول ٶزٸنە تەن قىلىقتارمەن ايىپتاۋشى بولادى . كەيبٸر اسا اقىلدى ەمەس تەكسەرۋشٸلەر ٶزٸنٸڭ تٷرٸمەن جەنە مٸنەز-قۇلقىمەن تەكسەرۋشٸلٸگە كٶبٸرەك قورقىنىش ۇيالاتۋعا تىرىسادى; تالاپ ەتپەي كەرٸلٸپ, مينۋت سايىن ەسەپ جۇمىستارىن ولاردىڭ اعىمداعى جۇمىسىنان الانداتتىرادى. مۇنداي تەكسەرۋدٸڭ سالدارىمەن اۋديتورلار ەلٸ دە سوقتىعىسۋدا, ەسەپ جۇمىسشىلارىنىڭ كٶزدەرٸندە تەكسەرۋشٸنٸڭ الدىنداعى قورقىنىش ۇيالاپ تۇرادى.
اۋديتوردىڭ تەكسەرۋشٸدەن ەرەكشەلٸگٸ تەكسەرۋشٸنٸڭ تەكسەرٸلۋمەن سەرٸكتەستٸك قالپىنا تەن. مۇنان ٶزگە, ونىڭ جۇمىسىندا كٶپ ورىندى كليەنتكە كوممەرتسيالىق قىزىمەتتٸڭ تٷرلٸ قيىن سۇراقتارىنا جاۋاپ تابۋعا كەڭەس بەرۋ قىزىمەتٸ الادى. ول كليەنتكە كەڭەس بەرٸپ كٶمەكتەسۋٸ قاجەت. اۋديتوردىڭ تەكسەرۋشٸدەن ٶزگەشەلٸگٸن تٷسٸندٸرە وتىرىپ اۋديتوردى ادۆاكاتپەن, تەكسەرۋشٸنٸ كٸنەلەۋشٸمەن سالىستىرۋعا بولادى.
قازٸرگٸ كەزدە ەلٸمٸزدە اۋديتور ماماندىعىنىڭ قالىپتاسۋى جٷرٸپ جاتىر. بىلايشا ايتقاندا, بارلىعىن نٶلدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدٸ.
پايدالانعان ەدەبيەتتەر:
1.سەتمىرزاەۆ اسان ابداسبەكۇلى, ۋقاشەۆ باقىت ەركٸنبەكۇلى.
اۋديت تەوريياسى; وقۋ قۇرالى – الماتى ر.ب.ك 2000ج
2.سەتمىرزاەۆ اسان ابداسبەكۇلى, ۋقاشەۆ باقىت ەركٸنبەكۇلى.
اۋديت تەوريياسى; وقۋ قۇرالى ۇلاعات ۋنيۆەرسيتەتٸ الماتى 1998ج
