ەسٸمدٸك جەنە ونىڭ تٷرلەرٸ تۋرالى رەفەرەت
ا. ىسقاقوۆەسٸمدٸك — لەكسيكا-سەمانتيكالىق سيپاتى, مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ جەنە سيننتاكسيستٸك قىزمەتتەرٸنە بايلانىستى جەكە بٸر دەربەس سٶز تىم تابى. ەسٸمدٸكتەر ماعىناسى تىم جالپى سٶزدەر.قازاق گرامماتيكاسى ەسٸمدٸكتەر – سٶز تاپتارىنىڭ بٸرٸ. بەلگٸلٸ بٸر زاتتىڭ اتىن, سانىن, سىنىن اتاپ كٶرسەتپەگەندٸكتەن, وسى سٶز تابىنا ەنەتٸن سٶزدەردٸڭ ناقتىلى ماعىنالارى, كٶبٸنەسە, كونتەكستە, ياعني ٶزدەرٸنەن بۇرىن نە سوڭ ايتىلاتىن سٶزدەرمەن بايلانىستى ايقىندالادى.
ە. تٶلەۋوۆ لەكسيكا-سەمانتيكالىق سيپاتى ەسٸمدٸكتەردٸ دەربەس سٶز تابى دەپ تانۋدا نەگٸزٸنەن لەكسيكا-سەمانتيكالىق پرينتسيپ باسشىلىققا الىنادى. ٶيتكەنٸ ەسٸمدٸكتەردٸڭ ماعىنالارى ٶزگە سٶز تاپتارىنىڭ ماعىنالارىنا كٶپتەگەن ٶزگەشەلٸك ەرەكشەلٸكتەرٸمەن وقشاۋلانىپ, ايرىقشا كٶزگە تٷسٸپ تۇراتىن سٶز ماعىنالارى بولىپ كەلەدٸ. بٸراق ەسٸمدٸكتەردٸ جەكە سٶز تابى دەپ تانۋدىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپٸ ولاردىڭ لەكسيكا-سەمانتيكالىق بەلگٸسٸ دەگەندە, ەسٸمدٸكتەردٸڭ ٶزٸندٸك كەيبٸر گرامماتيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن سىرت قالدىرۋعا بولمايدى.\r\n\r\nەسٸمدٸكتەر ماعىناسى جاعىنان تىم جالپى سٶزدەر.
ەسٸمدٸكتەر سٶزدەر سٶيلەمنەن تىس جەكە-دارا تۇرعاندا نەمەسە سٶيلەم ٸشٸندە قولدانىلعانىمەن ٶزٸنە قاتىستى باسقا سٶزدەر جەنە وقيعالاردان بٶلەك الىنعاندا, ماعىنالارى قاشان دا دەل ناقتىلى بولىپ كەلمەي, ٶتە جالپىلاما قالىپتا كەزدەسٸپ وتىرادى. م.: مەن, سەن, ول, كٸم?نە?ٶزٸ, بەرٸ, بٸرەۋ, ەشتەڭە. \r\n\r\nٶزٸندٸك بەلگٸسٸ – ولاردىڭ ەرقاشان سۋبەكتٸمەن بايلانىستى بولۋى. ەسٸمدٸك سٶزدەر ەرقاشان سٶيلەۋشٸ نەمەسە سٶيلەمدەگٸ سۋبەكتٸنٸڭ سۋبستانتسييالارعا, قۇبىلىستارعا جەنە ولاردىڭ ساپالارى مەن قاسيەتٸنە قاتىناسىن كٶرسەتۋشٸ سٶزدەر بولىپ تابىلادى. بۇل قاتىناستار تٸكەلەي نۇسقاۋ, ارالىق قاتىناس, بەلگٸسٸزدٸك ت.ب.بولىپ تابىلادى.مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ.
ەسٸمدٸكتەردٸڭ زاتتىق جەنە زاتتىق بەلگٸسٸ دەگەن ۇعىمداردى جالپىلاما بولسا دا, بويىنا ساقتاۋ قاسيەتٸنە بايلانىستى, ەسٸمدٸكتەر اتاۋىش سٶزدەر قاتارىنا جاتقىزىلادى. ەسٸمدٸكتەر تٷگەل العاشقى جالپى سٶزدەر بولىپ تابىلادى دا, ول اتاۋلىق قاسيەت ٸشٸنارا كٷردەلٸ ەكٸ جٸككە بٶلٸنەدٸ. م.: مەن, سەن جٸكتەۋ ەسٸمدٸكتەرٸنەن بۇل, سول سٸلتەۋ ەسٸمدٸكتەرٸن, كٸم?نە?قاي?سۇراۋ ە سٸمدٸكتەرٸن الايىق.
ەگەر وسى ەسٸمدٸكتەردٸڭ نەگٸزگٸ اتاۋلىق ماعىنالارىن تاپتاستىرىپ قارايتىن بولساق, زاتتىق ۇعىمداعى سٶزدەر جەنە زاتتىڭ بەلگٸسٸ ۇعىمىنداعى سٶزدەر بولىپ ٸشتەي كٷردەلٸ ەكٸ جٸككە بٶلٸنەدٸ.
مەن, سەن, كٸم?نە?زاتتىق ۇعىمداعى سٶزدەر زاتتىق اتاۋلار, بۇل, سول, قاي? زاتتىق بەلگٸسٸ ۇعىمىنداعى سٶزدەر – بەلگٸ اتاۋلارى بولىپ شىعادى.
ماعىنالىق جٸكتەر تاراپىنان زاتتىق ۇعىمداعى سٶزدەر – سۋبستانتيۆتٸك ەسٸمدٸكتەر, زاتتىڭ بەلگٸلٸ ۇعىمىنداعى سٶزدەر – اتريبۋتيۆتٸك ەسٸمدٸكتەر دەگەن ەكٸ سالاعا بٶلٸنەدٸ. مورفولوگييالىق جاعىنان ەسٸمدٸكتەر تٷرلەنەتٸن سٶزدەردٸڭ توبىنا قوسىلادى.
ەسٸمدٸكتەردٸ ٶزگە سٶز تاپتارىنان بٶلٸپ, جەكە دارالاپ تۇراتىن مورفولوگييالىق ەرەكشە بەلگٸسٸ – ەسٸمدٸكتەردٸڭ بەرٸنە بٸردەي, بەرٸنە تەڭ ورتاق زاڭدىلىق دەپ قاراۋعا بولاتىن بەلگٸلٸ بٸر فورمالار نەمەسە ٶزگەرۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ جوقتىعى.
ەرەكشەلٸگٸ: — ەسٸمدٸكتەردٸڭ كٶپتەلۋ جەنە سەپتەلۋ جٷيەلەرٸندە. كٶپتٸك ماعىنانى بٸلدٸرۋشٸ ز مورفەماسى(بٸز, سٸز) جەنە جٸكتەۋ, سٸلتەۋ ەسٸمدٸكتەرٸنٸڭ سەپتەلۋ جٷيەسٸندە تٷسٸپ قالاتىن بارىس سەپتٸگٸندە پايدا بولاتىن ن دىبىسى جاتادى. بٸرەن-ساران قوسىمشالار ارقىلى جاسالعان كەيبٸر كٶنە سٶزدەر جاسالمايدى(قازاق اكدەمييالىق گرامماتيكاسى.
بٸر ەسٸمدٸگٸ بٸر سان ەسٸمٸنەن پايدا بولعان. بٸرەۋ سٶزٸ بٸر جەنە –ەۋ قوسىمشاسىنان قۇرالعان. ەر ەسٸمدٸگٸ «ھەر» دەگەن پارسى سٶزٸنەن پايدا بولعان.\r\n\r\nەلدە ەسٸمدٸگٸ اراب تٸلٸندە ٸللە سٶزٸنٸڭ العى ٸ دىبىسىنىڭ ە دىبىسىنا جەنە ەكٸنشٸ دىبىسىنىڭ د دىبىسىنا الماسىپ قولدانىلۋى نەگٸزٸندە پايدا بولعان.
پەلەن ەسٸمدٸگٸ اراب تٸلٸنەن ەنگەن. بٸردەڭە(نەمەسە بٸر-دەڭە), بٸر-نەشە, كەيبٸر, كەيبٸرەۋ – كەيبٸرەۋ, ەلدەقاي, ەلدەقايدا, ەلدەقاشان, ەلدەقالاي, ەركٸم, ەرنە, ەرقايسى.
