كٷن جىلىنعان مەزگٸلدە دالاعا نەمەسە تاۋعا دەمالىسقا باراتىن وتباسىلار مەن جاستار سانى ارتاتىندىعى بەلگٸلٸ. وسى مەزگٸلدە قىس بويى اشىققان كەنەلەر كٷن جىلىنا قورەك ٸزدەپ, زييانى تەك جانۋارلارعا عانا ەمەس, ادامعا دا زور قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. نەگٸزٸنەن كەنەلەردٸڭ قاۋٸپ تٶندٸرۋ كەزەڭدەرٸ جىل مەزگٸلٸنٸڭ كٶكتەم ايلارىنان باستاپ جازدىڭ سوڭعى ايلارىنا دەيٸن ۇلاسادى.
كەنەنٸڭ نەگٸزگٸ قورەگٸ – قان. تەرٸگە ورنىعىپ العان كەنەنٸ ارنايى ەرەكەت جاساماي بٸردەن تٷسٸرە قويۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ٶزٸ تەرٸدەن اجىراپ شىعىپ كەتۋ ٷشٸن قارىن تولىققاندى تويۋى كەرەك.
كەنە - كەنەلٸك ەنتسەفاليتتٸڭ تابيعي رەزەرۆۋارى بولىپ تابىلادى. كەنەلٸك ەنتسەفاليت - ورتالىق جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ جەدەل ۆيرۋستى اۋرۋى, ەندەمييالىق تابيعي وشاقتاردا ترانسميسسيۆتٸ (كەنەنٸڭ شاعۋى) نەمەسە اليمەنتارلى جولمەن (ينفەكتسييالانعان سٷت) ارقىلى جۇعادى.
كەنەلٸك ەنتسەفاليتتٸ تاراتۋشى يكسودتىق كەنەلەر, ال كەنەلٸك ەنتسەفاليتتٸڭ قوزدىرعىشى ۆيرۋس بولىپ تابىلادى, ونىڭ كٶلەمٸ 20-30 نم. اۋرۋدى جۇقتىرۋ كەنەنٸڭ قان سورۋ كەزٸندە بولادى. ترانسميسسيۆتٸ تٷرٸندە ۆيرۋستىڭ كٸرۋ جولدارى تەرٸنٸڭ بەتكٸ قاباتتارىنداعى قان تامىرلارىندا ۆيرۋستىڭ تەز كٶبەيۋٸنە بايلانىستى ونىڭ دەپوسى پايدا بولادى. گەماتوگەندٸ جول ارقىلى ۆيرۋس باس ميىنا جەتەدٸ دە سول جەردە وشاق تٷزەدٸ.
اۋرۋدىڭ بەلگٸلەرٸ جەدەل تٷردە دەنە قالتىراۋى جەنە دەنە قىزۋدىڭ 37-39 ºس دەيٸن كٶتەرٸلۋٸمەن قاتار باستىڭ قاتتى اۋرۋى, جالپى ەلسٸزدٸك, بۇلشىق ەت پەن بۋىندارداعى اۋرۋ, جارىقتان قورقۋ (جارىق باس اۋرۋىنا جەنە جالپى جاعدايىنىڭ تٶمەندەۋٸنە الىپ كەلەدٸ) سەزٸمٸمەن بايقالادى.
بۇل كەزدە بەزگەكتٸك كٶرٸنٸستەر 4-5 تەۋلٸك ۇستالىپ, كەيٸن ۋاقىتشا جوعالادى. ەكٸ اپتادان سوڭ قايتا ٶربيدٸ. ولار مويىن بۇلشىق ەتتەرٸنٸڭ قاتايۋمەن, قۇلاقتىڭ ەستۋ قابٸلەتٸ تٶمەندەپ, ەسٸنەن تانۋلارى بايقالادى. جيٸ يىق اۋماعى مەن كٶزٸشٸلٸك قانتالاۋى بايقالادى.
اۋرۋلاردا ەنجارلىق, ۇيقىشىلدىق, قاجۋلار جەنە تەبەتتٸڭ تٶمەندەۋٸ بايقالادى. كەيبٸر ادامداردا اۋرۋ جەدەل قوزۋ نەمەسە تىرىسۋ, ەسٸنەن تانۋ بەلگٸلەرٸمەن كٶرٸنەدٸ. كەنە ەنتسەفاليتٸ ادامنان ادامعا جۇقپايدى, كەنە ەنتسەفاليتٸمەن اۋىرعان ادام قورشاعان ورتاعا قاۋٸپتٸ ەمەس. اۋرۋدىڭ اسقىنۋى كەزٸندە ادامنىڭ قول-اياعى سالدانىپ, مٷگەدەكتٸككە ەكەلەدٸ.
كەنەلەر ادامدار مەن جانۋارلارعا قان سورۋ ماقساتىندا عانا شابۋىلدايدى, سوندىقتان ولاردى دەر كەزٸندە تابۋ جەنە تەرٸدەن دۇرىس تۇمسىعىمەن قوسا الىپ تاستاۋ ادام دەنساۋلىعى مەن ٶمٸرٸ ٷشٸن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان كەنە ەنتسەفاليتٸنەن ساقتاۋ ٷشٸن كەنەلەردەن قورعانۋ جولدارىن ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. ەڭ الدىمەن ادام تاۋعا نەمەسە دالاعا شىققاندا مىناداي ساقتىق شارالارىن ۇستانۋى قاجەت:
- كيگەن كيٸمٸ اشىق تٷستٸ, ۇزىن جەڭدٸ, جاعاسى مەن ەتەگٸ دەنەگە تيٸپ تۇرۋى قاجەت. شالبارى مٸندەتتٸ تٷردە ەتٸك ٸشٸنە سالىنعان, باسىنا مٸندەتتٸ تٷردە باس كيٸم نەمەسە ورامال تاعىپ, ۇزىن شاشتارىن باس كيٸم ٸشٸنە جاسىرعانى جٶن;
- كەنەلەر مەن شٸركەيلەرگە قارسى اەروزولدار مەن جاقپا مايلار پايدالانۋ; كەنەلەر اشىق اعاشتار مەن قالىڭ شٶپتەر اراسىندا جاسىرىناتىندىقتان, ٶزٸڭٸزدٸ ول جەرلەردەن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىسىڭىز;
- ورماندىق جەرلەردە, جول تورابىنداعى اعاشتار مەن شٶپتەردٸ جۇلماڭىز, سەبەبٸ كەنەلەردٸ ٶز ٷستٸڭٸزگە سٸلكٸپ الاسىز; سەرۋەننەن قايتىپ كەلگەن سوڭ, دەنەڭٸزدٸ مۇقييات قاراپ شىعىڭىز (شاش اراسىن, قولتىق جەنە شاپ ايماعىن), شاشىڭىزدى تاراقپەن تاراڭىز;
- دەنەنٸ قاراۋ كەزٸندە كيٸمدەرٸڭٸزدٸ قاراپ شىعۋدى ۇمىتپاڭىز. كەنە ادام تەرٸسٸنە وتىرعان سوڭ جارتى ساعاتتاي شاعاتىن ورىن ٸزدەيدٸ, سوندىقتان مۇقييات بولساڭىز كەنە شاعۋدىڭ الدىن الۋعا بولادى;
- شٶپ جيناۋ كەزٸندە كەنەلەردٸڭ شٶپ اراسىندا قىستايتىنىن ەستە ساقتاڭىز; ەشكٸ جەنە سيىر سٷتٸن مٸندەتتٸ تٷردە قايناتۋ كەرەك, سەبەبٸ سٷت قوزدىرعىشپەن زالالدانۋى مٷمكٸن.
ال دالادا نەمەسە تاۋدا كەنە شاقسا مىنانداي ەرەكەتتەردٸ جاساڭىز: قان سورىپ جاتقان كەنەنٸ تۇمسىق استىنان جٸڭٸشكە جٸپپەن بايلاپ اسىقپاي, جۇلقىماي, كەنە مۇرتشالارىن تولىق شىعارعانشا اقىرىن تارتۋ كەرەك. ەگەر كەنەنٸڭ باسى تولىق شىقپاي تەرٸدە قارا داق تٷرٸندە قالىپ قويسا ٶزدٸگٸنەن شىعۋىن باقىلاۋ (ەگەر دالالىق جاعداي بولسا) نەمەسە ەمحانا حيرۋرگ دەرٸگەرٸنە قارالۋ كەرەك (ەلدٸ مەكەنگە جاقىن تۇرساڭىز). كەنەنٸ جۇلعان سوڭ قولدى مۇقييات جۋىپ, يود نەمەسە سپيرتپەن ٶڭدەۋ كەرەك. بۇلاي ٸستەيتٸن سەبەبٸمٸز كەيبٸر جاعدايلاردا كەنەلەر قان سورۋ كەزٸندە تەرٸگە پاتوگەندٸ ۆيرۋستار جۇقتىرىلعان زەرٸن قالدىرۋى مٷمكٸن. تابىلعان كەنەنٸ جاعىپ نەمەسە قايناعان سۋعا سالىپ قۇرتقانىڭىز جٶن.
تەرٸدەن الىنعان كەنەلەردٸ قوزدىرعىشتىڭ بار جوعىن انىقتاۋ ٷشٸن زەرتحانالارعا جەتكٸزۋ قاجەت.
ەستە ساقتايتىن قاعيدالار: ەشقاشان تەرٸدەگٸ كەنەنٸ سىقپاڭىز, ٶيتكەنٸ كەنە ٸشٸندە ۆيرۋستار مەن پاتوگەندٸ ورگانيزمدەر بار. تٸپتٸ قولدىڭ اشىق جارالارى نەمەسە سەل تىرتىقتار ارقىلى جۇقتىرۋعا بولادى; كەنەنٸ جۇلماڭىز, ٶيتكەنٸ جۇلۋ كەزٸندە كەنە باسى تەرٸدە قالىپ كەتەدٸ دە, ۋلى سٶلٸ ادام اعزاسىنا تارالا بەرەدٸ; كەنەنٸ تٸسپەن جۇلۋعا بولمايدى, قوزدىرعىشتى جۇقتىرۋ قاۋپٸ جوعارى.
كەنەنٸ الىپ تاستاعاننان كەيٸن 3 اپتا بويىنا ٶز دەنساۋلىعىڭىزعا ۇقىپپەن قاراۋىڭىز كەرەك, ەگەر اۋرۋ بەلگٸلەرٸ بٸلٸنە قالعان جاعدايدا مىسالعا دەنە قىزۋىنىڭ كٶتەرٸلۋٸ, باس اۋرۋى جەنە ەلسٸزدٸك بايقالعان جاعدايدا دەرٸگەرگە قارالۋىڭىز قاجەت.
ەل–فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بيوفيزيكا جەنە بيومەديتسينا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كٶشكٸمباەۆ قارشىعا ٶزٸنٸڭ كٶپ جىلدىق قانسورعىش جەندٸكتەردٸ زەرتتەگەن تەجٸربيەسٸنە سٷيەنە بىلاي دەيدٸ «قازاقستاندا كەنەلەردٸڭ 230 دان استام تٷرٸ بار, ولار ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق جەرلەرٸنە, بارلىق ەكوجٷيەلەرٸنە تارالعان. قازٸرگٸ كٶكتەم مەزگٸلٸندە مال مەن ادامعا قاۋپتٸ كەنەلەردٸڭ بٸرٸ دەنە تۇرقى 1 مم دەن ٷلكەنٸرەك نەزٸك باس دەپ اتالاتىن تەرٸ كەنەلەرٸ. ول جانۋارلاردىڭ تەرٸسٸنە جابىسىپ, قانىن سورادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە مال شارۋاشىلىعىنا زيياندى «قانسيگەك» اۋرۋىنىڭ تارالۋىنا الىپ كەلەدٸ. ونىڭ باستى بەلگٸسٸ كەنە شاققاننان كەيٸن دەنە تەمپاراتۋراسىنىڭ جوعارلاۋى, اس قورىتۋ جەنە قانتامىر جٷيەسٸنٸڭ بۇزىلۋى سەبەٸنەن قان سيەدٸ, مال ەلسٸرەيدٸ. ٷيٸندە ٷي حايۋاناتتارىن باعاتىندار مەن كٶكتەمدە تابيعاتقا شىعىپ دەمالۋشىلار ٷشٸن دە بۇل كەنەلەر اسا قاۋٸپتٸ».
ەل–فارابي اتىنداعى قازۇۋ,
بيوفيزيكا جەنە بيومەديتسينا
كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ
م.ع.ك., تۋسۋپبەكوۆا گ.ا.,
اعا وقىتۋشى Ph.D, ىدىرىس ە.,
اعا وقىتۋشى ۋرشەەۆا ب.ي.
