نەمەسە «جىعىلعان كٷرەسكە تويمايدى»
ال, بٸزدٸڭ جوعارىدا اتالعان «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» اتتى كٶلەمدٸ ەڭبەگٸمٸزگە جاساعان «تالداۋىڭىز» عالىمنىڭ ەڭبەگٸ دەۋدەن گٶرٸ, بٸلمەستٸڭ ەۋرەسٸنە كٶبٸرەك ۇقسايدى. ونىمەن قويماي, «بٸزدٸڭ قىتايشا ساۋاتىمىزدىڭ ازدىعىن پايدالانىپ...» دەۋ ارقىلى جۇرتتى تاعى دا الداعىڭىز كەلەدٸ. مۇنى كٶرگەن وقىرمان: «مىنا قارجاۋباي سارتقوجاۇلى قىتايشانى دا بٸرشاما بٸلەدٸ ەكەن-اۋ», - دەپ قالار. ەرينە, سٸزدٸڭ ماقساتىڭىز دا سول – جۇرتقا بٸلٸمدٸ بولىپ ەلەستەۋ. داردايسىپ – عالىم بولىپ كٶرٸنۋ, داندايسىپ – دەيەكسٸز سٶيلەۋ سٸزدٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتٸڭٸز عوي. بٸراق, سٸز سونى بٸلٸڭٸز, قازاق ٶتە ساۋاتتى حالىق. ەدەپ ساقتاپ از سٶيلەگەنٸمەن, كٸمنٸڭ سۋايت, كٸمنٸڭ شىنشىل ەكەنٸن كٶش جەردەن ايىرادى.
تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلى تىنىبايىن
قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ,
شىڭعىسحانتانۋشى, تاريحشى, اۋدارماشى.
«بٸز عالىمدار, ساياساتپەن شۇعىلدانبايمىز, تەك عالىمي شىندىقتى ٸزدەۋمەن اينالىسامىز. سوندىقتان ەبەنايۇلىنىڭ كەيٸنگٸ تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى بٸزدٸ قىزىقتىرادى. بۇرىن دا ميلليونداعان ادامى بار تٷرٸك ەلەمٸنە شاعىن عانا ەلسٸز موڭعول جۇرتىنان شىققان ادامنىڭ حان بولۋى تٷسٸنٸكسٸز جەنە شىندىققا ۇلاسپايتىن جاي بولاتىن.
حان تەك قانا كٷشتٸ ەلدەن, كٷشتٸ تايپادان شىققان. شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جەرٸ, ٶسكەن ٶلكەسٸ بۇرحان جەنە تٷرگەن اتتى جەرلەردٸ قازٸرگٸ موڭعولييا اۋماعىنان دا, سولتٷستٸك سٸبٸر ٶلكەسٸنەن دە تابا المايسىز. ول جاقتا ونداي جەرلەر بۇرىن دا, بەرٸ دە بولماعان. كەرٸسٸنشە, دەل سول بۇرحان مەن تٷرگەن دەگەن جەر-سۋ اتتارى جەتٸسۋ جەرٸندە ەجەلدەن بٷگٸنگە دەيٸن بار. بٸز وسىنداي دەلەلدەرگە كٶڭٸل اۋداردىق, بۇل زەرتتەۋدٸڭ باستاماسى دەپ ويلايمىن. مۇنى موڭعول عالىمدارىمەن بٸرگە تالقىلاپ, پٸكٸرتالاس جٷرگٸزۋ كەرەك. شىڭعىس حاننىڭ كەڭسەلٸك قۇجاتتارى تٷرٸك تٸلٸندە جٷرگٸزٸلگەن. موڭعول بولسا, نەگە موڭعول تٸلٸندە جٷرگٸزٸلمەگەن? (استىن سىزعان بٸز, ت. ە.) موڭعول عالىمدارى بۇل تۋرالى: «ٶيتكەنٸ ول تٷرٸكتەردٸڭ اراسىندا جٷرگەندٸكتەن دە, ولارعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن تٷرٸك تٸلٸندە جٷرگٸزدٸ»,-دەيدٸ. ال, جارايدى, دەلٸك, وندا ولار پارسىلارمەن سوعىستى نەگە پارسى تٸلٸندە جٷرگٸزبەيدٸ? ارابتارمەن سوعىستى نەگە اراب تٸلٸندە جٷرگٸزبەدٸ? رەسەيدٸ, قىتايدىڭ تەڭ جارتىسىن جاۋلاپ الدى, «نەگە ورىس, قىتاي تٸلدەرٸندە جٷرگٸزبەدٸ?» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋۋى زاڭدى.
شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. موڭعول عالىمدارى شىڭعىس حاندى ٶزدەرٸنٸڭ باباسى رەتٸندە ەسەپتەي بەرسٸن. بٸراق شىندىقتىڭ ەسٸگٸن اشىپ قويۋىمىز كەرەك. شىڭعىس حاندى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كٶسەمٸ رەتٸندە تانۋعا كەلٸسۋگە تيٸسپٸز. شىڭعىس حان – التاي, بالقاش, الاكٶل ٶڭٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن ادام. قازٸرگٸ موڭعولييانىڭ اۋماعىندا تۇرماعان. وسىنى عالىمدارىمىز دەلەلدەپ, مويىنداتۋ كەرەك. بۇل تەز ارادا شەشٸلە قوياتىن مەسەلە ەمەس. زەرتتەۋدٸ ەر تٷرلٸ تەسٸلدەرمەن ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. دۋلاتيدٸڭ, بيچۋريننٸڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸر جەرٸندە شىڭعىس حاننىڭ تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ, مۇسىلمان دٸنٸندە بولعانى, بٸر بالاسىنىڭ ورازا تۇتقانى, بٸر نەمەرەسٸنٸڭ اتى مۇحاممەد بولعانى ايتىلىپ كەتەدٸ. موڭعولداردا مۇحاممەد دەگەن ەسٸم جوق قوي. وسىنداي ناقتى دەلەلدەر بار. سوندىقتان تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلىن تىڭداپ, ەڭبەگٸن عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالدىق. ۇعا-نىڭ پرەزيدەۋم مٷشەلەرٸ بۇل ەڭبەكتٸ ارى قاراي جالعاستىرىپ, زەرتتەۋ كەرەك دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸك (م. جۇرىنوۆپەن سۇحباتتاسقان قارىمدى جۋرناليست, دارىندى اقىن, تٶرەعالي تەشەنوۆ, ت. ە.)» - بۇل قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ "شىڭعىسحاندى "قازاق قىلۋ" ەبەنايۇلىنىڭ ەدەپكٸ ٸسٸ" اتتى ماقالاسىنان الىنعان ٷزٸندٸ («قازاق ٷنٸ», 4-سەۋٸر). ەرٸ سول ماقالاداعى ەڭ كەدەلٸ سٶز دە – دەل وسى دەيەك. بٸراق, بۇل سٶزدٸ ايتقان ماقالا اۆتورى ەمەس. قايتا, مۇرات جۇرىنوۆ مىرزا – قازاقتىڭ ەڭ داڭقتى پەرزەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ, مەملەكەت جەنە عىلىم قايراتكەرٸ. ول كٸسٸ قر ۇعا-نىڭ پرەزيدەنتٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, اكادەميك سىندى رەسمي لاۋازىمدار مەن مەرتەبەلٸ اتاقتاردىڭ يەسٸ ەكەنٸ كٶپشٸلٸككە ايان. سونداي-اق, مۇرات جۇرىنوۆ مىرزا اتا زاڭىمىزعا «جالپى بٸلٸم بەرۋ مٸندەتتٸ» دەگەن اسا ماڭىزدى مازمۇندى كٸرگٸزگەن جەنە مۇنىڭ مەنٸن ەلباسىنىڭ الدىندا دەلەلدەگەن ۇلتجاندى قايراتكەر ەكەنٸنەن دە كٶزٸ اشىق جۇرتتىڭ حابارى بار دەپ ويلايمىز.
[caption id="attachment_13736" align="alignright" width="376"]
دەمەك, مۇرات جۇرىنوۆ مىرزا قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنان نە ٸستەۋدٸ, قالاي سٶيلەۋدٸ ٷيرەنەتٸندەي كٸسٸ ەمەس. وسىناۋ تۇلعانىڭ پٸكٸرٸ – ەلەمگە ەيگٸلٸ قر ۇعا-نىڭ, قازاق عىلىمى كوريفەيٸنٸڭ (ابىزىنىڭ) پٸكٸرٸ. ماقالا اۆتورى وسىنى تٷسٸنبەگەن بولۋى كەرەك, جوعارىداعى ٶتە قۇندى پٸكٸرگە ٶز تاراپىنان نارازىلىق بٸلدٸرٸپتٸ. سوسىن: «قازاقستان عا-نىڭ پرەزيدەنت م. جۇرىنوۆ مىرزاعا ۇسىنىس» - دەگەن ايدارمەن ۇسىنىس ايتقان كٶرٸنەدٸ. ٸسجٷزٸندە, قارجاۋباي مىرزانىڭ بۇل ۇسىنىسى جوعارىداعى ٶزٸ كەلتٸرگەن ٷزٸندٸدە قامتىلعان. بۇعان سول دەيەكتەگٸ مۇرات جۇرىنوۆ مىرزانىڭ: «مۇنى موڭعول عالىمدارىمەن بٸرگە تالقىلاپ, پٸكٸرتالاس جٷرگٸزۋ كەرەك. شىڭعىس حاننىڭ كەڭسەلٸك قۇجاتتارى تٷرٸك تٸلٸندە جٷرگٸزٸلگەن. موڭعول بولسا, نەگە موڭعول تٸلٸندە جٷرگٸزٸلمەگەن?» - دەگەن سٶزٸ كۋە. قارجاۋباي مىرزا, سٸز قر ۇعا پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶز سٶزٸن ٶزٸنە ۇسىنىس ەتٸپ قويماقسىز با? سوندا, ول «ۇسىنىستىڭ» اۆتورى كٸم بولادى? مىناۋىڭىز – ناعىز يدەيا ۇرلاۋ عوي. اعاسى, جۇرتقا قالاي سٶيلەۋدٸ ٷيرەتۋدەن گٶرٸ, ٶزٸڭٸز ويلاپ سٶيلەۋ تۋرالى كۋرستان ٶتسەڭٸز دۇرىس-اۋ?!
قارجاۋباي مىرزا, سٸزدٸڭ وسىنداي جامان ەدەتٸڭٸز, «اۋىل ٷيدٸڭ مونشاعىن كٷندٸز ۇرلاپ, تٷندە تاعاتىن» سۋماقى قىلىعىڭىز مىنا تۇستا دا ايپاراداي كٶرٸنٸپ قالعان. سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ اتالمىش ماقالاڭىزدا: «قۇپييا شەجٸرەنٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دەنٸ بٷگٸنگە دەيٸن «گۋ» نۇسقاسىن تۇعىر دەرەك رەتٸندە پايدالانىپ كەلدٸ», - دەپ بٸلگٸشسٸپسٸز. ٸسجٷزٸندە, بٸز «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» («نۇرلى-ەلەم» الماتى 2010 ج. جەنە فاكسيميلەلٸ نۇسقاسى, «شاپاعات-نۇر» الماتى 2013 ج., سونداي-اق, ورىسشاعا اۋدارماسى, «تاينا تاينوي يستوريي», «شاپاعات-نۇر» الماتى 2013 ج.) اتتى ەڭبەگٸمٸزدە, وسى ٸرٸ تاريحي قۇجاتتى – «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» اۋدارىپ تالداعان كٸتابىمىزدا ول تۋرالى «جالپى تٷسٸنٸكتەمە» دەگەن تاقىرىپپەن بٸرشاما تولىق اقپار بەرگەن ەدٸك. سٸز بولساڭىز, بٸزدٸڭ سول سٶزدٸڭ ٶڭٸن اينالدىرىپ, ٶز «جاڭالىعىڭىز» ەتٸپ كٶرسەتپەك بولىپسىز. كەرٸسٸنشە, بٸزدٸڭ سول كٸتاپ جارىق كٶرگەنگە دەيٸن سٸز جۇرتقا: «مەن «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ» تٷپنۇسقاسىن موڭعول تٸلٸنەن وقىعامىن» - دەپ قوقيلانىپ كەلٸپسٸز. سول سۋايتتىعىڭىز بٸر-اق كٷندە پەش بولعان سوڭ, بٸزدٸڭ اتالمىش ەڭبەككە العاشقى كەزدەن-اق قارسى بولدىڭىز. ەندٸ كەلٸپ, بٸر تاڭدا «قىتاي تٸلٸنٸڭ مامانى» بولىپ شىعا كەلٸپسٸز. وقىرمان الدىندا وسىنشا كٶزبوياۋشىلىق جاساۋدان ۇيالمايسىز با?! ار-ۇيات بولماعان جەردەن عىلىم-بٸلٸم نە ٸزدەسٸن?
ال, بٸزدٸڭ جوعارىدا اتالعان «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» اتتى كٶلەمدٸ ەڭبەگٸمٸزگە جاساعان «تالداۋىڭىز» عالىمنىڭ ەڭبەگٸ دەۋدەن گٶرٸ, بٸلمەستٸڭ ەۋرەسٸنە كٶبٸرەك ۇقسايدى. ونىمەن قويماي, «بٸزدٸڭ قىتايشا ساۋاتىمىزدىڭ ازدىعىن پايدالانىپ...» دەۋ ارقىلى جۇرتتى تاعى دا الداعىڭىز كەلەدٸ. مۇنى كٶرگەن وقىرمان: «مىنا قارجاۋباي سارتقوجاۇلى قىتايشانى دا بٸرشاما بٸلەدٸ ەكەن-اۋ», - دەپ قالار. ەرينە, سٸزدٸڭ ماقساتىڭىز دا سول – جۇرتقا بٸلٸمدٸ بولىپ ەلەستەۋ. داردايسىپ – عالىم بولىپ كٶرٸنۋ, داندايسىپ – دەيەكسٸز سٶيلەۋ سٸزدٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتٸڭٸز عوي. بٸراق, سٸز سونى بٸلٸڭٸز, قازاق ٶتە ساۋاتتى حالىق. ەدەپ ساقتاپ از سٶيلەگەنٸمەن, كٸمنٸڭ سۋايت, كٸمنٸڭ شىنشىل ەكەنٸن كٶش جەردەن ايىرادى.
مىنا بٸرەۋ «تٷپنۇسقا» دەپ كٶرسەتٸپ قويعانىڭىز دا:
ەلدە قالاي جوقتان تاپقان جاڭالىق ەمەس, بٸز پايدالانعان نۇسقانىڭ قوسالقى, مٶرلەنگەن بەتٸ عوي. ونىڭ شيمايسىز تازا نۇسقاسىن, ياعني, نەگٸزگٸ مەتٸننٸڭ 1-بەتٸن بٸز دە بەرگەن ەدٸك («قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى», فاكسيميلەلٸ نۇسقاسى, «شاپاعات-نۇر» الماتى 2013 ج., 12-بەت, 1-فاكسيميلەگە قاراڭىز). ونىمەن قويماي, ول: «1», «2», «3» - دەگەن, بەلەندەي ماڭىزى جوق بٶلٸكتەرگە بٶلٸنٸپ قويىلعان كٶرٸنەدٸ. سونداي-اق, وعان – مٶرلەنگەن بەتكە, بٸرسىپىرا مانتاج جاسالىپتى. ەسٸلٸ, مٶرلەنگەن بەت بەس باعان بولىپ: «嫩秃/黑/剌周» (نىن-تۋ-/حىي/-لا-جوۋ) دەگەن سٶزبەن جەنە «营盘做着» (يٸڭ-پان-زو-جى) سىندى تۇستىق اۋدارمامەن, وڭنان سولعا قاراي 5-باعانمەن اقىرلاسادى. ال, قالعان باعاندار ول بەتكە تەن ەمەس. ەرينە, ول سٸزدٸڭ ٸسٸڭٸز ەمەس شىعار?! ٶيتكەنٸ, سٸز قىتايشا بٸر پٸشٸكتٸ (يەروگليفتٸ) دە بٸلمەيسٸز عوي. سٶيتە تۇرىپ, ٶزٸڭٸزگە كٶمەكتەسكەن ادامنىڭ اتىن كٶرسەتپەگەنسٸز. سٸرە, ول ادام شالاساۋات بولعاندىقتان اتىن اتاۋدان ٶزٸ جالتارعان بولار. بٸلٸمٸ تەرەڭ ەمەس ەكەنٸن: «juan-chao mi-shi» نەمەسە «چٸ-ەنگ-كٸ-سٸ حا-حان-نە حۋ-جا-عۋ-ەر» - دەگەن ترانسكريفتسييا سىماعى انىق كٶرسەتٸپ تۇر. سٸزگە عىلىميلىق, ناعىز شىندىق كەرەك بولسا, ونىڭ دۇرىسى بىلاي:
ەسٸلگٸ مەتٸن «元朝秘史» دەپ جازىلعان, ول «juan-chao mi-shi» دەپ ەمەس, ناعىندا «yuan-chao mi-shi» دەپ ترانسكريفتسييالانادى. ونى قازاقشا «ٷيەن-چاۋ مي-شى» دەپ بالامالاۋعا جەنە سولاي وقۋعا بولادى. بۇل – وسى تاريحي قۇجاتقا بەرٸلگەن قىتايشا ات. ول قازاقشاعا «ٷيەن ەۋلەتٸنٸڭ قۇپييا تاريحى» دەپ اۋدارىلادى. وسىنداعى «ٷيەن» (元) دەگەن پٸشٸكتٸ بٸزدٸڭ ماماندارىمىز ورىسشا اكتسەنتپەن, «يۋان» دەگەن دىبىستىق اۋدارمامەن قابىلداعان. ەرينە, ودان عىلىمعا ەشبٸر نۇقسان كەلٸپ تۇرعان جوق. تەك, زەرتتەۋشٸ ەكٸ دىبىستىق اۋدارمانىڭ بٸر ماعىنا بەرەتٸنٸن, سونداي-اق, ورىسشاسىنان گٶرٸ قازاقشاسى ەرٸ تٸلٸمٸزگە جاتىق, ەرٸ تٷپنۇسقا تٸلدەگٸ دىبىستالۋىنا جاقىنىراق ەكەنٸن تٷسٸنە بٸلسە بولعانى.
ال, ەكٸنشٸ «ترانسكريفتسيياڭىزعا» كەلسەك, سٸزدٸڭ «چٸ-ەنگ-كٸ-سٸ حا-حان-نە حۋ-جا-عۋ-ەر» دەگەنٸڭٸز عىلىميلىقتى بىلاي قويعاندا, قىتاي تٸلٸنٸڭ قاراپايىم تابيعاتىنا مٷلدە ٷيلەس كەلمەيدٸ. بۇل سٶيلەم قىتاي پٸشٸگٸمەن «成吉思合罕讷忽札兀儿» دەپ جازىلادى. ونى «پين-يٸن» (拼音) دەپ اتالاتىن سول تٸلدٸڭ لاتىنشا ٶلشەمدٸ ترانسكريفتسيياسىمەن «Cheng-ji-si he-han ne hu-zha-wu-er» دەپ جازادى. مۇنى قازاقشا «چىڭ-جٸي-سى حى-حان نى حۋ-جا-ۋ-ىر» دەپ بالامالاۋعا بولادى. ودان قازاقشاعا دىبىستىق اۋدارما جاساساق: «شىڭعىس قاعاننىڭ قۋزاۋىرى», ياعني, «شىڭعىس قاعاننىڭ تٷپ-تۇقييانى» بولىپ شىعادى. مۇنداعى «قۋزاۋىر», قۋزاۋ (تەكتەۋ) دەگەن ەتٸستٸكتەن كەلٸپ شىققان. ايتالىق, بۇل: شىمشۋ – شىمشۋىر (وت قالايتىن, قىزعان زاتتى ۇستايتىن سايمان), سىقاۋ – سىقاۋىر (ٷيشٸ, تەزشٸ شەبەرلەردٸڭ قۇرالى), ت.ب. سٶزدەرمەن ۇقساس لينگۆيستيكالىق تەسٸل ارقىلى جاسالعان. ول انا تٸلٸنٸڭ ۋىزىنا جارىپ ٶسكەن قازاقتىڭ بارلىعىنا تٷسٸنٸكتٸ سٶز.
الايدا, سٸز ونى بٸردە «huja`ur. قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندە – «h» دىبىسى تٷسٸپ قالىپ «uza`ur» (ۋزاعۋر) دەپ ايتىلادى» دەپ, ەندٸ بٸردە «ال «قاۋزاۋ» دەگەن سٶز قازاق تٸلٸندە بار» دەپ تالداعان كٶرٸنەسٸز (استىن سىزعان بٸز, ت. ە.). اعاسى-اۋ, تٷپنۇسقانى تاستاي سالىپ قايدا لاعىپ كەتكەنسٸز? مەتٸندەگٸ «忽札兀儿» (حۋ-جا-ۋ-ىر), قۋزاۋىر دەگەن سٶزدٸڭ «ۋزاعۋر» نەمەسە «قاۋزاۋ» دەگەندەرمەن قانداي قاتىسى بار? موڭعول تٸلٸندە «ۋزاعۋر» سٶزٸنٸڭ بولۋ نەمەسە بولماۋىنىڭ بۇل ارادا ەشقانداي ماڭىزى جوق. ٶيتكەنٸ, بۇل سٶز تٷپنۇسقاعا جاقىن ەمەس. بٸرٸنشٸدەن, تٷپنۇسقانىڭ باسقى دىبىسى – «ۋ» ەمەس, «ح»; ەكٸنشٸدەن, تٷپنۇسقادا «عۋر» دەگەن بۋىن اتىمەن جوق. ونى ٶزٸڭٸز ويدان قوسقانسىز. سٸزدٸڭ «لينگۆيستيكالىق تالداۋىڭىز» بٸرەسە تٷسٸپ قالىپ, بٸرەسە ٶسٸپ شىعا كەلەتٸن, نە دەيەگٸ, نە تيياناعى جوق – كەسٸرتكەنٸڭ (حامەلەوننىڭ) قۇيرىعى سيياقتى قانداي بەلە?
ەندٸ, «قاۋزاۋ» دەگەنٸڭٸزگە كەلسەك, ونىڭ تٷپنۇسقاداعى «قۋزاۋىر» سٶزٸمەن قانداي قاتىسى بار? جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «قۋزاۋىر» قۋزاۋ دەگەن ەتٸستٸككە جۇرناق جالعانۋ نەتيجەسٸندە قالىپتاسقان. ال, «قاۋزاۋ» قاۋىز سىندى زاتەسٸم مەن سەيكەستٸ جۇرناقتىڭ بٸرٸگۋٸنەن تۋىنداعان. ياعني, بۇل سٶز (قاۋزاۋ) استىقتىڭ دەنٸ مەن قاۋىزىن بٸر-بٸرٸنەن اجىراتۋ دەگەن ۇعىمنان كەلٸپ شىققان. قارجاۋباي مىرزا, سٸزگە تاعى دا ايتارىم سول – شىڭعىسحاندى موڭعول قىلۋ ٷشٸن بەكەر ارامتەر بولىپ جٷرسٸز. تٸپتٸ, سوعان بولا وسىنشا قويان بۇلتاققا سالىپ, باقاي قۋلىققا بارىپ – عىلىمي تالداۋدان ماقساتتى تٷردە قاشقالاقتاپ, بوسقا شارشاۋدىڭ قازاق تەكتٸ ادام ٷشٸن قانداي زەرۋلٸگٸ بار ەدٸ?! جوق, ەلدە, سٸزدٸڭ ول جاقتاعى دەپۋتاتتىق مانداتىڭىز ەلٸ اقىرلاسقان جوق پا?!
قۇرىمەتتٸ وقىرمان, قارجاۋباي مىرزانىڭ بٸزدٸڭ «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» اتتى ەڭبەگٸمٸزگە جاساعان قارسى تالداۋىنىڭ سىيقى وسىنداي – ٸلٸپ الار بٸر شىندىعى جوق. ٶيتكەنٸ, ول كٸسٸ قىتاي تٸلٸن مٷلدە بٸلمەيدٸ. ال, وسىناۋ تاريحي قۇجات قىتايشا, ونىڭ ٷستٸنە كٶنە قىتايشا جازىلعان. كٶلەمٸ سونشا زور كٸتاپقا ەشقانداي ساۋاتى جوق ادام قالاي عانا لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساماق. بۇل قىلىعى – قارجاۋباي مىرزانىڭ ەرقانداي قۇيتۇرقىلىقتان تايىنبايتىنىنىڭ ەڭ ناقتى ايعاعى بولماق. ەرينە, قىتاي تٸلٸن بٸلمەۋ – ەشكٸمگە دە ايىپ ەمەس. «ٷش تۇعىرلى تٸلدٸڭ» قاتارىندا قىتاي تٸلٸنٸڭ ٶزٸ تٷگٸل, كٶلەڭكەسٸ دە جوق. الايدا, ونىڭ بٸلمەگەندٸ «بٸلەمٸن» دەپ جۇرتتى الداعانى, وقىرماندى سىيلاماعانى – ەرٸ ٶكٸنٸشتٸ, ەرٸ ۇياتتى, قىسقاسى, عىلىمعا, بٸلٸمگە جات ماسقارا تٸرلٸك دەپ قارايمىز.
دەمەك, قارجاۋباي مىرزا, سٸزدٸڭ «جاڭا قىتايشا وڭتايلاندىرعان (جالپىعا ارنالعان) يەروگليفپەن بەرگەن» دەگەن سٶزٸڭٸز ەشقانداي شىندىققا جاناسپايدى. تەك, ۇيالماستىقپەن ويدان ويىستىرىلعان ٶتٸرٸك, پەندەشٸلٸكپەن جاسالعان قارالاۋ. كەرٸسٸنشە, «تۇتاس اۋدارمانىڭ» باسپا نۇسقاسىنداعى كٷردەلٸ پٸشٸكتەردٸ قىتاي تٸلٸنەن حابارى بار زييالى قاۋىمعا تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ عىلىمي تٷردە وڭايلاستىرعان, جاڭا قىتايشامەن كومپيۋتەر ارقىلى تەرٸپ جازعان بٸز ەدٸك. سونداي-اق, بۇل جەيتتەردٸ سول كٸتابىمىزدا انىق تٷسٸندٸرٸپ جازعامىز. ەگەر, سٸز ايتقانداي بولسا, اتالعان كٸتاپتىڭ «جالپىعا ارنالعان» نۇسقاسى بار بولسا, مىنا جۇرتقا كٶرسەتٸڭٸزشٸ. تٸپتٸ, سٸزدٸكٸ شىن-اق بولسىن دەلٸك. بٸزدٸڭ قانداي تٷپنۇسقامەن جۇمىس ٸستەگەنٸمٸزدٸ «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» سىندى اتالمىش كٸتابىمىزدىڭ ٶزٸ دە انىق ايعاقتاپ تۇر عوي. وسىنشا سۋايتتىققا, جالاقورلىققا بارۋعا سٸزدٸ قانداي كٷش يتەرمەلەدٸ ەكەن, ە?!
ٷشبۋ «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» - بٸزدٸڭ ۇزاق جىلعى قاجىرلى ەڭبەگٸمٸزدٸڭ, جٷيەلٸ عىلىمي ٸزدەنٸسٸمٸزدٸڭ جەمٸسٸ. اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, ونى تانىپ وقۋ ٷشٸن ماماندا, ەڭ ەۋەلٸ, يەروگليفتٸڭ كٶنە, كٷردەلٸ تٷرٸن جەنە قىلقالاممەن جازىلعان قولجازبا نۇسقاسىن تاني الاتىنداي ەپيگرافيكالىق بٸلٸم بولۋى كەرەك. ونان سوڭ, كەمٸندە ەكٸ تٷرٸك تٸلٸن جەنە كٶنە تٷرٸك جازبالارىن بٸلەتٸن لينگۆيستيكالىق دايارلىق قاجەت (تٷپنۇسقانى زەرتتەۋدە تٷرٸك تٸلدەرٸن بٸلۋ ٶتە ماڭىزدى ەكەنٸن ٸشكٸ موڭعولييا عالىمدارى دا مويىنداعان. ەرٸ ولار مۇنداعى تٷركيزمنٸڭ باسىم ورىندا ەكەنٸن دە اتاپ كٶرسەتكەن). ەرينە, تاريحي بٸلٸمنٸڭ بولۋى – باستى شارت. ەسٸرەسە, ەتنوگرافييالىق, سونىڭ ٸشٸندە قازاق شەجٸرەسٸ مەن ەتنولينگۆيستيكاسى جٶنٸندە جاقسى بٸلٸم العان مامان بولۋعا تيٸستٸ. ايلار, جىلدار بويى تىرىسىپ ٷيرەنۋ ارقىلى وسى شارتتاردى ەزٸرلەۋگە قۇلشىندىق. ەڭ سوڭىندا, موڭعول تٸلٸنەن شامالى ساۋاتتى بولعاننىڭ ارتىقتىعى جوق ەدٸ. ٶيتكەنٸ, مۇنداعى سٶزدەر كەلسٸن-كەلمەسٸن موڭعولشاعا بۇرمالانعان. ەتتەگەنايى – سول, موڭعول تٸلٸن بٸلۋ جاعى بٸزدە جوق بولدى. الايدا, ونىڭ ورنىن دارىندى لينگۆيس عالىم بۇقات بازىلحانۇلىنىڭ «قازاقشا-موڭعولشا سٶزدٸگٸ» بەلگٸلٸ دەڭگەيدە تولتىردى (ۇلانباتىر – 1977). بۇدان سىرت, «موڭعولشا-قىتايشا سٶزدٸك» (新蒙汉词典) قاتارلى قۇرالداردىڭ دا زور كٶمەگٸ تيدٸ («شاڭۋ يٸنشۋگۋەن» باسپاسى, بەيجٸڭ, 2002). مٸنە, وسىنداي العىشارتتاردى ەزٸرلەۋ ارقىلى بٸز «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» اتتى كٶلەمدٸ ەڭبەگٸمٸزدٸ جازىپ شىقتىق. بۇل قارساڭدا تالدانعان ەربٸر سٶزدٸڭ بەت سانىن ەسكەرتۋدٸ بىلاي قويعاندا, تۇرعان ورنىن, كوورديناتىن انىق كٶرسەتٸپ وتىردىق. بٸز سولاي ٸستەۋدٸ, ناقتىلىقتى – عىلىم جولىنداعى, وقىرمان الدىنداعى بۇلتارتپاس مٸندەتٸمٸز دەپ بٸلدٸك. سول ەڭبەگٸمٸز دالاعا كەتپەپتٸ, اتالمىش كٸتابىمىز وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا ساي قازاقشا ٷش قايتارا جەنە ورىسشاعا اۋدارىلىپ بٸر رەت باسىلىپ شىقتى. وسى جەنە باسقا ەڭبەكتەرٸمە جوعارىداعى قر ۇعا پرەزيدەنتٸ, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ مىرزادان سىرت, مارال ىسقاقبايۇلى, بەكسۇلتان نۇرجەكە-ۇلى, مۇحتار ماعاۋين, دۋلات يسابەكوۆ, قويشىعارا سالعاراۇلى, ۋەليحان قاليجان, شەمٸل ەبٸلتاي, قابدەش جٷمەدٸلوۆ, شەرييازدان ەلەۋكەنوۆ, ناۋرىز قىلىشباەۆ, دەۋلەتبەك بايتۇرسىن, تٶرەعالي تەشەنوۆ, ت.ب. قازاقتىڭ بٸرتۋار, بٸلٸكتٸ ازاماتتارى جوعارى باعالارىن بەردٸ, ٸزگٸ تٸلەكتەرٸن بٸلدٸردٸ. ياعني, بٸزدٸڭ ەڭبەگٸمٸز قۇزىرلى ورىنداردان دا, زييالى قاۋىمنان دا وڭ باعا الدى. سول ٷشٸن راحمەتٸمٸزدٸ جەنە شٷكٸرشٸلٸگٸمٸزدٸ بٸلدٸرەمٸز.
تەك, قارجاۋباي مىرزا, سٸز عانا بٸزدٸڭ ەڭبەكتٸ تٷبەگەيلٸ جوققا شىعارۋعا تىرىسىپ, قاراداي شارشاپ جٷرسٸز. «قاراداي شارشاپ» دەيتٸنٸم, سٸزدە دەيەكپەن سٶيلەرلٸك بٸلٸم, بٸلٸم-عىلىمعا قۇرمەت ەتەرلٸك دارىن, ٶزگەنٸ قويعاندا, ٶزٸڭٸزدٸ سىيلارلىق داعدى جوق سيياقتى. بٸزدٸ ويدان تەرمين جاسادى دەپ جازعىرىپسىز. بٸراق, ونىڭىز تولىقتاي نەگٸزسٸز ايىپتاۋ. بۇل تاريحي قۇجاتتىڭ عىلىمعا بەلگٸلٸ تٷپنۇسقاسى قىتاي تٸلٸندە بولعاندىقتان, ول تۋرالى وسى تٸلدەگٸ تەرميندەر نەگٸز ەتٸلسە, بۇل – اقىلعا ەڭ قونىمدى شەشٸم بولماق. بٸز دە وسى عىلىمي ۇستانىمدى باسشىلىققا الدىق. ايتالىق, «总译» (زۇڭ-ٸي) دەگەندٸ «تۇتاس اۋدارما», «旁译» (پاڭ-ٸي) دەگەندٸ «تۇستىق اۋدارما» دەپ اۋداردىق. بۇلار تٷپنۇسقانى زەرتتەگەن ٸشكٸ موڭعولييا عالىمدارى قالىپتاستىرعان تەرميندەر. ەرينە, ونىڭ قازاقشا اۋدارماسىن جاساعان بٸز. ٶيتكەنٸ, نە ەلٸمٸزدە, نە شەتەلدە بولسىن, وسى تاريحي قۇجاتتى بٸزشە تولىق اۋدارعان جەنە وعان جان-جاقتىلى تالداۋ جاساعان قازاق تٸلدٸ مامان بولعان ەمەس. سوندىقتان, بٸزدٸڭ ۇلت تاريحى ٷشٸن تىڭعا تٷرەن سالۋىمىزعا تۋرا كەلدٸ. جوعارىداعى جەنە باسقا دا بٸلٸمدٸ, ارداقتى ازاماتتار مەن ازاماتشالاردىڭ بٸز تۋرالى قازاقتىڭ ەڭ باستى گەزەتتەرٸنە ماقالا جازىپ قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتقاندارى سودان عوي. بارلىعىنا اللادان ابىروي, حالىقتان قۇرمەت نەسٸپ بولسىن!
ەرٸ جوعارىدا اتتارى اتالعان جەنە ودان باسقا دا تۇلعالاردىڭ كٶبٸسٸ قازاق نەمەسە قازاقستاندىق بولعانىنان باسقا, قارجاۋباي مىرزا ايتقان «جەركەنتپەن» ەشبٸر قاتىسى جوق كٸسٸلەر. سوعان قوسا, بەرٸ دە بٸزدٸ بۇرىن ەش ۋاقىتتا تانىمايتىن ادامدار بولاتىن. ول زاڭدى دا. بٸز قحر التايداعى قابا اۋنىنىڭ تۋماسىمىز. ەكەم مارحۇم ەبەناي تىنىبايۇلى دا بۇل جاقتىڭ قازاعىنا اتى تانىس كٸسٸ ەمەس-تٸن. الاقانىنان مٷيٸزگەك كەتپەگەن ەڭبەكشٸ, قارا تابان مالشى ەدٸ. بٸراق, دٸنشە دە, جاڭاشا دا ٶز زامانىنىڭ ەڭ ساۋاتتى كٸسٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان. ودان سىرت, اۋىل مەن اۋدانعا اتى شىققان بٸلگٸر شەجٸرەشٸ ەدٸ. بٸزدٸڭ تاريحقا قىزىعۋىمىزعا سول كٸسٸنٸڭ يگٸ ىقپالى بولدى. قىتايدا ۇلتتىق ساياسات دۇرىستالعاندا, ٶتكەن عاسىردىڭ 80 جىلدارىندا, اۋىل مەشٸتٸندە بٸرنەشە مىڭ جاماعاتقا يمامدىق ەتتٸ. سەكسەننەن اسا جاس جاساپ, ەشكٸمنٸڭ اقىسىن جەمەي, حالقىنا سىيلى كٷيٸندە ٶمٸردەن وزدى. بٸز دە سول كٸسٸنٸڭ جولىن قۋىپ تازا ەڭبەكپەن, قازاق تاريحى ٷشٸن بٸر كٸسٸلٸك ٷلەس قوسايىق دەگەن ٸزگٸ نيەتپەن جٷرمٸز.
سٸز اتالمىش ماقالاڭىزدا: «2010 جىلى مەنٸ ٸزدەپ تٸلەۋباي دەگەن ازامات كەلدٸ. تانىسا كەلە بٸلدٸم, سەنٸڭ ٸنٸڭ ەكەن. «اعام مەنٸ سٸزگە جٸبەردٸ. جازبالارىمدى ەزٸرشە سىنعا الا بەرمەسٸنشٸ» دەگەن سەلەمٸڭدٸ جەتكٸزٸپ, سەنٸڭ «شىنىڭا كٶش تاريح, شىڭعىسحان كٸم?», «قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ قۇپيياسى» دەگەن كٸتابىڭدى ماعان سىيعا تارتتى. «سٸرە, مەنەن كٷدٸكتەنگەن بولار. كٸشٸلٸك تانىتىپ الدىما كەلٸپ وتىر عوي» دەگەن نيەتپەن ٸنٸڭ مەن ٶزٸڭنٸڭ ساعىڭدى سىندىرمايىن دەپ ويلاپ, مەن دە كٸسٸلٸك تانىتىپ, اعالىق اقىل-كەڭەسٸمدٸ بەردٸم» - دەپسٸز. مۇنىڭىزدى بىلايعى جۇرت شىن ەكەن دەپ قالار-اۋ. بٸز – قايتكەن كٷندە دە شىڭعىسحان تۋرالى بٸرنەشە زەرتتەۋ ەڭبەكتٸڭ اۆتورىمىز. سٶيتە تۇرىپ, ول تاقىرىپتان بەيحابار, شىڭعىسحان تۋرالى بٸر بەت قاعاز جازىپ كٶرمەگەن ادامنان – قارجاۋباي مىرزا, مىنا سٸزدەن قالايشا كٷدٸكتەنبەكپٸز. ٸنٸمنٸڭ, تٸلەۋباي بازاربەكۇلىنىڭ سٸزگە كەزٸككەنٸ 2013-جىلى عوي. مەن قويشىعارا سالعاراۇلى سىندى ابىز اعامىزعا سوڭعى شىققان كٸتاپتارىمدى بەرٸپ جٸبەرگەم. سوندا سٸز ەكٸ قولتىعىڭىزعا بٸزدٸڭ ەكٸ كٸتاپتى («قۇپييا شاجٸرەنٸڭ قۇپيياسى» جەنە «تٷگەل تاۋاريحتىڭ تٷبٸندە نە جاتىر») قىسقان كٷيٸ كەلە قالىپسىز, ياعني, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە تٸلەۋبايمەن بۇيرىقشا ۇشىراسىپ قالعانسىز. سوسىن, وعان تٷيەدەن تٷسكەندەي, اعاڭنىڭ كٸتاپتارى ولاي دا بۇلاي ەكەن. مەن ونى سٶيتٸپتە-بٷيتٸپ جٸبەرەمٸن دەگەن سىڭايدا ورعي سٶيلەپسٸز. ونى سول مايدانداعى ادامدار تەگٸس ەستٸپ تۇرعان ەكەن. سوسىن, تٸلەۋباي جاي عانا: «جازا الساڭىز, جازعانىڭىز-اق دۇرىس بولار ەدٸ. سىننان ەشكٸمنٸڭ حاندىعى تايىپ كەتپەيدٸ, قايتا, عيبىرات بولادى» - دەپتٸ. سەلدەن كەيٸن العاشقى ەۋەنٸڭٸزدٸ ٶزگەرتٸپ, «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسىن» مەڭزەي: «بۇل كٸتاپقا جوعارى عىلىمي اتاعى بار بٸرەۋدٸڭ قولى كەرەك» - دەپسٸز. ال, تٸلەۋباي: «بۇل – اتاققۇمار كٸتاپ ەمەس. بٸراق, سول اتاق تٷبٸندە وسى كٸتاپتى ٶزٸ ٸزدەپ تابادى» - دەپتٸ دە, ٶز شارۋاسىمەن كەتە بەرٸپتٸ. قارجاۋباي مىرزا, ٶتٸرٸكشٸلٸك پەن بٸلٸمدٸلٸكتٸڭ اراسىندا تەڭدٸك بەلگٸسٸ جوق ەكەنٸن ەلٸ بٸلمەيسٸز بە?
سٸزدٸڭ «سىنعا الۋ...» دەگەنٸڭٸز – جيىن-توي سايىن ايتىپ جۇرتتىڭ قۇلاعىن توزدىرعان بٸز تۋرالى عايباتىڭىز بولار? ونىڭىزدى ەش ۋاقىتتا ەلەمەيمٸن دە جەنە سٸز تۋرالى نەسيە سٶز ايتىپ ۇيات قىلىق جاسامايمىن دا. ٶيتكەنٸ, جەلەكسٸز ادامعا ۇساق سٶز جاراسپايدى. بٸزدٸ دە, ٶزگەنٸ دە ويلاندىراتىنى – سٸزدٸڭ بٸلٸپ نە بٸلمەي قازاق تاريحىنا جاساپ جٷرگەن قيياناتىڭىز. «ەسكەرمەگەن داۋ جامان» دەمەكشٸ, مۇنداي ۇلتقا جات ۇشقارى پٸكٸرلەر – ۇلتتىق يدەولوگييانى بٷلدٸرەتٸن ٸرٸتكٸگە اينالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن?! سٸز بۇرىن قازاق حاندارىنىڭ اتاسىن – شىڭعىسحاندى موڭعول دەۋشٸ ەدٸڭٸز. وسى جولى, ەلگٸ «ەكولوگ-ميليتسييا» ەكەۋٸڭٸز تۇتاس قازاقتى موڭعول دەدٸڭٸزدەر. ودان جاقسى ەرٸپتەس تابىلسا, تاعى نە دەرٸڭٸزدٸ بٸر قۇدايدىڭ ٶزٸ بٸلسٸن?!
قارجاۋباي مىرزا, سٸز: «ماقالاڭنىڭ قۇنىن كٶتەرۋ ٷشٸن شىڭعىسحان پروبلەماسىن ايتا وتىرىپ ابايدى, قازتۋعاندى, سۇلتانماحمۇتتى, ماعجان, ەلكەي, قانىشتاردىڭ اتىن قوسىپ تۇزدىقتاپ وتىرىپسىڭ. بۇلاردىڭ شىڭعىس پروبلەماسىنا قانداي قاتىسى بار دەگەن سۇراق تۋادى» - دەگەن كٶرٸنەسٸز. بٸرٸنشٸدەن, ول كٸسٸلەر «تۇزدىق» ەمەس, قايتا, ولاردىڭ بارلىعى – ۇلتتىڭ اقىل-ويى, ار-ۇياتى. سٸزدٸڭ «بۇلاردىڭ شىڭعىس پروبلەماسىنا قانداي قاتىسى بار دەگەن سۇراق تۋادى» دەگەنٸڭٸز دە, ساۋاتتى كٸسٸگە تەن سٶز بولماي شىققان. اتالعان بابالارىمىز شىڭعىسحاندى تٷرٸك, قازاق دەپ تانىعان ەكەن, دەمەك, شىندىق – سولاي. سٸز موڭعول ازاماتتارىن اتاعاندا, ٷنەمٸ اتاقتارىن, بەدەلدەرٸن دەرٸپتەپ, كٶرنەكتٸلەندٸرٸپ وتىرۋدى ەشقاشان ۇمىتپايسىز. ال, قازاقتىڭ وسىناۋ ۇلىلارىن «بۇلار», «تۇزدىق» دەپ جەڭٸل-جەلپٸ سيپاتتاي سالعانىڭىزدان دا ۇلت تاريحىنا ەرتە باستان-اق جٷردٸ-باردى قارايتىنىڭىزدى اڭعارۋعا بولادى. قازاق عىلىمىنىڭ قاراشاڭىراعى تۋرالى: «ونسىز دا بەلٸن الدىرىپ اۋىر قالدە تۇرعان قازاقستان عىلىم اكادەميياسى...» - دەپ بارىنشا تٶمەندەتە جازعانسىز. سوندا, قر ۇعا-نىڭ قادٸرٸ سٸز ٷشٸن ەلگٸ «ەكولوگ-ميليتسييا» قۇرلى بولماعانى ما? ولاي دەيتٸنٸمٸز, ونىڭ ەربٸر سٶزٸن اقيقاتقا بالاپ جالاۋلاتقانىڭىزدى وقىرمان ەلٸ ۇمىتقان جوق.
قارجاۋباي مىرزا, سٸز موڭعولدان باسقا شەتەلدٸكتەردٸ دە كٶتەرمەلەپ, مۇنداعى جۇرتتىڭ باسىنا شىعارا سٶيلەۋگە تىم ەۋەسسٸز. ولار تۋرالى: «...كٶنە مەتٸندەردٸ شەمٸشكەدەي شاعىپ, ازۋىن ايعا بٸلەگەن بٸرنەشە ونداعان, دەرەكتانۋشىلار سەنٸڭ ويلاعانىڭدى ويلاي المادى دەيسٸڭ بە?» - دەپ ەسپەتتەپ, اپتىعا ماراپات جاۋدىرعانىڭىز دا تىم تٷسٸنٸكتٸ قىلىق ەمەس. سوندا, ولاردىڭ «دانىشپاندىعى», سٸزدٸڭ جانىڭىزعا جاققان تۇسى – ۇلى شىڭعىسحاندى تٷرٸكتەن, قازاقتان تارتىپ الىپ, جات حالىققا, موڭعول ۇلتىنا بەرگەنٸ مە? ونىڭ ٷستٸنە, سٶز قولدانىسىڭىز دا فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورىنا لايىق ەمەس. مىنا «شەمٸشكەدەي شاعىپ» دەگەن جارگوننىڭ قاي جەرٸنە قىزىقتىڭىز. قازاقتىڭ پٸستە, شەكٸلدەۋٸك دەگەن تٶل اتاۋلارىن بٸلمەگەنٸڭٸز دە كٸسٸنٸ تٸكسٸندٸرەدٸ. ۇلى تۇلعالارعا, تاريحقا, تٸلگە مەنسٸنبەي قاراۋ – جاقسى ەدەت ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل – شىن مەنٸندەگٸ عالىمعا تەن تٸپتٸ دە مٸنەز ەمەس.
سٸزدٸڭ ول زاماندا ٸلە بولماعان, ول زاماندا قازاق بولماعان دەگەن سارىنداعى پٸكٸرٸڭٸز دە – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتىنا, ياعني, سول اتاققا لايىق ادامعا تەن ەمەس. بٸز ٸلە, جەتە توپونيمدەرٸن ويدان تاپقامىز جوق. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» تٷپمەتٸنٸندەگٸ «额列惕» (ى-لە-تٸي), «只惕» (جى-تٸي) دەگەن توپونيمدەردٸ ٸلەتٸ, جەتە دەپ اۋدارماۋ مٷمكٸن ەمەس. تٸپتٸ, ولاردان بۇدان ٶزگەشە دىبىستىق اۋدارما جاساۋ – عىلىمعا ٸستەلگەن قييانات بولار ەدٸ. ٶنەن بويىنداعى قۇلجا, نارات, شاتى, تەكەلٸ, بۇرقان, تٷرگەن, جەركەنت, قارقارا, شارىن, قاپشاعاي, ت.ب. دەگەن جەر-سۋ اتتارىنا قاراپ ونى ٸلە دەمەۋ مٷمكٸن بە? ەلدە, «قارجاۋباي مىرزا رەنجٸپ قالادى ەكەن» دەپ باسقاشا ٸستەۋٸمٸز, تاريحي دەرەكتٸ تەرٸس تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك پە ەدٸ? ال, سٸز ونداي تاريحي قۇجاتتىق دەيەكتەردەن بەيحابارلىعىڭىزعا قاراماستان بٸزدٸ جازعىراسىز, «الاياق» دەيسٸز. سوندا, سٸزشە بولعاندا, قازاق تاريحى ٷشٸن شىندىقتى ايتىپ شىرىلداۋ – الاياقتىق بولا ما? كەرٸسٸنشە, ادال ادام – قازاقتى موڭعول دەپ قارالاعان كٸسٸ مە? «پەلساپاڭىز» قىزىق ەكەن?!
ەندٸ قازاق ەتنونيمٸنە كەلسەك, شىڭعىسحان ٶمٸرگە كەلمەي تۇرعاندا «قازاق اربا» (قازاق تەرگەن) دەگەن اتاۋ بار ەدٸ. ەگەر, قازاق جوق بولسا, ول اتاۋ قايدان شىقتى. ول – ول ما, سوناۋ ۆاۆيلون زامانىندا دا قازاقييا (حازاقييا) دەگەن اتاۋ بولعان. قازاق بولماسا, بۇل تاريحي اتاۋ قالاي قالىپتاستى. سٸز رەشيد اد-ديننٸڭ شىڭعىسحاندى «جالايىر رۋى» تاراۋىنان تاراتقانىن, وسى ارىستىڭ قۇرامىندا تٶرە, تٶلەڭگٸت اتتى رۋلاردىڭ بولعانىن بٸلمەيتٸن شىعارسىز. ال, «قۇپييا شەجٸرەدە» شىڭعىسحاننىڭ شىققان رۋى «دٶرٶ», ياعني, تٶرە دەپ اتالعانىنان دا مٷلدە حابارسىز ەكەنٸڭٸزدە داۋ جوق. سونداي-اق, وندا «جالايىردىڭ تەيجٸگٸت (تايشىعۇت) رۋى» دەگەن دەرەك بار ەكەنٸن بٸلمەيتٸنٸڭٸز دە سٶزسٸز. تٸپتٸ, «التىن شەجٸرەدە» شىڭعىسحاننىڭ تۋىسى جامۇحا «جالايىر جامۇحا» دەپ اتالعانىنان دا بەيحابارسىز-اۋ شاماسى. وسىنىڭ بارلىعى ناقتىلى تاريحي قۇجاتتىق دەرەكتەر. ەگەر, بۇلاردىڭ بەرٸن بٸلمەسەڭٸز, وندا شىڭعىسحان تاريحىنا جارماسىپ ەۋرە بولماڭىز.
قارجاۋباي مىرزا, سٸز جالايىر, الشىن دەگەن تٷركي ەتنونيمدەرگە نەگە شٷيلٸكتٸڭٸز? جالايىر تۋرالى جوعارىدا از ايالدادىق. ەندٸ, الشىن تۋرالى قىسقاشا توقتالايىق. «جەميع ات-تاۋاريحتا» الشى-تاتار, ەسٸلٸ, الشىن-تاتار دەپ اتالاتىنى تۋرالى انىق دەرەك بار. ال, جالپى تاريحي دەرەكتەردٸ سٷزٸپ, زەردەلەپ قاراعاندا, ەجەلگٸ تاتار قۇرامىندا: دٶيت, تانا, تاز, تٸپتٸ, بايۇلى, ەلٸمۇلى دەگەن رۋلاردىڭ بولعانىن اڭعارامىز. ەندەشە, تاريحتاعى تاتاردى – الشىن, ياعني, قازاقتىڭ كٸشٸ جٷزٸ دەمەي, موڭعول دەسەك دۇرىس بولماق پا? ال, «阿史那» (ا-شى-نا) دەگەن تاريحي ەتنونيمدٸ الشىن دەپ اۋدارۋىما دا, بٸر جاعىنان, ولاردىڭ دىبىستىق جاقىندىعى, ەكٸنشٸ جاعىنان, وسى تاريحي دەيەكتەر نەگٸز بولدى. وعان نەسٸن شالا بٷلٸنەسٸز. ازار بولسا, موڭعولمەن دەمدەس بولعان شىعارسىز. الايدا, جالايىر مەن الشىن باۋىرىڭىز عوي – كٶزٸڭٸزدٸڭ اعى مەن قاراسى عوي! جوق, سٸز ٷشٸن ولاي ەمەس پە? ەلدە, بٸز قاتەلەسٸپ وتىرمىز با?!
قارجاۋباي مىرزا, سٸز ٶتكەندە جىر دارىعان كيەلٸ نارىنقول تۋرالى جاڭىلىس سٶيلەگەن ەدٸڭٸز. سوندا, تٸلٸڭٸزدٸ «كەليماعا كەلتٸرگەن» بٸز ەدٸك. بۇل جولى قۇت دارىعان جاركەنت تۋرالى: «ونسىز دا بەلٸن الدىرىپ اۋىر قالدە تۇرعان قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ بەدەلٸن وسىنشاما تٶمەندەتٸپ «جاركەنت اكادەميياسىنىڭ» دەڭگەيٸنە تٷسٸرگەنٸڭٸز قانداي ٷلكەن تراگەدييا» - دەپ كٷڭٸرەنٸپسٸز. «جامان سٶز اۋىز ساداعاسى» دەگەن, جاركەنتتە اكادەمييا اشىلسا, سٸزدٸڭ باسىڭىزعا قايعى تٷسەتٸندەي, سونشا نە كٶرٸندٸ. سارى التىنداي جٷگەرٸنٸڭ وتانى, باتىس ەۆروپا-باتىس قىتاي كٶلٸك جولىنىڭ جٷرەگٸ بولعان جاركەنتكە ونداي جاقسىلىقتى قيمايتىنداي, وسىناۋ قاسيەتتٸ مەكەننەن نە جاماندىق كٶرٸپ ەدٸڭٸز? ەلدە, بۇرقان مەن تٷرگەن سوندا بولعاندىقتان, ٶزٸڭٸزگە دەپۋتاتتىق ماندات بەرگەن ەلدٸڭ نامىسى ٷشٸن جٷرەگٸڭٸزگە مۇز بايلانىپ جٷر مە? قازاقتىڭ ەلٸنە شىڭعىسحاندى, جەرٸنە جاقسىلىقتى قيماساڭىز, سوندا, سٸز – كٸمسٸز?
قارجاۋباي مىرزا, بٸزدٸڭ سٸزگە جاقپايتىن «الاياقتىعىمىز», «ەدەپسٸزدٸگٸمٸز» مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ. بٸز شىڭعىسحانعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردا ارعىن, شانىشقىلى, سٸرگەلٸ, ۋاق, ت.ب. ارىستاردىڭ بار ەكەنٸن دە دەلەلدەدٸك. قوڭىراتتى ەجەلگٸ عۇن ۇلىسىنىڭ مۇراگەرٸ دەدٸك. سونىڭ كەسٸرٸنەن سٸز سٷيگەن حالىقتىڭ بەدەلٸنە كٶلەڭكە تٷستٸ, ال, قازاق حالقىنىڭ مەرەيٸ ٶستٸ. كٶنە تٷركٸ جازۋى – كٸشٸ جٷز جازۋى, كٶنە ۇيعىر جازۋى – ۇلى جٷز جازۋى, كٶنە قىتاي جازۋى – ورتا جٷز جازۋى دەگەن پٸكٸردٸ دە بٸز ورتاعا قويدىق. ونىمەن تىنباي, وعان كٶپتەگەن يلانىمدى دەيەكتەر كەلتٸردٸك. بۇل – بۇل ما, تاريحتاعى قييات ۇعىمى دەۋٸرلٸك جەنە مەندٸك جاقتان ٷش جٸككە بٶلٸنەتٸنٸن اشالاپ كٶرسەتتٸك. جالايىردى ٶز ٸشٸنە العان كٶپتەگەن تٷركي ارىستاردىڭ ەرتەدەگٸ قيياتقا جاتاتىنىن دەلەلدەدٸك. ال, بٷگٸنگٸ قييات رۋى شىڭعىسحاننىڭ اتاسى قابىل حاننان تارايتىنىن, تەكتٸ اتادان شىققانىن ورتاعا قويدىق. ەڭ سوڭىندا, «ەسۋكەي قييان» دەگەن اتاۋ رۋ ەمەس, تەك قانا ناۋعى (تيتۋل) ەكەنٸن اشىپ تٷسٸندٸردٸك. سونىڭ سالدارىنان, شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ سٸز ويلاعانداي بولماي قالدى, موڭعول ەمەس بولىپ شىقتى. كەرٸسٸنشە, شىڭعىسحاننىڭ قييات – جالايىر – تٶرە ەكەنٸ دەلەلدەندٸ. ياعني, ۇلى شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ تٷرٸك, قانى قازاق ەكەن. مۇحامەد قايدار, قادىرعالي باستاعان, اباي, شەكەرٸم قوستاعان, ەلٸكەي, قانىش جالعاستىرعان ەز بابالاردىڭ تاريحي تانىمى دۇرىس دەپ تابىلدى. بٸز سونى سەنٸمدٸ قۇجاتتىق دەيەكتەر ارقىلى جۇرتتىڭ ەسٸنە قايتا سالدىق. دەمەك, سٸزدٸڭ بٸزدٸ «الاياق», «ەدەپسٸز», «بٸلٸمسٸز» دەپ جازعىرعان «كانديداتتىق», «دوكتورلىق» سٶگٸسٸڭٸزدٸڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر.
قارجاۋباي مىرزا, سٸز: «ەرٸ كٶك تٷرٸككە تالاسىپ تۇرعان باسقا تٷركٸ حالىقتارىن كٶرمەدٸم», شىڭعىسحاندى موڭعولعا بەرەيٸك تە, ٶزٸمٸز كٶك تٷرٸكپەن وڭاشا قالايىق دەگەن سىندى «ۇسىنىس» ايتاسىز. مىناۋىڭىز – جاناشىرلىق پا, الدامشىلىق پا?! شىڭعىسحاندى الامايىمەن ويىپ الىپ موڭعولعا ۇسىنا سالساڭىز, سوندا بٸزدٸ VIII عاسىرداعى كٶك تٷرٸكپەن كٸم جالعاستىرادى? بٸر مىڭ ٷش جٷز جىلدىق تاريحىنىڭ ورناسى جوق حالىقتى كٸم سىيلايدى? قارجاۋباي مىرزا, ايتىڭىزشى, مىنا ۇسىنىسىڭىز – قازاققا جاسالعان ادالدىق پا, ەلدە, ارامدىق پا? سٸز سونى ەستە ساقتاعايسىز! قازاق ٶز تاريحىن ەشكٸممەن بٶلٸسۋگە مٸنتتٸ ەمەس. ٶيتٸپ يتپەلەگەن, جىمىسقىلاعان «بٸتٸمگەرشٸلٸگٸڭٸز» ايتىلعان جەرٸندە قالسىن. تٷفەي-تٷفەي, بەتٸن ارى قىلسىن! بٸر كٸسٸنٸڭ تاتقان دەم-تۇزىنىڭ بوداۋىنا بٸر ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن بەرە سالۋ – ەدٸل ساۋدا ەمەس.
قارجاۋباي مىرزا, سٸز: «اشىعىن ايتقاندا» توك-شوۋىندا تەلەۆيزييادان سٶيلەگەندە مۋحالاي دەۋدٸڭ ورنىنا «قۇبىلاي» دەپ جاڭىلىس جاساپپىن. وسى قاتەلٸگٸم ٷشٸن حالىقتان كەشٸرٸم سۇرايمىن» - دەپ, سول جولعى ٶرەسكەل قاتەلٸگٸڭٸزدٸ مويىنداپسىز. وعان قوسا «سارى گازەتتەر» دەگەن عايبات سٶزٸڭٸزدٸ دە بٸراز مايقانداعان كٶرٸنەسٸز. بەرٸنەن دە ماڭىزدىسى – «جوشىنىڭ ٶزٸنٸڭ بابا تەگٸ – تٷرٸك» دەگەنٸڭٸز بولىپ تۇر. ەگەر, بۇل ايتقانىڭىز شىڭعىسحاننىڭ ٷلكەن ۇلى جوشى حان بولسا, وندا, «بابا تەگٸ – تٷرٸك» دەگەنٸڭٸزدٸڭ ٸشٸندە شىڭعىسحان دا بار ەكەنٸ داۋسىز. دەمەك, سٸز وسى دٷدەمەل سٶزٸڭٸزبەن-اق ەۋەلگٸ ويىڭىزدان قايتقانىڭىزدى, شىندىقتى مويىنداعانىڭىزدى تۇسپالداپ بولسا دا بٸلدٸرۋگە تىرىسقانسىز. وسىعان قاراعاندا, بٸزدٸڭ «قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ سايتىندا (2016 ج. 27-اقپان) جەنە «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە (2016 ج. 4-ناۋرىز) جارييالاعان ماقالامىز ايتارلىقتاي ٶنٸم بەرگەنٸ داۋسىز. ال, مىنا ماقالاڭىز – جاي عانا «جىعىلعان كٷرەسكە تويمايدى» دەگەننٸڭ كەرٸ عوي. تاقىرىبى قارقاراداي بولسا دا, مازمۇنى ماسقاراداي ەكەن. ەشقانداي «عىلىمي» پٸكٸر ايتىپ جارىتپاعانسىز. ماقالانىڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ, كٶز الداۋ ٷشٸن ونان-مۇنان ٷزٸپ-جۇلىپ كەرەكسٸز ٷزٸندٸلەردٸ تىقپالاي بەرٸپسٸز. كٸم نە ايتتى, جازىلعان سٶزدەردٸڭ نارقىنا دا بويلاپ ەۋرە بولماعانسىز. ونىمەن قويماي بٸزگە: «جاۋلار (ول كٸم?)» - دەگەن سەستٸ سۇراق تاستاپسىز. اعاسى-اۋ, سونى ەلٸ بٸلمەيسٸز بە? جاۋلار – قازاق حالقىن قان قاقساتقان, تٸلٸنەن, دٸنٸنەن ايىرعان وتارشىل جٷيە عوي. قارجاۋباي مىرزا, كەيدە سٸز ٶزگەنٸ قويىپ, ٶزٸڭٸزدٸڭ نە ايتىپ, نە قويعانىڭىزدى دا بٸلمەي قالاسىز. ايتالىق, دومالاق اناعا «جٶنسال» دەگەن ات جاپسىراسىز دا, ارتىنان ول سٶزدٸ كٸم ايتقانىن تٷسٸنبەي دال بولاسىز. سوندا, «عىلىمي جاۋابىڭىزدىڭ» سىيقى وسى ما? عىلىمنىڭ قاسيەتٸنە كٸر كەلتٸرٸپ قايتەسٸز. مىنا بالدىر-باتپاعىڭىز عىلىمنان ساداعا كەتسٸن.
اعاسى, سٸز بٸزگە: «...اعاش اتقا تەرٸس مٸنگٸزەتٸندەي مەن ساعان نە قىلىپ ەدٸم?» - دەپ ٶكپە ارتىپسىز. باتىس فيلمدەرٸندەگٸ گرافينيالارشىلاعان, دۇرىس اتقا تەرٸس مٸنگەن ٶزٸڭٸز عوي. شىڭعىسحان تاقىرىبىنا ٶرشەلەنە قارسى شىقپاساڭىز, قازاقتىڭ نامىسىنا تيەر سٶز سٶيلەمەسەڭٸز, بٸز دە قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازباس ەدٸك. ال, بٸلە تۇرىپ ٷنسٸز قالا بەرسەك, قازاق تاريحى – «بەرەكەسٸز ارباشىنىڭ پۇلىنا» اينالىپ كەتپەي مە? ەرينە, ەركٸمنٸڭ جەكە نامىسى قۇندى, بٸراق, ونى ۇلت نامىسىنان جوعارى قويۋعا بولمايدى. سٸزدٸڭ جاسىڭىز بەن تەجٸريبەڭٸز مۇنى تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەر دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. بٸز ەدەتتە ٶز نامىسىن ساۋدالاعان شاراسىز ەيەلدەردٸ ماسقارالايمىز. ال, ۇلت نامىسىن ساتۋ ودان دا جيرەنٸشتٸ قىلىق بولماق (بۇل سٶزٸمٸز سٸزگە دٸتتەلمەگەن, مٶرتٸ كەلگەن سوڭ جالپىلاما ايتىپ وتىرمىز). ۇلتتى قورعاۋ, تەك, مىقتىلاردىڭ عانا مٸندەتٸ ەمەس, ول – بٸز سيياقتى جاي ادامدارعا دا پارىز.
P.S.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, سوناۋ XIII عاسىردان تارتىپ XVIII عاسىرعا دەيٸن مۇسىلمان جەنە باتىس ەلەمٸندە شىڭعىسحان مەن ونىڭ ەۋلەتتەرٸ تۋرالى الپىس-جەتپٸس شاقتى ەرٸ كٶلەمدٸ, ەرٸ سەنٸمدٸ, سونداي-اق, بٸرٸنشٸ قولدى تاريحي ەڭبەكتەر جازىلعان ەكەن. بٸز قايداعى بٸر سەنٸمسٸز دەرەك سىماقتارعا الدانباي, سول قۇندى تاريحي قۇجاتتارعا جٷگٸنەلٸك. مٷمكٸندٸگٸمٸز بولسا, سولاردى قازاق تٸلٸنە اۋدارايىق. تەك, سٶيتكەندە عانا تٷرٸك, جٷيەدەن, قازاق تاريحىنىڭ باعى اشىلادى.
كەلە جاتقان «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىق» مەرەيتويى قۇتتى بولسىن! ەلدٸگٸمٸز مەڭگٸ بولسىن!!!
2016 ج. 6-سەۋٸر, (3), 23:23
