ق. جٷكەشەەۆ. قازاق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ اياقالىسى (جالعاسى)
قازاق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ اياقالىسى
قازاق دراماتۋرگتەرi كەزiندە «الىپتار توبى» اتالعان, كلاسسيكالىق ەدەبيەتتiڭ نەگiزiن سالعان قايراتكەرلەر ٷلگiلەرiن جاساپ بەرگەن فولكلورلىق شىعارمالاردى ينستسەنيروۆكالاۋ تەجiريبەسiن ودان ارى سپەتسيفيكالىق دراما تۋدىرۋعا ۇلاستىرا المادى, دراما ٷلگiلەرiن جاساۋدان ٶتكەن عاسىرلارداعى شەكسپير مەن مولەردiڭ دەڭگەيiنە جەتە المادى. ولار دەستٷر بويىنشا, سول بۇرىنعىشا, سالىستىرمالى تەۋiر روماندار مەن پوۆەستەردi – ە. نۇرپەيiسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانى, ش. ايتماتوۆتىڭ «قۇس جولى», «جەميلا» پوۆەستەرٸ, تاعى سول قاتارداعى شىعارمالاردى ينستسەنيروۆكالاۋدان ارى دامىتا المادى. پەسالارىندا iشiنارا ەكسپەريمەنت دەڭگەيiندەگi دراماتۋرگيياعا ۇقساس قاقتىعىستار ۇشىراسقانىمەن, ولار ناعىز دراماتۋرگييانىڭ سپەتسيفيكالىق ەرەكشەلiكتەرi مەن تەسiلدەرiن مەڭگەرمەدi. كەسٸپقوي تەاترلاردىڭ ٶزدەرٸندە ەرەكەتٸنەن سٶزٸ كٶپ, ايبىندىلىعىنان مۇڭى كٶپ باس كەيٸپكەرلەرٸ بار, جىلاۋىق سەنتيمەنتاليزم سارىنىنداعى سپەكتاكلدەر باسىم تٷسٸپ جاتتى. ۇلتتىق تەاتردىڭ جەتكەن شىڭى وسى عانا بولدى. رەپەرتۋار تاپشىلىعىنان اكادەمييالىق اتقا يە بولعان تەاترلاردىڭ ٶزدەرٸ اۋداندىق ٶنەرپازدار ۇجىمدارى دەڭگەيٸندە قالىپ قويدى.
شىنايىلىعىندا, قازاق تەاترلارى رەجيسسەرلەرٸنٸڭ قورجىنىنا تٷسٸپ جاتقان پەسالار از ەمەس. ولاردىڭ اراسىنان سيرەك بولسا دا, ت.احتانوۆتىڭ «انت»,
ق. ىسقاقوۆتىڭ «قازاقتار» سيياقتى بٸرسىدىرعى, تەۋٸر تاريحي درامالار ۇشىراساتىن. د.يسابەكوۆتىڭ زامانداستار بەينەلەرٸن جاساعان كەيبٸر پەسالارى شەت ەلدەردە قويىلدى. قازاق تەاترلارى بولىمسىز جەتٸستٸگٸن سولارمەن استاستىرادى. بٸراق بۇلار سيياقتى سالىستىرمالى تەۋٸر پەسالار قازاقستان تەاترلارىن رەپەرتۋارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ازدىق ەتتٸ.
قازاق تەاترلارى ورتالىق ازييادا, ٶزگە شىعىس ەلدەرٸنٸڭ تەاترلارى اراسىندا ٶتكەن كونكۋرستاردا الدىڭعى لەكتەن كٶرٸنٸپ جٷردٸ. بٸراق, بۇل كٶڭٸل جۇباتۋدان باسقا پايداسى جوق «جەتٸستٸك» بولىپ شىقتى. ارتتاعىدان وزعانعا ماقتانار دەنەڭە جوق, ەرينە. شىعىس ەلدەرٸنٸڭ, سولاردىڭ ٸشٸندە مەدەنيەتتەن كەنجە قالىپ وتىرعان ەلدەردٸڭ جەتٸستٸگٸ نىساناعا الاتىن ەتالون بولا المايدى. ەۋروپا تەاترلارىمەن يىق تٸرەسۋگە ۇمتىلۋ بولعان جوق.
زاماناۋي قازاق تەاترلارى مەملەكەتتٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى, ۇلتتىڭ, تٸلدٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەرٸن قوپارا, قوتارا قوزعايتىن, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي درامالار قويۋعا بەتبۇرىس جاساي المادى. دراماعا ارقاۋ بولۋعا سۇرانىپ تۇرعان وقيعالاردىڭ ٸشٸنەن ٶزەكتٸسٸن ٸرٸكتەپ الا بٸلمەدٸ. بيلٸكتٸڭ ماڭايىنداعى ٷرەيلٸ قاربالاس, ٶزٸندە ەركٸ جوق دەپۋتتاردىڭ جەلدٸڭ ىعىنا قاراي جاپىراقشا جىعىلعىش كٷيٸ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستى شىتىرمان وقيعالار, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ تٶمەنگٸ قاباتتارىنداعى سيقىرلى قۇبىلىستار... بەرٸ جابۋلى قازان استىندا جاتىر. شۋاعى مەن كٶلەڭكەسٸ قاتار جٷرەتٸن, جىلىمىعى مەن ىزعارى تەز الماساتىن, كەرەعار زامانداعى زامانداس بەينەسٸ, ونىڭ پسيحولوگييالىق تولاعانىسى مەن كٷيزەلٸسٸ, ٷمٸتٸ مەن كٷدٸگٸ بۇقارانىڭ الدىنا تارتىلعان جوق, جان دٷنيەسٸن قوزعاپ, ونى وي كەشۋگە يتەرمەلەگەن جوق. جايلاۋ مەن قىستاۋ اراسىن شيىرلاي بەرۋدەن قولدارى تيمەيتٸن قازاق اۆتورلارىنىڭ بۇل تاقىرىپتاردى يگەرۋگە قاۋقارى جەتپەيدٸ.
شەكسپيردٸڭ زامانىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاق دراماتۋرگٸن ونداي بولا المادىڭ دەپ كٸنالاعاندا, ول «مەن شەكسپير ەمەسپٸن, اعىلشىننىڭ جوعارى قاۋىمىنىڭ اراسىندا جٷرگەن جوقپىن, جايلاۋدان كەلدٸم» دەپ اقتالار ەدٸ. ال ححٸ عاسىرداعى قازاق قالامگەرٸن شەكسپيرشە جازا المادىڭ دەپ سٶگۋگە ەبدەن بولادى. ٶيتكەنٸ, ول «تيتاننىڭ يىعىندا تۇر» (و. سٷلەيمەنوۆتىڭ سٶزٸمەن). بٷگٸنگٸ قازاق قالامگەرٸنٸڭ ەۋروپا ٶنەرٸ شىققان بيٸككە كٶكتەن قاراۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.
* * *
2013 جىلدىڭ جازىندا استانادا جاڭا وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ عيماراتى پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. مەدەنيەت مينيسترٸ سيپاتتاعانداي, دٷنيەجٷزٸلٸك ستاندارتتارعا ساي, بٸرەگەي مەدەنيەت وبەكتٸسٸنٸڭ سىرتقى سەۋلەتٸ بويىنشا كلاسسيكالىق, ٸشكٸ بەزەندٸرٸلۋٸ ۋلترازاماناۋي ەكەنٸ دە راس. سوڭعى جىلدارى ەۋروپا استانالارىندا سالىنعان تەكتەس ٶنەر وردالارىنان اسىپ تٷسكەن «استانا-وپەرا» م.تٶلەباەۆتٸڭ بٸرەگەي تۋىندىسى «بٸرجان-سارامەن» اشىلدى.
بەرٸ كەلٸستٸ. سىرتتاي قاراعاندا, جەتٸستٸك ەمەس دەپ ايتۋعا ەشكٸمنٸڭ اۋزى بارا قويمايدى. بٸراق,..
بٸراق, وسى ۋلترازاماناۋي سارايدىڭ ٸشٸنە كٸرگەندە جەتەسٸ بار ادامنىڭ جەلكەسٸنەن اۋىر زٸل باسادى, ونىڭ كٶڭٸلٸ قۇلازىپ سالا بەرەدٸ. نەگە?
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى دا سۇراقپەن بەرٸلەدٸ: ەندٸ وسى عاجاپ عيماراتتىڭ ساحناسىنا شىعاراتىن قازاق وپەرالارى مەن بالەتتەرٸ قايدا?
الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ (كەزiندە بۇل دا جويىلىپ كەتە جازدادى) رەپەرتۋارى نەگٸزٸنەن شەتەلدٸك اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان تۇرادى. ٸشٸنارا ٶتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارى قايتالاپ قويىلىپ جاتادى. ٶيتپەسكە شارا جوق. رەپەرتۋار تاپشىلىعى الدان كٶلدەنەڭدەي بەرەدٸ. تەاتر تەۋەلسiزدiكتەن كەيiنگi كەزەڭدە قازاق تٸلٸندە سوناۋ كەڭەس كەزiندە جازىلعان, قازiرگi كٶرەرمەندi تارتپايتىن, ە.كەكiلباەۆ پەن ە.راحماديەۆتiڭ «ابىلاي حانىنان» باسقا تاتىمدى ەشتەڭە ۇسىنا المادى. قازاقتiلدi اۆتورلار وپەرا مەن بالەت جازاتىنداي, كٶرەرمەندەرٸ ونى كٶرٸپ باعالايتىنداي دەڭگەيگە دەيٸن ٶسپەدi.
ەدەبيەتتەگٸ ٷردٸستەردٸڭ مۋزىكادان بايان تابۋى
مۋزىكا ٶنەرiمەن اينالىسۋشىلار دا ٶزدەرiنiڭ ەلەۋمەتتiك جايعاسۋىنا سەيكەس, ٶركەنيەتتەن جىراق قالعان اۋىل ادامدارىنا ارنالعان تۇرمىستىق جايلاردى سيپاتتاۋمەن كەلەدi. قازاق ەۋەنشiلەرiنiڭ ەندەرiندەگi تاپتاۋرىندار جوسىقسىزدىعى مەن جالپىلىعى جاعىنان ايتىلار وي نەمەسە العا تارتىلار يدەيا تٷرiندە عانا ەمەس, كٶركەمدiك ەدiس رەتiندە دە مىزعىماستىعىن كٶرسەتتi. ينتەللەكتۋالدىق قوراشتىعىنان, شىعارماشىلىق اۋقىمىنىڭ تارلىعىنان قازاق اقىندارى مەن سازگەرلەرٸ ورىنداۋشىلاردى زاماناۋي رەپەرتۋارمەن قامتاماسىز ەتە المادى.
قازاق جازۋشىلارى مەن سازگەرلەرٸنٸڭ اراسىنان شىققان, اۋىلدىق تابيعيلىعىمەن كٶرٸنەتٸن, يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸنە بەيٸمدەلمەگەن تۇلعالار – ٶڭدەلمەگەن «كەسەك التىندار» از بولعان جوق. بٸراق ولار شىعارماشىلىق قىزمەتٸندە دە سول «ٶڭدەلمەگەندٸگٸن» ٷنەمٸ كٶرسەتۋمەن بولدى. كٶپشiلiگi تابيعي قابٸلەتٸنٸڭ ارقاسىندا بٸردەڭەلەر شىعارىپ, سونىسىمەن زييالى قاتارىن تولتىرىپ جٷر. جوعارى بٸلٸمنٸڭ ديپلومىن ٷدەرٸستٸك (پروتسەدۋرالىق) ەدiسپەن العان اۋىل مارگينالى پوستيندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ تالعامىنا ساي مەدەنيەت تۋىندىلارىن جاساعان جوق, جاساي المايتىن ەدi. سوندىقتان, قازiرگi قازاقتار ٶتكەن XX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا پايدا بولعان, ش.قالداياقوۆ جەنە ونىڭ تۇستاستارىنىڭ ەندەرٸن ايتىپ جٷر. بۇل سول كەزدە ٶمiر سٷرiپ, ەڭبەك ەتكەن اۆتورلاردىڭ كەمەڭگەرلiگiنiڭ ەمەس, مەدەنيەتتi جاساۋدا جىلجۋ بولماعانىنىڭ جەنە بۇقارانىڭ تالعامىنىڭ دا ٶسپەگەنiنiڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 30-35 جىل ٸشٸندە قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ەن جانىرىندا عانا ەمەس, كلاسسيكالىق (وپەرا, سيمفونييا) جانرلارىندا دا ۇسىنىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ اراسىندا تاتىمدىلارى كٶپ ەمەس.
قازٸرگٸ تاڭدا يدەياسى ۇلتتىق مٷددەگە قايشى, تاقىرىبى تاپتاۋرىن, مازمۇنى قوراش, زارلى ساعىنىش پەن اۋىلدى اڭساۋعا تولى مينورلى نوتاداعى, تۋىستار جەنە ولارعا ەن ارناۋ فورمالارىندا ۇشىراساتىن ەن جانرىنىڭ تۋىندىلارى بۇقارانىڭ جۇتاڭ ساناسىن ەبدەن مەڭدەپ الدى. قۇبىلىستىڭ ناقتى مىسالدارى مىناداي.
1-مىسال. ساعىنىش تاقىرىبىنىڭ تاپتاۋرىنعا اينالۋى:
«شاتتىعىڭ بوپ شارلادىم,.. ساعىنىش بوپ سامعادىم» («سارجالىم». ٶلەڭiن جازعان ر.وڭتاعاروۆ, ەنiن جازعان ت.ابىلايحانوۆ. بۇدان بىلاي وسى رەتپەن.); «اياۋلىم, ساعىندىرىپ كەلسەڭ ەدi»… («ارالىم – اياۋلىم». ج.مەكەنەليەۆ, ن. العاشباەۆ); «امانبىسىڭ, iنكەرiم-اۋ, ساعىنىشىم, امانبىسىڭ?» («وياندىڭ با?» ت.مولداعاليەۆ, ق.ارشاباەۆ); «ساعىنا ما مەنiبiرەۋ, ساعىنا ما مەندەي بوپ. ساعىنا ما مەنi بiر جان...» («ساعىنا ما مەنi بiرەۋ?» ت.مولداعاليەۆ, ق.ارشاباەۆ); «ەكەڭنiڭ وسى ساعىنىش كٷيiن شەرتە بار» («بارىپ قايت بالام اۋىلعا». ا.قادىرباەۆا, ت.باقتىگەرەەۆ); «قارا كٶزiم, ساعىناسىڭ با, كٶك جاپىراق كٶكتەمدەردi» («قارا كٶزiم». ت.مولداعاليەۆ, د.گۋسينتسوۆ); «كٶزiڭنiڭ وتىن ساعىندىم, جانىم… سايراعان كەزiن ساعىندىم, ەركەم… سەرپiلتەر ٶزiڭ, ساعىندىم سەنi» («جان ەركە». س.وسپانوۆ, ق.دەرiپسالدين); «انا دەگەن جٷرەگiم, ساعىنىشتان بالقىسىن… ساعىناتىن كەزدەرiم… ساعىندىردى-اۋ سٶزدەرiڭ…» («بالا ساعىنىشى». م. ەمبەرگەنوۆ); «سەن مەنiڭ مەڭگi-باقي ساعىنىشىم». («اق گٷلiم». م.ەمبەرگەنوۆ); «ساعىنىپ كەتپەي ويدان تۋعان جەرiم»,.. («تۋعان جەر ساعىنىشى». ق.قازىبەكوۆ, س.قايىرعاليەۆ); «ساعان دەگەن ساعىنىشىم بiتپەدi. («ٷمiتiم مەنiڭ». ق.قازىبەكوۆ, س.قايىرعاليەۆ); «كٶڭiلiم كٶبەلەك بوپ تاعى دا ۇشتى, قومداپ اپ ساعىنىشتىڭ قوس قاناتىن». («قارا كٶز». ە.سەرسەنباەۆ, ا.قاسىموۆ); «ساعىنىش بويدى شارپىدى». («Iڭكەر». ق.جۇماعاليەۆ, ج.مەيماندوسوۆ); «قارايمىن جولىڭا, سەنi سٷيگەن جٷرەكتi ساعىندىرما… سامالىم-اۋ, سەن ەندi ساعىندىرما… باقىتىم-اۋ, سەن ەندi ساعىندىرما». («ساعىندىرما». ٶ.ورالباەۆ, ج.نازاروۆ); «سەندەردi ويلاپ, ساعىنىپ جٷرمiن بٷگiن»,.. («ەدەمi ەدiك». گ.سەيتاقوۆ, م.نىسانوۆ); «شەت جٷرسەم – ساعىنارىم»,.. («اناشىم». ق.جۇماعاليەۆ, م.وماروۆ); «تٷسiنەر كiم بار ٶزiڭدەي ساعىنىش تولى جانىمدى» («ەكە ارمانى». ق.قازىبەكوۆ, م.وماروۆ); «ساعىندىم عوي, دەدiڭ-اۋ, جانىم, ماعان,.. ساعىنىشقا تٶسەگiن بەسiك ەتكەن»… («ساعىنىش بەسiگi». م.ماقاتاەۆ, ق.پالىمبەتوۆا); «ساعان ارناپ ساعىنىشىن جولدايدى» («سەزiم نۇرى». ق.پالىمبەتوۆا); «ساعىنىشتان سارعايىپ تٷس پەن ٶڭدەي» («قايداسىڭ سەن, ارۋىم?» س.وسپانوۆ, ت.تايبەكوۆ); «ساعىندىم سەنi, ارايلىم»,.. («اڭسارىم سەن». ٶ.ەسەكباەۆ, س.تۇرعىمباەۆ); «ساعىنعان سازدى ٷنiمنiڭ وڭاشا مەنiن». («جەتكiزسەم دەيمiن ٶزiڭە». س.وسپانوۆ, س.تۇرعىمباەۆ); «ەۋەندەي عاسىردىڭ, ساعىنىشتى اسىردىڭ». («اسىلىم». ا.تٷگەلباەۆ); «ارمانداي اڭساپ كەلگەن اياۋلى ەلiم, سەلەمiم, ساعىنىشىم ساعان مەنiڭ». («ەلiم ساعان». ا.تٷگەلباەۆ); «ساعىنىش بوپ قالام دەپ, ٶزiڭ بە ەدiڭ كەزiككەن». («اڭساعانىم». ت.Yشقوڭىروۆ); «كەزدەرiم جوق سەنi اڭساپ ساعىنباعان». («جٷرەك سىرى». م.كٶبەەۆا, ت.Iزتاەۆ); «تٷسiمدە سەنi كٶرiپ ساعىناتىن». («وقجەتپەس». ك.سالىقوۆ, ك.Iليياسوۆ); «ساعىنعان وسى قازiر سەتتەرiمدە». («ساعىنىش». ە.يبرايم, ك.Iليياسوۆ); «سەزەمiن سٷيگەن جٷرەككە, ساعىنۋ سوقپاس وڭايعا». («مەنi ويلا». ت.ايبەرگەنوۆ, م.Iليياسوۆ); «وسى ەنمەن بالاڭىز, ساعىنىشىن جولدايدى». («بالا ساعىنىشى» م.ەمبەرگەنوۆ) [جاستىق شاق ەۋەندەرi: ەندەر. – الماتى: «ٶنەر», 1993.].
2-مىسال: ەن ارناۋ تاپتاۋرىنىنا قۇرىلعان شىعارمالار:
«ارالىم, ساعان ارناپ ەن سالامىن». («ارالىم – اياۋلىم». ج.مەكەنەليەۆ, ن.العاشباەۆ); «بiر بالاڭ ساعان ەنمەن سىي ارنادى». («ەسەم قالا – الماتىم». ە.نiلiباەۆ, ح.دەۋiتباەۆ); «ٶزiڭە ارناپ جازعان ەنiم ٷشiن». («اق گٷلiم». م.ەمبەرگەنوۆ); «ٶزiڭسiڭ – مەنiڭ اڭسارىم, ەنiم. ارنايمىن ساعان ەنiمدi, جانىم». («ٶزiڭسiڭ سٷيگەنiم». ق.جاعىپاروۆا); «جاس دەۋرەندە ارنادىم سٷيiكتi ٶلەڭ». («شiركiن-اي, دەۋرەن-اي». ج.كەرiموۆا); «ارنايمىن مەن ەرقاشاندا ەن ساعان»... «سەنسiڭ – مەنiڭ ارمانىم, ەندi ٶزiڭە ارنادىم». («جان سىرىم». ق.حاسانوۆ, م.نىسانوۆ) [سوندا].
وسىلاردىڭ بەرi بiر عانا ەندەر جيناعىنان الىنعان. جيناققا ەنگەن ەندەردٸڭ جوعارىدا اتالعاندارىنان باسقاسىنىڭ دەرلٸكتەي بەرٸ اۋىلعا شاقىرۋ يدەياسىن كٶتەرەدٸ. بۇل يدەيانىڭ قازاقتىڭ ساناسىنداعى ٷستەمدiگi سونداي, تەك اۋىل تاقىرىبىنا جازىلعان ەندەردiڭ ارنايى جيناقتارى بار.
تۇرمىس تاقىرىبى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بارلىق جانرلارىن مەڭدەپ العانى بۇرىننان بەلگٸلٸ. ال ەن جانرىندا بۇل تاقىرىپ كٶزگە ۇرارلىقتاي, ايشىقتى كٶرٸنٸس بەرەدٸ.
تۇرمىس وبەكتiلەرiنiڭ iشiندەگi قازاق اۆتورلارىنىڭ كٶزiنە كٶبiرەك تٷسەتiنi – تۇرمىس اياسىندا جٷزدەسەتiن ادامدار بولىپ تابىلادى. ولار – اتا, ەجە, ەكە, انا, اعا, جەڭگە, ناعاشى, جيەن, باۋىر, كەلiن, بالا, نەمەرە, بالدىز تاعى باسقالار. بۇلار قازاق تiلiندە كٶركەم ٶنەر تۋىندىلارىن جاساۋمەن اينالىساتىنداردىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگiزگi وبەكتiلەرiنiڭ بiرiنە اينالىپ الدى. سوڭعى كەزدەرi ولار «تاقىرىپتىق كەڭiستiكتەرiن» قۇدا, قۇداعي, قۇداشا, قۇدا بالا «بەينەلەرiن» جاساۋمەن كەڭەيتۋدە جەنە تۋىستارىن قوسارلاپ ەنگە قوساتىن, مىسالى, «اتام مەن ەجەم», «ەكەم مەن شەشەم», «اعام مەن جەڭگەم» دەپ كەلەتiن «فورمالىق تٷرلەندiرۋمەن» تولىقتىرۋدا. قويىرتپاق تۋىستىق بايلانىسى بار ادامداردى عانا ەمەس, سونىمەن قوسا, تۇرمىستىق زاتتاردى (مىس, داستارحان, تاماقتار: قايماق, شاي, ماي, قىمىز,..), تۇرمىستىق وقيعالاردى (توي, قۇدالىق, شiلدەحانا, ارۋاقتاردىڭ قۇرمەتٸنە اس بەرۋ), تۋىستاردىڭ مەرەيلi كٷندەرiن دە (تۋعان كٷن, بالانى سٷندەتكە وتىرعىزۋ, سولداتقا شىعارىپ سالۋ, مەرەيتوي) قامتۋدا. سۋبكۋلتۋرانى جاساۋشىلاردىڭ دەنٸ ٶزدەرٸنٸڭ ينتەللەكتٸ مەن دارىنىن تەك وسى وبەكتiلەردi عانا «كٶركەمدiكپەن يگەرۋگە» باعىشتاپ كەلەدٸ.
كەڭەس كەزٸنەن باستاۋ العان, تۋىستىقتى دەرٸپتەگەن شىعارمالاردىڭ, سولاردىڭ ٸشٸندە ەندەردٸڭ يدەيالارىنىڭ ماڭىز الارلىق دەڭگەيدە بۇقارالىق سانادا شاعىلۋى قارۋسىز كٶزبەن كٶرٸنەتٸندەي قۇبىلىسقا اينالعان. نەپوتيزمدەر (لينگۆيستيكادا تۋىستىق قاتىناستاردى بٸلدٸرەتٸن سٶزدەر ماعىناسىندا: ەكە, انا, باۋىر, بالدىز,..) اۋىل قازاعىنىڭ سٶزدٸك قورىنىڭ ماڭىز الارلىق بٶلٸگٸن قۇرايدى جەنە سانا قالتارىستارىندا مەنتالدىق دەڭگەيدە كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ونىڭ سالدارىن مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ ساتىسىنىڭ تٷرلٸ باسپالداقتارىنداعى لاۋازىمدى ادامداردىڭ اينالاسىنا تۋىستارىن جيناپ الىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتى ٶرشٸتٸپ وتىرعاندارىنان كٶرۋگە بولادى. بۇعان قوسا, ادامداردىڭ قازٸر قاراجاتىن, قايدان جەنە قالاي تاپقانىنا قاراماستان, تەك تۇرمىستىق شارالارعا عانا جۇمسايتىنى, ٶندٸرٸسكە ينۆەستيتسييا سالۋ تۋرالى وي ەشكٸمنٸڭ قاپەرٸنە كٸرمەيتٸنٸ جەنە بار. ٶندٸرٸستٸك سانا دەگەن ۇعىم ەش قازاقتىڭ قاپەرٸنە كٸرمەيدٸ, ونىڭ ورنىن تولىعىمەن توي-سانا (حاتىم-سانا, مٷشەل-سانا,..) جايلاپ العان.
* * *
سۋبكۋلتۋرا تۋىندىلارىن جاساۋشىلاردىڭ الىپ وتىرعان وبەكتiسiن كٶركەم سيپاتتاۋ ەدٸسٸندەگٸ تاپتاۋرىندار مىنالار:
ا) قۇرعاق جارييا نەمەسە تاپتاۋرىن ەموتسييا: «سٷيەمiن», «اڭسايمىن», «سەنەن ارتىق ەل جوق, جەر جوق», «جەرi كەڭ», «كٶلدەرi مٶلدiر», «تاۋلارى بيiك», «اسپانى اشىق»;
ە) تروپتار مەن مەزٸ قىلاتىن تٸركەستەر: «ايىم», «كٷنٸم», «جۇلدىزىم», «جارىعىم», «بيiگiم», «اسقارىم», «بايتەرەگiم»; نەمەسە «اناۋىڭ بوپ», «مىناۋىڭ بوپ» نەمەسە «اناۋىمسىڭ», «مىناۋىمسىڭ»;
ب) كەلبەت بەينەلەۋ: «قارا كٶز», «قولاڭ شاش», «قيعاش قاس», «پiستە مۇرىن», «اققۋ مويىن», «ارشىن تٶس»,..;
ۆ) باتا بەرۋ: «سٶيتە بەرسiن», «بٷيتە بەرسiن».
ەۋروپالىق پوستمودەرننٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ر.بارت «اقىننىڭ تەك ەلسٸزٸ عانا بەينەنٸ سۋرەتتەۋمەن اينالىسادى نەمەسە ودان باسقا ەشتەڭەمەن اينالىسپايدى... پوەتيكالىق تٸل ۇعىمىن قابىلداۋى بۇلىڭعىر... ولار بەرٸنە قايتكەن كٷندە مەتافورالىق بەلگٸلەردٸ تاڭىپ تاستاۋدى دٸتتەيدٸ, دەمەك, نەنٸ بولسا دا, پوەتيزاتسييالاۋ ٷشٸن ونى ٶز اتىمەن اتاماسا بولعانى» دەگەن ەكەن [بارت ر. سەميوتيكا: پوەتيكا:– م.: پروگرەسس, 1989. 53-ب.]. ونىڭ راستىعى قازاق تٸلٸندە ٶلەڭ جازۋدىڭ تەحنولوگيياسىنان ايشىقتى كٶرٸنەدٸ. قازاق اقىنىنىڭ ٶلەڭ جازۋى شابىتتىڭ شاڭبوزىنا مٸنۋدەن, كٶزٸلدٸرٸكتٸ كييۋدەن, سونان كەيٸن اينالادا نە كٶرٸنسە, سونى تٸزۋدەن تۇرادى. مىسالى, شابىتى كٷندٸز كەلگەن اقىن, «سەن مەنٸڭ كٷنٸمسٸڭ, جارىق بەرگەن نۇرىمسىڭ,..» دەپ كٶككە ٶرلەيدٸ. شابىتى تٷندە كەلگەن اقىن, تيٸسٸنشە, اسپانداعى اي مەن جۇلدىزدى كٶرەدٸ دە, «ايىمسىڭ, جۇلدىزىمسىڭ,..» دەپ اعىلادى. ورماندا جٷرگەن اقىن «قايىڭسىڭ», «تەرەكسٸڭ», «كەرەكسٸڭ» دەگەن ۇيقاستاردىڭ اينالاسىندا ويقاستايدى.
اقىنداردىڭ ەن ٶلەڭدەرٸن جازۋدا كٶركەمدiك ستيلدi جەتiلدiرۋدەن جەتكەن جەرi وسى. جامبىل اتالارىنىڭ سٷرلەۋٸمەن ولار تەڭەۋ ٸزدەۋدٸڭ سوڭىنان تٷسۋدٸ عانا ەدٸستەمەگە اينالدىرىپ العان, بٸلەتٸندەرٸ تەك «بەرٸنە مەتافورالىق بەلگٸلەردٸ تاڭىپ تاستاۋ», «نەنٸ بولسا دا, ٶز اتىمەن اتاماۋ». ولار وقىرمان كٶڭٸلٸن اۋدارارعا تۇرارلىق ٶمٸردٸڭ بٸر ٷزٸگٸن, اينالادا بولىپ جاتقان بٸر قۇبىلىستى, ادامدار اراسىنداعى قاتىناستىڭ بٸر قىرىن, كٶڭٸلگە تٷيتكٸل تۋدىراتىن نەمەسە ٷمٸتتەندٸرەتٸن بٸر نەرسەنٸ, ادامداردىڭ ىندىنىن, قۇلشىنىسىن, دوستىعى مەن ماحابباتىن, ساتقىندىعى مەن الدامپازدىعىن, الىسقا كەتٸپ جاتقاندار مەن اۋىلدا قالىپ قويعانداردى, بٸرەۋلەردٸڭ ەدٸلەتسٸز ٶرلەپ, ەندٸ بٸرەۋلەردٸڭ جازىقسىز ايدالىپ بارا جاتقانىن, ٶزگەلەرگە ۇقساستىرماي, بۇرىن ايتىلىپ كەتكەندٸ قايتالاماي, جاڭا قىرىنان, جاڭا تٸركەستەرمەن, تىڭ كٶركەمدٸك شەشٸممەن سيپاتتاپ بەرە المايدى. سول باياعىشا, «كٷن شالماعان ارىمسىڭ, ...بارىمسىڭ, ...جانىمسىڭ, ...جارىمسىڭ; دومبىرامنىڭ ٷنٸ سەن, ...گٷلٸ سەن, ...جىرى سەن, ...نۇرى سەن» دەگەن پٸشٸنگە كەلتٸرٸلگەن يدەيالاردى, شاقىرۋدى, كەيبٸر «ورالىمدى» سٶزدەردٸ اككۋمۋلياتسييالاۋدى, شەكسٸز قايتالاۋدى, تەك كٸمنٸڭ (نەنٸڭ) كٸمگە (نەگە) ۇقسايتىنىنىڭ ۇزىن-سونار تٸزٸمٸن جاساۋدى عانا بٸلەدٸ. وسىلاي سۋبكۋلتۋرانىڭ مايتالمانى ٶزiنiڭ اينالدىرعان ٷش مىڭدىق لينگۆەماسىمەن, ٷش يدەيانىڭ (ساعىنۋ, اۋىلعا شاقىرۋ, ەن ارناۋ) اينالاسىندا, ٷش ستيلدiك تەسiلدiڭ بiرiن قولدانىپ, ٶزiنiڭ «كٶركەم دٷنيەلەرiن» بۇرقىراتىپ شىعارۋدا.
ساعىنىش – تٷرلٸ سەبەپتەرمەن كٶپتەن كٶرٸسپەگەن تۋىس نەمەسە ٸڭكەر ادامداردىڭ جٷزدەسۋگە ىنتىققانىن بٸلدٸرەتٸن پسيحولوگييالىق كٷي. ەرينە, جاعىمدى ەموتسييالىق قۇبىلىس رەتٸندە, ونىڭ دا كٶرٸنٸس بەرۋگە قۇقىعى بار. ال قازاقتاردىڭ ساعىنىشىندا كٶزٸنٸڭ جاسى مەن كٶڭٸلٸنٸڭ كٸربٸڭٸ, قولعا بايلاۋ, اياققا تۇساۋ بولىپ تۇرعاندى جەڭە الماي, ٸس تٷيٸنٸن شەشە الماي, «ساعىندىم» دەپ بەيشارالىقتان كٷڭٸرەنۋٸ جاتىر. كونيۋنكتۋرا شىنايىلىعىن سەزە بٸلمەيتٸن ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ قۇزٸرەتسٸزدٸگٸن جارييالاۋى, ەلسٸزدٸگٸن ەشكەرەلەۋٸ جاتىر. ٶز ٶمٸرٸن دۇرىس قۇرا بٸلەتٸن, ەركٸن ادام ەشكٸمدٸ ساعىنبايدى (ساعىنىپ بارا جاتسا – بارادى نەمەسە ساعىنعان ادامىن قاسىنا الىپ كەلەدٸ). بەيشارالىق پەن زار ەركٸن ادامعا ٸلتيفات ەمەس, جايسىزدىق تۋدىرادى. ال كٶركەمٶنەردە ساعىنىشتىڭ مينورلى سارىندا ٷنەمٸ كٶرٸنٸس بەرۋٸ, كٶپ قايتالانىپ سيپاتتالۋى ەركٸن ادامدى ودان مٷلدەم الىستاتادى. تٷپتەپ كەلگەندە, ساعىنىش تاقىرىبى – كٶركەم شىعارماعا ٶزەك بولا الاتىن پروبلەما ەمەس. ٶيتكەنٸ, قۇلدىڭ زارىن تىڭداۋ ٶتە جيٸركەنٸشتٸ, وقىرماندى (تىڭداۋشىنى) پسيحولوگييالىق جەيسىز كٷيگە تٷسٸرەدٸ. ەركٸن حالىق مۇڭ مەن زاردان اۋلاق بولۋى كەرەك.
ورىس جەنە ٶزگە تٸلدەردە جارىق كٶرٸپ جاتقان كٶركەم ٶنەر تۋىندىلارىنىڭ سانى قانشا بولسا, ولاردا سونشا تاقىرىپ كٶتەرٸلەدٸ, سونشا يدەيا العا تارتىلادى, سونشا وي ايتىلادى, ەر قايسىسىنىڭ مازمۇنىنا ساي كەلەتٸن كٶركەمدٸك شەشٸمدەر قابىلدانادى. ال قازاقتاردىڭ سٷيٸكتٸ تاقىرىبى – اۋىل, ساعىنىش, تۋىستار; يدەياسى – اۋىلعا قاشۋ, ەن ارناۋ; كٶركەمدٸك شەشٸمٸ – تەڭەۋلەردٸ تٸزۋ.
وسىنداي رۋحاني ازىقپەن, و.سٷلەيمەنوۆ ايتقانداي, «اۋىلدان كەلiپ, مۇعالiمدiك جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسكەن» [«بiزدiڭ مۇراتىمىز تاعى دا سول – تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتۋ» // ەگەمەن قازاقستان. 26.02.1994] اۋىلشىل قالامگەرلەر دارىننان قۇرالاقان بولماسا دا, ويلاۋ ستيلدەرiنiڭ وراشولاقتىعىنان, تٷسiنiكتەرiنiڭ بiرجاقتىلىعىنان كٶركەم ەدەبي تۋىندى جاساۋدىڭ زاماناۋي تەسٸلدەرٸن مەڭگەرەتiن دەڭگەيگە دەيiن ٶسiپ ٷلگiرمەدi, اۋىل باقتاشىسىنىڭ تالعامىنا تۇرارلىقتان اسا المادى. سوندىقتان قازiرگi قازاق مەدەنيەتi ورىس تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتپەن بەسەكەلەسە الاتىن دەڭگەيگە كٶتەرiلە المادى. كٶتەرiلۋi مٷمكiن دە ەمەس, ٶيتكەنi, شارۋانىڭ ينتەللەكتiسiمەن, اگرارلى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسىمەن, شەكتەۋلi تاقىرىپتا, تەرiس يدەولوگييامەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەدەبيەت جاسالمايدى.
ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸ
بۇل جەردە ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸ تۋرالى سٶز ولاردىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ تارالىپ, قولدانىلۋىنا قاتىسى بولۋىنان تۋىنداپ وتىر.
حالىق كٶركەم ٶنەردە عاسىرلار ستيحيياسىمەن بٸتە قايناسقان, ٶز زامانى ادامدارىنىڭ كٶكەيٸنە قونىمدى, تٶلتۋما فورمالاردى دٷنيەگە ەكەلدٸ. قازاقتاردا ولار ايتىس, تەرمە, جىر پٸشٸندەرٸندە ۇشىراساتىن بٸرەگەي فولكلورلىق جانرلار رەتٸندە العا تارتىلعان. قايماعى بۇزىلماعان, تابيعي قالپىندا ولاردىڭ ٶزٸن قازاقپىن دەپ سانايتىن ەر زييالىنىڭ ۇمتىلار اڭساۋىنا اينالىپ, عاسىرلار بويى جانعا سەرٸك بولىپ, تەنگە رۋح بەرٸپ كەلگەنٸ راس. الايدا, رۋحى جاعىنان ٶنەردٸڭ بۇل جانرلارى دامۋ قارقىنى باياۋ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ, ۋاقىتپەن رەگلامەنتتەلمەيتٸن جۇمىستار اتقاراتىن, دالامەن ەتەنە, اسىقپايتىن, جايباسار حالىقتىڭ پسيحولوگيياسىنا ساي كەلەتٸن ەدٸ. سونىسىمەن, دەستٷرلٸ ٶنەر اگرارلى قوعاممەن بٸتە قايناسقان, ونىمەن ۋاقىت شەڭبەرٸندە بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ, بٸرگە تاريح ساحناسىنان كٶرٸنٸس بەرگەن بولاتىن.
ٶتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنان باستاپ ٶنەردٸڭ بٸر كەزدە ۇمىتىلا باستاعان كٶنە جانرلارىن «ساقتاۋ» جەنە «جاڭعىرتۋ» باعىتىنداعى شارالار جٷرگٸزٸلە باستادى. سول جىلدارى بۇل باعىتتى جاقتاۋشىلار اۋىلداردان كٶپتەگەن «ورىنداۋشىلار» تاۋىپ, تەلەەفيرلٸك ۋاقىتتى ايتىسپەن, جىرمەن, تەرمەمەن تولتىردى. باسپاسٶز «ۇلتتىق ٶنەردٸڭ قايتا جاندانعانىن» كٷن قۇرعاتپاي سارناپ جاتتى.
سىرتتاي قاراعاندا بەرٸ دۇرىس سيياقتى بولىپ كٶرٸندٸ. «ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸ جاڭعىرتايىق, دامىتايىق» دەگەن نيەتتٸڭ ٸزگٸلٸكتٸلٸگٸنە شٷبە كەلتٸرۋگە بولمايتىن ەدٸ. كٶپشٸلٸك وعان كەمٸل سەندٸ. بٸراق بۇل سىرتقى كٶرٸنٸس قانا ەدٸ. ال قۇبىلىستىڭ ٸشٸنە ٷڭٸلٸپ كٶرگەن ادام شەشۋٸ قيىن تٷيٸندەرگە ۇشىراسار ەدٸ.
اقىرى كونستيتۋتيۆتٸك-سەمانتيكالىق قايشىلىقتارىنان ارىلا الماعان دەستٷرلٸ جانرلار جاڭا دەۋٸرمەن بٸتە قايناسىپ كەتە المادى, زاماناۋي جاستاردىڭ سٷيٸكتٸ ٶنەرٸنە اينالا المادى. ٶيتۋٸ مٷمكٸن ەمەس تە ەدٸ. ٶيتكەنٸ, دەستٷرلٸ ٶنەردە مازمۇندىق-فورمالىق جەتٸلۋ بولمادى (ولاي بولعاندا ولار ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸ دەگەن قاسيەتٸنەن ايىرىلىپ قالار ەدٸ). ولاردىڭ مەتٸندٸ بەرۋ ستيلٸ دە قازٸرگٸ زاماننىڭ راتسيونال ادامى قابىلداي المايتىن نيۋانستارعا تولى بولدى. قارسىلاستاردىڭ بٸرٸنە بٸرٸنٸڭ ٶرەپكٸگەن ۇمتىلىسى, تٷيتٸكسٸز ەلٸرۋٸ مەن لەپٸرۋٸ پسيحولوگييالىق-ەتيكالىق تۇرعىدان زاماناۋي مەدەنيەتتٸ تۇتىناتىن تۇلعانىڭ تالعامىمەن ٷيلەسپەدٸ.
دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاقتاۋشىلار العا شىعارىپ وتىرعان قازاق ابسۋردى الدىمەن كونتەنتتەن كٶرٸنٸس بەردٸ. كٶپشٸلٸككە ۇسىنىلىپ جٷرگەن جانرلار مٷلدەم پٸشٸنٸن ٶزگەرتكەن, كونتەنتٸنٸڭ مازمۇنى تاياز, كٶركەمدٸك قاۋقارى شامالى بولدى. ٷنەمٸ قايتالاناتىن, ماعىناسىز, سىلدىراعان, شۇبىرتپا ۇيقاستاردان تۇراتىن سەمانتيكالىق جٷدەۋلٸك تىڭداۋشىنى مەزٸ قىلدى.
ايتىسكەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ تاپتاۋرىن سارىنىنا تٷسٸپ:
الىستان ات تەرلەتٸپ كەلٸپ تۇرمىن,
استاناعا سەلەمٸمدٸ بەرٸپ تۇرمىن, – دەگەن سەكٸلدٸ راتسيونال تىڭداۋشىنىڭ قۇلاعىن تەسەتٸن ەكٸلەنۋٸنە باسا بەرەدٸ. شارۋاشىلىقتاعى كەمشٸلٸكتەردٸ سىناعان بولدى, ەرنەنٸڭ باسىن بٸر شالىپ, ەلٸ جەتكەنٸنشە تٸلٸن بەزەپ باقتى. وسىلاي ٶنەردٸڭ بۇل تٷرلەرٸ ٶزٸنٸڭ XXعاسىرعا دەيٸنگٸ فورمالارىنىڭ كارريكاتۋراسىنا اينالدى.
دەستٷرلٸ ٶنەردٸ ورىنداۋشىلار كەسٸپقوي ەمەس, اۋىل كلۋبىنا قاتىسۋشىلار اراسىنان شىققاندار بولدى. جوو-لار بۇل سالا ٷشٸن ماماندار دايىندامايدى. ەر اۋىلدان ۇستاپ ەكەلٸنگەن ولار ٶزدەرٸنٸڭ سىرتقى ۇسقىنى مەن جٷزٸنە, گريماساسىنا باقىلاۋ جاساي المايتىن, بەتتەرٸ جۋىلماعان ادامدار بولدى. قارادٷرسٸن قۇراستىرۋشىلاردىڭ وتىرىسى مەن تۇرىسىندا, قوزعالىسىندا دا كٶرەرمەندٸ, ەسٸرەسە, جاستاردى ٶزٸنەن ٷركٸتەتٸن, ولاردىڭ جەرٸنۋ سەزٸمٸن كٶرسەتەتٸن مىسقىل كٷلكٸسٸن تۋدىراتىن ەلەمەنتتەر كٶپ بولدى.
ش.ايتماتوۆتىڭ «قىزىل الما» شىعارماسىنىڭ جەلٸسٸمەن تٷسٸرٸلگەن فيلمدە باس قاھارمان يسابەكوۆتٸڭ كٸشكەنتاي قىزى انار, اۆتورلىق رەماركا بويىنشا, روبەرتينو لورەتتيدٸڭ Ave Maria-سىن سٷيٸپ تىڭدايدى. فيلمدەگٸ بٸر ەپيزودتا ول تەلەۆيزوردان جىر ايتىپ وتىرعان ماناسشىنى كٶرٸپ, «مەن مىنا كٸسٸدەن قورقامىن» دەپ, ەكەسٸنە جىلاپ كەلەدٸ. بۇل كٶرٸنٸس «زاماناۋي ۇرپاق ٶكٸلٸنە ٶزٸنٸڭ اتا-بابالارىنىڭ ٶنەرٸ نەگە جات?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ٸزدەۋگە جەتەلەيدٸ. سىرتتاي قاراعاندا ناعىز نونسەنس سيياقتى كٶرٸنەتٸن بۇل قۇبىلىستىڭ تٷسٸندٸرۋٸ جوق ەمەس.
ٶركەنيەتتەردٸڭ ومىرىلۋى سالدارىنان حالىقتار مەن مەدەنيەتتەر تاريح ساتىسىنىڭ تٷرلٸ باسپالداقتارىنا بٶلٸنٸپ تٷستٸ. مۇندايدا تٶمەنگٸ باسپالداقتا قالعان ورىنداۋشى – «ٶتكەننٸڭ ادامدارى» [توففلەر ە. شوك بۋدۋششەگو.– م.: ووو «يزداتەلستۆو است», 2004. 50-ب.] مەن ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ جوعارعى باسپالداعىنا شىعىپ كەتكەن تىڭداۋشى – «قازٸرگٸ كٷننٸڭ ادامدارى» [سوندا] اراسىنداعى قايشىلىقتان ادا بولۋ مٷمكٸن ەمەس. دامۋدىڭ اگرارلى باسپالداعىندا قالىپ قويعان قازاق تەرمەشٸلەرٸ مەن جىرشىلارى دا سىرتقى ۇسقىنىمەن وسىنداي, بالا شوشىتاتىنداي بولدى. ولاردى قولىنا دومبىرا ۇستاتىپ, ساحناعا جٸبەرگەندە كٶرەرمەنمەن ارادا اتتراكتسييا جاسالمادى, كەرٸسٸنشە, ارنايى سامپىلداۋىمەن جاستار مەن ۇلتتىق ٶنەر اراسىندا تۇڭعيىق ورناتتى. مۇنىڭ ارتى جاستاردىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتكە دەگەن ٸلتيفاتىنا نۇقسان كەلتٸردٸ. الدىمەن, دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ٶزٸنٸڭ بەدەلٸ تٷستٸ.
وسىلاي, ايتىس, تەرمە جىر قازٸرگٸ زامان ادامىن ٶزٸنە تارتاتىن, جاستاردىڭ ۇلتتىق سەزٸمٸن جانيتىن قۇرالعا اينالمادى. كٶركەم مەدەنيەتتٸڭ بٸر قۇراۋىشى رەتٸندە قازاق جاستارىن قازاقشانىڭ اينالاسىنا توپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزبەدٸ. ولاردىڭ قازاق ٶنەرٸنە ٸلتيفاتتى سەزٸمٸن وياتا المادى. وياتقانى بىلاي تۇرسىن, ولاردى ٶزٸنەن, سونىسىمەن ٶزٸ اسسوتسياتسييالايتىن قازاق ٶنەرٸنەن, قازاقشا اتاۋلىدان جەرٸتۋشٸ فاكتورعا اينالدى. ٶيتكەنٸ, جاستارعا فورماسى قوراش, مازمۇنى ەسكٸرگەن, كٷنٸ ٶتٸپ كەتكەن تامتىقتى تٷرٸنەن ات ٷركەتٸن ورىنداۋشىنىڭ قولىمەن تىقپالاي بەرۋگە بولمايتىن ەدٸ.
وسىنى سەزگەندٸكتەن, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ قىزىلكەڭٸردەك بولىپ جاقتاپ, ٶرشەلەنە نەسيحاتتاپ جٷرگەندەردٸڭ ٶزدەرٸ ەكٸجاقتى تۇرعى ۇستاندى. بٸر جاعىنان, ولار كٶپشٸلٸك الدىنا شىعىپ الىپ, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاقتاپ, ۇلتتىق پاتريوتتىعىن «دەلەلدەدٸ»: «كٶردٸڭدەر مە. مەن ۇلتىمدى قالاي سٷيەمٸن. ونىڭ دەستٷرلٸ ٶنەرٸن ساقتاۋ ٷشٸن بارىمدى سالىپ جٷرمٸن». بۇل جەردە نەسيحاتتاۋشىلار بۇقارانىڭ دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاراتاتىن, ونى شىنايى قالايتىن بٶلٸگٸنٸڭ سەزٸمدەرٸن قامشىلاي وتىرىپ, ٶزدەرٸن ۇلت پاتريوتى رەتٸندە جاعىمدى كٶرسەتۋ ىندىنىنىڭ سوڭىنان ەرٸپ وتىردى. تٷپتەپ كەلگەندە, ولار دەستٷرلٸ ٶنەرمەن اينالىسۋدى جۇمىسسىزدىق جاعدايىندا ماتەريالدىق تٷسٸم كٶزٸ رەتٸندە پايدالانىپ قالۋدى قاعىس جٸبەرمەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان ولار جاساپ جٷرگەن تٸرلٸگٸنٸڭ ماعىناسىز تىرباڭ ەكەنٸن, ونىسى ٶزٸ ٶلگەندە بٸرگە ٶلەتٸنٸن دە مويىنداعان كٷيكٸ تٸرشٸلٸگٸن جالعاستىرىپ جاتتى. دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ماڭىنا جولاماي جٷرگەن جاستاردى كٶرە تۇرا, ٶز بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنە تۇتىندىرا دا, ورىنداتتىرا دا المايتىنىن بٸلە تۇرا, ەكٸجٷزدٸلٸكپەن حالىق الدىندا ونى «نەسيحاتتاۋدان» جالىقپادى. ٶزدەرٸن ۇلتتىق مٷددەلەر ٷشٸن تەر تٶگٸپ جٷرگەن قايراتكەر رەتٸندە كٶرسەتٸپ, ابىرويعا بٶلەنگٸسٸ كەلگەندٸكتەن سولاي ٸستەۋٸن جالعاستىرا بەردٸ. ال ٷيٸندە ٶز بالالارىمەن, نەمەرەلەرٸمەن تۇرمىستىق ايادا ورىسشا سٶيلەستٸ, ولارعا اعىلشىنشا ٷيرەنٸپ الىپ, شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتۋگە كەڭەس بەردٸ.
وسىلاي قازاق جاستارى ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن, ولاردان لەززات الاتىن, سەزٸمگە بٶلەنەتٸن, شابىت تاباتىن كٷيگە جەتە المادى. قۇدٸرەتٸمەن زاماناۋي ادامدى ٶزٸنە تارتا الماعان, ونىڭ رۋحاني ەلەمٸن باۋراپ الماعان, ينديۆيدتٸڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ نەزٸك قىلدارىن دٸرٸلدەتە الماعان دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ۇلتتىڭ رۋحاني اسپانىنداعى ورنى ايقىندالمادى. اۋىل ٶز ٶنەرپازدارىنىڭ قولىندا بولعان ٶنەردٸڭ بۇل تٷرلەرٸ وتانشىلدىققا باۋليتىن, تەربيەلەۋشٸ فۋنكتسيياسىن اتقارا المادى. اتقارۋى مٷمكٸن دە ەمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ٶركەنيەتكە تٶتەدەن قوسىلعان ۋاعىزشىلداردىڭ وعان ينتەللەكتۋالدىق-ەستەتيكالىق قاۋقارى جەتپەدٸ.
قازٸر دەستٷرلٸ ٶنەر تاعى دا ديلەممانىڭ الدىندا تۇر. بٸرٸنشٸ جول – تەرمەنٸ, جىردى, ايتىستى «ساقتاپ قالۋ» جولى. بۇل باعىتتاعىلار – ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸنٸڭ جاقتاۋشىلارى, ورىنداۋشىلارى مەن تىڭداۋشىلارى. ولار «اۋىل امان بولسا – دەستٷرلٸ ٶنەر ٶلمەيدٸ, بۇدان كەيٸن دە بولا بەرەدٸ» دەپ ەسەپتەيدٸ. بٸراق مىنا فاكتورلاردى ەسكەرە الماي وتىر: دەستٷرلٸ ٶنەردٸ «ساقتاۋدا» ماعىنا جوق. ساقتاۋ ٷشٸن دامىتۋ كەرەك. نەنٸ بولسا دا, ٷنەمٸ جەتٸلدٸرمەي, سول قالپىندا ساقتاۋ دەگەن بولمايدى. دامىتقاندا, زاماناۋي قالا جاستارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق ەمەستەردٸڭ دە, جٷرەگٸنە جول تاباتىنداي دامىتۋ كەرەك. بۇل شارتتىلىقتىڭ قازاق تٸلٸنە قاتىستى العانداعى مەنٸ مىنادا: دەستٷرلٸ ٶنەر بۇقارانىڭ الدىندا سول ٶنەردٸڭ ٶزٸ ارقىلى اسسوتسياتسييالاناتىن قازاق تٸلٸنٸڭ يندۋسترييالى قوعامداعى قىزمەتٸمەن بٸتە قايناسىپ جاتسىن. ولاي بولسا, ٶنەردٸڭ بۇل فورمالارىن دامىتۋ اۋىل ٶز ٶنەرپازدارىنىڭ كٷشٸمەن ەمەس, زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ارنايى بٸلٸم الىپ شىققان, كەسٸپقوي مامانداردىڭ كٷشٸمەن جٷزەگە اسىرىلۋى كەرەك. عىلىمي-باعدارلامالىق جولعا تٷسٸرٸلمەگەن ٶز ٶنەرپازدىقتىڭ, ەدەتتە, پايداسىنان زييانى كٶپ بولادى.
دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ جاقتاۋشىلارى مەن ورىنداۋشىلارىنا ايتىلار ۋەج مىناۋ: ەگەر دەستٷرلٸ ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى دايىندالعان مامانداردىڭ كٷشٸمەن دامىتىلماسا, وندا, ٶز زامانىنىڭ بەلبالاسى اقتامبەردٸنٸڭ, بۇقاردىڭ, مۇرىننىڭ, قۇلمامبەتتٸڭ, جامبىلدىڭ ەتەگٸنە جارماسىپ, سوڭىنان شاڭ قابا سٷيرەتٸلۋدٸ قويۋ كەرەك. ولاردىڭ تۇنىعى لايلانباعان, قول جەتپەيتٸن, اسقاق ٶنەرٸن «جالعاستىرىپ جاتىرمىن» دەگەن جالعاننان باس تارتىپ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ باسىن قاتىرماۋ كەرەك. دەستٷرلٸ ٶنەردٸ ديسكرەديتاتسييالاۋدى, ونى ۇرپاقتى قازاق تٸلٸنەن, قازاقشا اتاۋلىدان ٷركٸتۋشٸ فاكتورعا اينالدىرۋدى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ توقتاتۋ كەرەك.
ەگەر ٶز بالالارىڭ مەن نەمەرەلەرٸڭدٸ ٶنەردٸڭ وسى تٷرلەرٸنە ىنتىقتىرا الماساڭ, ٶنەردٸڭ وسى تٷرلەرٸمەن ۇرپاعىڭنىڭ ينتەللەكتۋالدىق جەنە مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرە الماساڭ – وندا حالىق ٶنەرٸنٸڭ «ساف التىنىنىڭ» تابيعي قالپىنداعى قادٸرٸن كەتٸرمە, حالىقتىڭ ەسٸندە ساقتالعان, تٶل ٶنەرٸنە دەگەن ٸلتيفاتتى قاتىناسىن لايلاما. اۋىلدان كەلگەن تىماقتىلاردىڭ كەۋكەۋٸن بٷركەنٸپ, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ نەسيحاتتاۋدىڭ شىمىلدىعىنىڭ ار جاعىنا تىعىلىپ الىپ, مال تابۋدى دوعار. ۇلتتىق ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن ۇلتتىق جەنە دەستٷرلٸ بولعانى ٷشٸن عانا «ساقتاۋدان» ەشقانداي كەلەلٸ نەتيجە شىقپايدى.
وسى تۇرعىنى ۇستانۋشىلار دا از بولماسا كەرەك. بۇعان ج.ەرمانوۆتىڭ قىنجىلىسى دەلەل بولارلىقتاي. ول بىلاي دەيدٸ: «بٸر كٶرٸنبەيتٸن قۇدٸرەتتٸ قولدار حالىقتىڭ اڭساۋلى ٶنەرٸنە توقتاۋ سالا بەرەدٸ. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق ايتىس تەلەديداردان بەرٸلمەدٸ. بارلىق ارنالاردا ايتىستان اياق تارتۋ, بويىن اۋلاق سالۋ بار, ٷرەي بار. ايتىسقا قولداۋشى تابا الماي پۇشايمان بولىپ وتىرمىز» («قاڭتارۋلى تۇلپارلار, قايداسىڭدار». قە, 25-31.05. 2012). ايتىستى تەلەديداردان كٶرسەتۋدەن باس تارتقان قورقاقتار – بۇلار دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ پەرسپەكتيۆاسىنا سەنبەيتٸندەر. الايدا ٸشٸندەگٸسٸن اشىق ايتا المايدى, ايتىستى قورعايتىنداردىڭ ارانىنا ۇشىراپ قالام با دەپ قورقادى. سول سەبەپتەن ٷندەمەي قارسىلاسۋ تۇرعىسىن تاڭداپ العان.
(جالعاسى, باسى بۇرىن جارييالانعان)
https://dalanews.kz/17206
https://dalanews.kz/17273
