بەتتٸڭ ارىن بەلگە تٷيگەن زييالىلار
سەرٸك احمەتوۆ, ەرلان ارىن, باۋىرجان ەبدٸشەۆ, اعايىندى رىسقاليەۆتەر ايىپتى بولىپ, سوت بار كٸنەسٸن موينىنا قويىپ بەرگەندە, «ولار كلانارالىق قاقتىعىستىڭ قۇربانى بولدى» دەپ اقتاۋعا تىرىستىق.
مەملەكەتتٸڭ بٸر ميللياردى تۇرماق, بٸر تەڭگەسٸن الساڭ دا سەنٸ ەشكٸم جەمقور دەگەن اتتان قۇتقارىپ قالا المايدى.
بٸراق ولاردىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ قارجىسىن جەمساۋىنا قۇيا سالعانىن بٸلە تۇرا, بۇرا تارتىپ, بٷيرەكتەن سيراق شىعارىپ جاتامىز. سوندا جەمقورلاردىڭ قىلمىستىق ٸستەرٸن ەشكەرەلەيتٸن توم-توم ٸستەردٸ قايدا قويامىز? بەرٸن ۇمىتا سالۋىمىز كەرەك پە? ال ەندٸ مۇنى اقىلعا جەڭدٸرٸپ كٶرٸڭٸزشٸ!
بٷگٸندە ەربٸر وبلىس ەكٸمٸ ايماقتاعى حالىققا سٶزٸ ٶتەتٸن زييالىلاردى ٶزٸنە جاقىن ۇستاپ, «تٶتەنشە» بٸر وقيعالار ورىن السا, سولاردىڭ اۋزىمەن كٶپشٸلٸكتٸڭ پٸكٸرٸن مانيپۋلياتسييالايتىن ەدٸس ويلاپ تاپقان. ەگەر الماعايىپ جاعداي تۋىپ, ەكٸمنٸڭ ٸشكەن-جەگەنٸ ەشكەرە بولىپ, ٸستٸ بولسا, زييالىلار سول مەزەتتە «ادۆوكاتقا» اينالادى.
ەكٸمنٸڭ قولداۋىمەن كٸتابىن شىعارىپ, ٷي الىپ, مەشينە مٸنگەن زييالىلار جەرگٸلٸكتٸ جەنە رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا كٶلدەي-كٶلدەي ماقالا جازىپ, قوعامدىق قورعاۋشىنىڭ مٸندەتٸن اتقاراتىنىن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەن كٶرٸپ جٷرمٸز.
ولار ماقالا جازۋمەن شەكتەلمەيدٸ. ەگەر استانا ايتقاندارىنا قۇلاق اسپاسا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ ٸسكە قوسىپ, «جەرلەسٸمٸزگە قولداۋ كٶرسەتەيٸك» دەگەن ۇران تاستاپ, تۇتاس ايماقتىڭ ادامدارىن اياعىنان تٸك تۇرعىزۋعا دەيٸن بارادى. بۇل ەندٸ قازٸرگٸ زييالىلاردىڭ سيقى. مۇنداي «ادۆوكات» زييالىلاردى جەرگٸلٸكتٸ جەنە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەرەكەت ەتەتٸن دەپ ەكٸگە بٶلۋگە بولادى.
تۇتاس ايماق اۋزىنا قاراپ وتىرعان اقساقال «جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ», «جازىقسىز» جانعا ارا تٷسٸپ جاتقاندا كٸم قاراپ قالسىن, مۇندايدا جۇرت تا بارىن سالىپ ەكٸمگە اراشا تٷسەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ايماقتىق سٶزٸن ۇستاعان ابىز اقساقال ول ەكٸم بولىپ تۇرعاندا مەدەنيەت ٷيٸن سالعانىن, جول جٶندەپ, مەدەنيەت پەن رۋحانيياتقا قامقورشى بولعانىن (سوڭعىسىن تارقاتىپ ايتسا ەسەرلٸ بولادى) جٸپكە تٸزٸپ شىققان سوڭ, حالىققا ٸستٸڭ جايىن تٷسٸندٸرۋدٸڭ ٶزٸ قيىنعا سوعادى. دۋالى اۋىز اقساقال ماقتاۋىن اسىرعان مۇنداي التىن باستى نەشەندٸكتٸ قالاي قولداماسسىڭ?
سونداعى بار ارگۋمەنت ەكٸمنٸڭ كەزٸندە جول جٶندەپ, رۋحانييات پەن مەدەنيەتكە قولداۋشى بولعانى. بۇل ەندٸ ەكٸمنٸڭ وبلىس, قالا باسقارعانداعى ەدەپكٸ مٸندەتٸ ەمەس پە? ەشبٸر ەكٸم جول جٶندەۋگە قالتاسىنان اقشا شىعارمايدى عوي. بۇل ٷشٸن بيۋدجەتتەن ارنايى قارجى بٶلٸنەدٸ. بٸراق مۇنى جەرشٸلدٸكتٸڭ ۋىتى بويىن بيلەگەن جۇرتقا ايتىپ, تٷسٸندٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. ات تٶبەلٸندەي توپ ەكٸمدٸ قولداپ, قورعاپ, سوڭىنان ٶزدەرٸنٸڭ وپپوزيتسيونەر بولىپ كەتكەنٸن اڭداماي قالادى.
رۋحانييات جاناشىرى كٸم بولىپ شىقتى?
پرەزيدەنت ونى پاۆلودار وبلىسىنا ەكٸم قىلىپ تاعايىنداعاندا ٶڭٸرگە قازاقى رەڭك بەرسٸن دەپ ويلاعانى انىق. بٸراق ول ويىن ارىننىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ ايتپادى. بٸلدەي ۋنيۆەرسيتەت باسقارعان ادام مۇنى ايتقىزباي تٷسٸنۋٸ تيٸس ەدٸ. ەيتپەسە ەرەكەڭنٸڭ ٶندٸرٸسپەن بٸتە قايناسىپ, ينۆەستورلارمەن دەمدەس-تۇزداس بولعان دەنەڭەسٸ جوق. ٶندٸرٸسٸ ٶز بەتٸنشە ٶركەندەپ جاتقان وبلىس ەرلان ارىننىڭ كٶمەگٸنە مۇقتاج ەمەس ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.
ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن «اشسا – الاقانىندا, جۇمسا – جۇدىرىعىندا» ۇستاپ وتىرعان ەۋرازييالىق توپقا قىر كٶرسەتەتٸندەي امبيتسيياسى دا جوق.
ول بار بولعانى اقورداعا ارقا سٷيەپ, پاۆلوداردى بٸراز قازاقىلاندىرۋعا كٷش سالىپ, ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ ابىرويمەن اتقارۋى تيٸس ەدٸ.
امال نە, ەرەكەڭ قولىنا بيلٸك تيگەن سوڭ, قازىنانىڭ قارجىسىنا كٶز الارتىپ, از عانا ۋاقىتتا ابىروي-بەدەلدەن ايىرىلدى.
ال ەندٸ ەرەكەڭدٸ اقتاپ كٶر. بٸراق اقتاۋشىلار تابىلدى. كەزٸندە ەرلان ارىننان قامقورلىق كٶرگەن ارمان قاني باستاعان ايماقتاعى زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بەتتٸڭ ارىن بەلگە تٷيٸپ, ەرەكەڭدٸ اقتاۋعا تىرىستى (ارمان قاني: «بٸزدٸڭ ٷنٸمٸز اقورداعا ەستٸلەر دەگەن سەنٸمدەمٸز» matritca.kz). بٸراق سوت بارىسىندا بەرٸ دەلەلدەنٸپ, ەكس-ەكٸمنٸڭ ٶزٸ مەملەكەت باسشىسىنان كەشٸرٸم سۇراعاننان كەيٸن «ادۆوكات» زييالىلار ٷنسٸز قالدى.
وسىلايشا ەرەكەڭ ٶز ميسسيياسىن دۇرىس اتقارماي, سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسٸردٸ. سەنٸمدٸ اقتاماعانى ٷشٸن كەرٸم مەسٸموۆتەن ارنايى «سەلەمدەمەنٸ» العانىن دا ەستٸدٸك. ونى دابىرايتىپ ايتىپ جاتقىمىز جوق.
قۇدالارعا ايتا الماعان ەڭگٸمە
مٸنە, سودان بەرٸ جىل اۋناپ تٷستٸ. ايىپ تاعىلىپ, ٸستٸ بولعان سەكەڭ باستاعان سەرٸلەردٸڭ كٸنەسٸن سوت ورىندارى مويىندارىنا قويىپ بەردٸ. ەدەتتەگٸدەي احمەتوۆ مەملەكەت باسشىسىنان «جازدىم, جاڭىلدىم» دەپ كەشٸرٸم سۇراپ تا ٷلگەردٸ. بۇل از دەسەڭٸز, ەكس-پرەمەر قاتەلٸگٸن (شىندىعىندا, تازا ەكونوميكالىق قىلمىس) مويىنداعاننان كەيٸن ونىڭ تۋىستارى مەملەكەت قازىناسىنا 2,2 ملرد. تەڭگەنٸ قايتارىپ بەردٸ.
بٸراق پرەزيدەنت ونىڭ سٶزٸنە جٸبٸگەن جوق. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ احمەتوۆتٸڭ سٶزٸن نازارعا الماعانى دۇرىس بولدى. قاشانعى كەشٸرەدٸ. ولار «ەكٸلٸك» الىپ, اتا-اناسىنان كەشٸرٸم سۇراپ قۇتىلاتىن مەكتەپ وقۋشىسى ما? جاۋاپكەرشٸلٸك دەگەن بولۋ كەرەك قوي.
بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر پرەزيدەنتتەن بۇرىن اللا مەن حالىقتان نەگە كەشٸرٸم سۇرامايدى? جاراتقاننان قورىقپايتىن, حالىقتى كٶزگە ٸلمەيتٸن مۇنداي ادامدار پرەزيدەنتكە دە وپا بەرمەسٸ انىق. سوندىقتان نازارباەۆ ونى كەشٸرمەگەن شىعار.
احمەتوۆ ٸسٸ سوتتا قارالعاندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكس-ەكٸمٸ باۋىرجان ەبدٸشەۆ ەلدەنە دەپ جۋرناليستەرگە ٶزٸنٸڭ كٸنەسٸزدٸگٸن ايتقانى ەسٸمٸزدە. ونىڭ بۇل ەرەكەتٸ كەيبٸر جۋرناليستەردٸڭ اياۋشىلىق سەزٸمٸن وياتقانى بەلگٸلٸ. سودان كەيٸن باۋكەڭدٸ قولدايتىن پوستاردان ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە اياق الىپ جٷرە الماي قالدىق.
مەملەكەتتٸك ساياساتتى ناسيحاتتايتىن باسىلىمدا جۇمىس ٸستەيتٸن بٸر سەزٸمتال ەرٸپتەسٸمٸز باۋىرجان ەبدٸشەۆتٸڭ سۋعا كەتٸپ بارا جاتىپ تال قارماعانداي بولعان ەرەكەتٸن نازارعا الىپ, ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ تٷيسٸگٸ ونىڭ كٸنەسٸز ەكەنٸن ايتاتىنىن جەلٸدەگٸ پاراقشاسىنا ايشىقتاپ جازعانىن كٶزٸمٸز شالدى. ال گازەت بەتٸندە سوتتىڭ قالاي بولعانىن سەزٸمسٸز سۋىق اقىلمەن جازىپ شىعىپتى. بۇلاي ەكٸ سٶيلەيتٸن جۋرناليستەر ٶزٸنٸڭ ەكٸ تٷرلٸ جازباسىمەن جۇرتتى ەكٸۇداي پٸكٸرگە قالدىراتىنى جاسىرىن ەمەس. ەڭ دۇرىسى, سەزٸمتال ەرٸپتەسٸمٸز رەسمي اقپاراتپەن شەكتەلۋٸ كەرەك ەدٸ.
بٷگٸندە احمەتوۆ ٸسٸمەن ايىپتالعان لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ كٸنەلارى تولىقتاي دەلەلدەندٸ. كەرەك دەسەڭٸز, سەكەڭنٸڭ ٶزٸ قىرۋار اقشانى مەملەكەتكە قايتارىپ بەرەتٸن بولدى. ەندٸ احمەتوۆتٸ كٸنەسٸز, سٷتتەن اق, سۋدان تازا دەپ كٶرٸڭٸز. بٸراق ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ سٷزٸپ شىقساڭىز, ٸشكٸ تٷيسٸگٸنە سٷيەنٸپ, احمەتوۆتٸ ايىپتى سانامايتىن ادامدار ەلٸ دە بار.
ال جەرلەستەرٸن جاۋعا بەرمەيتٸن قاراعاندىلىق قۇدالارعا «سوت احمەتوۆتٸڭ كٸنەسٸن موينىنا قويىپ بەرٸپتٸ عوي» دەسەڭٸز, قۇدالىقتى بۇزىپ, قىزدارىن الىپ كەتۋدەن تايىنبايدى. سوندىقتان قۇدالارعا بۇل جايىندا لەم-ليم دەگەن جوقپىز.
ەكٸمنەن پۇت جاساۋ
بٸزدٸڭ بەرگەي رىسقاليەۆتى اياقتان شالىپ, سىرتىنان عايبات سٶز ايتۋ ماقساتىمىز ەمەس. يە, مويىندايمىز. اتىراۋدا بەرگەيدٸ قولدايتىن, ونى جاقسى ەكٸم بولدى دەپ ەسەپتەيتٸن جٷزدەگەن, تٸپتٸ مىڭداعان ادام بار.
جالپى, كەز كەلگەن ەكٸم حالىقتىڭ تۇرمىسىن تٷزەپ, ايماقتىڭ ەكونوميكالىق احۋالىن ٶركەندەتۋ – باستى مٸندەتٸ. كٶپٸر سالىپ, جول جٶندەگەن ەكٸمدٸ قولدان پۇت جاساۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق. بۇل – ونىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸندەگٸ شارۋا. جۇرت ەكٸمنٸڭ جارناماسىمەن اينالىسپاۋى كەرەك. بۇل قىزمەتتٸ اتقاراتىن ەكٸمنٸڭ باسپاسٶز حاتشىلارى بار. سولاردىڭ شارۋاسى.
ەلٸمٸز بويىنشا مۇنايدىڭ وتانى – اتىراۋ حالقىنىڭ تٶمەن تۇرمىس كەشپەۋگە ەش قاقىسى جوق. اتىنان ات ٷركەتٸن ٸرٸ مۇناي كومپانييالارىنىڭ بەرٸ اتىراۋ وبلىسىندا مۇناي ٶندٸرٸپ جاتىر. مۇناي كومپانييالارى حالىقپەن ساناسىپ, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسۋى تيٸس.
بۇل رەتتە وبلىس ەكٸمدەرٸ ينۆەستورلار الدىندا تاباندىلىق تانىتىپ, ٶز تالابىن قويا بٸلۋٸ تيٸس.
بٸزدەر «بەرگەي رىسقاليەۆ مۇناي كومپانييالارىمەن حالىق مٷددەسٸن كٶزدەپ كٷرەسٸپتٸ» دەگەن ەڭگٸمەنٸ ەستٸگەن جوقپىز. ەگەر ول وسىنداي باتىل قادامدارعا بارعان بولسا, رەسپۋبليكاعا تانىمال ساياساتكەر بولار ەدٸ. سوندىقتان بٸزدەر بەرگەيدٸ حالىقشىل ەكٸم بولدى دەپ ايتا المايمىز. ال ونىڭ ەكٸم بولىپ تۇرعاندا كەزٸندە اتىراۋ وبلىسىندا اتقارىلعان شارۋالاردى العا تارتىپ, بەرگەيدٸ قايراتكەرلەردٸڭ قاتارىنا قوسۋدىڭ جٶنٸ جوق.
ەگەر ول شىنىمەن «اتىراۋ حالقىنىڭ تابانىنا باتقان شٶگە, ماڭدايىما باتسىن» دەپ ەڭبەك ەتكەن تۇلعا بولسا, ونى تۇتاس قازاقستان قورعاپ, قولپاشتايتىن ەدٸ.
جەنٸبەكوۆ سيياقتى باسشى كەرەك!
قازٸر قازاق قوعامى ۇلت مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەيتٸن باسشىعا سۋساپ وتىر. قايراتكەر باسشى قانداي بولۋى كەرەك? الدىمەن ونىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن اشىپ الساق. بٸزدٸڭ ۇعىمىمىزشا, ەلگە قىزمەت ەتۋدٸ كٶكسەيتٸن قايراتكەر باسشى – ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆتەي بولۋى كەرەك شىعار. ال سالىستىرىپ كٶرٸڭٸز, قاي باسشى جەنٸبەكوۆكە ۇقسايدى. ەشقايسىسى. بەرٸنٸڭ تٸلٸ شۇبار, ويلاعانى اقشا. جاسىق.
ەل ٷشٸن جانىن قيعان الاش ارداقتىلارىنداي باسشىلار شوعىرى قاشان قالىپتاسادى? 30-40 جىلسىز ونداي باسشىلاردى كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس سيياقتى. سوندىقتان الداعى كٷنگە ٷمٸت ارتىپ, بولاشاق ۇرپاققا سەنٸم ارتۋدان باسقا امال جوق.
ن.ەۋبەكٸر.
