سٸبٸر جاراسى (تٷينەمە) – زوونوز توبىنداعى جەدەل جۇقپالى اۋرۋ. ول دەنە قىزۋىنىڭ كٶتەرٸلۋٸمەن, ليمفا جٷيەسٸنٸڭ زاقىمدالۋىمەن جەنە اعزانىڭ اۋىر تٷردە ۋلانۋىمەن سيپاتتالادى. سٸبٸر جاراسى تەرٸلٸك, ٶتە سيرەك ٸشەكتٸك, ٶكپەلٸك جەنە سەپسيستٸك فورمادا ٶتۋٸ مٷمكٸن.
اۋرۋدىڭ قوزدىرۋشىسى – تاياقشا پٸشٸندٸ, قوزعالمايتىن اەروبتى باكتەرييا. بۇل باكتەرييالار ادام مەن جانۋارلاردىڭ اعزاسىنان تىس جەرلەردە سپورالار تٷزۋگە قابٸلەتتٸ جەنە ولار فيزيكالىق-حيمييالىق ەسەرلەرگە ٶتە تٶزٸمدٸلٸك تانىتىپ, قورشاعان ورتادا ونداعان جىلدارعا دەيٸن ساقتالادى.
سٸبٸر جاراسىن ادامعا جۇقتىرۋشى كٶز – ٷي جانۋارلارى (ٸرٸ قارا مال, قوي, ەشكٸ, تٷيە, شوشقا) بولىپ تابىلادى. ادامعا اۋرۋدىڭ جۇعۋ جولى كٶبٸنەسٸ جاناسۋ ارقىلى (مالدى سويۋ كەزٸندە تەرٸسٸن تٷسٸرۋدە نەمەسە مال تەرٸسٸن ٶڭدەۋدە) جەنە باكتەرييانىڭ سپورالارىمەن لاستانعان تاعامدار مەن اۋىز سۋىن ٸشپ-جەۋدە جەنە لاستانعان توپىراقتى ەگٸستٸكتە قولدانۋدا جۇعۋى مٷمكٸن. ال اۋرۋ ادامنان ادامعا جۇقپايدى.
سٸبٸر جاراسىنىڭ بەلگٸلەرٸ مەن اۋرۋدىڭ اعىمى. اۋرۋ كٶبٸنەسٸ تەرٸ جامىلعىسىن زاقىمدايدى, سيرەك تٷردە ٸشكٸ مٷشەلەردٸ دە زاقىمداۋى مٷمكٸن. ينكۋباتسييا كەزەڭٸنٸڭ ۇزاقتىعى تەرٸلٸك فورمادا بٸرنەشە ساعاتتان 14 كٷنگە دەيٸن, سەپسيستٸك فورمادا 6-8 كٷن. دەنەنٸڭ اشىق جەرلەرٸ زاقىمدالادى.
قوزدىرعىش ەنگەن جەردە الدىمەنەن ديامەترٸ 1-2 سم, قىزىل-كٶكشٸل تٷستٸ, اۋىرمايتىن داق پايدا بولادى. سول جەر قىشيدى, اشيدى. بٸرنەشە ساعاتتان كەيٸن داقتىڭ ورنىندا مىستىڭ تٷسٸندەي پاپۋلا پايدا بولادى. 12-24 ساعاتتان كەيٸن ٸشٸ سەروزدى, سوڭىنان قاندى سۇيىقتىققا تولى ۆەزيكۋلاعا اينالادى. وسى ۆەزيكۋلا جارىلعاننان كەيٸن, جيەكتەرٸ كٶتەرٸڭكٸ, تٷبٸ قوڭىر تٷستٸ جاراعا اينالادى. وسى كەزدەن باستاپ ونى كاربۋنكۋل دەپ اتايمىز. جارانىڭ اينالاسى قىزارىپ, ٸسٸپ تۇرادى. 1-2 اپتادان كەيٸن كاربۋنكۋلدىڭ ورتاسى قارايعان تىعىز, اۋىرمايتىن نەكروزدى قابىرشاققا اينالادى. وسى قابىرشاق اينالاسىنداعى قىزارعان تەرٸنٸڭ ورتاسىنداعى قارا داق, قىزىل شوقتىڭ ورتاسىنداعى كٶمٸرتەرٸزدٸ كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان ونىڭ اتى گرەك تٸلٸنەن اۋدارعاندا «anthax – كٶمٸر» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ونىڭ اينالاسىندا سەزٸمدالدىق مٷلدە بولمايدى.
ليمفا تٷيٸندەرٸنٸڭ ۇلعايۋى بولادى. 2-3 اپتانىڭ سوڭىنا قاراي قابىرشاق تٷسٸپ, ونىڭ ورنى تىرتىقانادى. كاربۋنكۋلدىڭ ەڭ كٶپ ورانالساتىن جەرلەرٸ – اياق-قول, مويىن جەنە جەلكە. جەرگٸلٸكتٸ قابىنۋ پروتسەسٸ كەزٸندە اعزانىڭ جالپى ۋلانۋ بەلگٸلەرٸ بولادى. ەلسٸزدٸك, شارشاعىشتىق, باسىنىڭ اۋىرۋى, دەنە قىزۋى سۋبفەبريلدٸدەن, 39-40ºس دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ.
ٷردٸستٸڭ سەپسيسكە ۇلاسۋى قوزدىرعىشتىڭ تىنىس الۋ, اسقازان ٸشەك جولدارى ارقىلى ەنگەن جاعدايىندا داميدى. تەرٸلٸك فورمادا ونىڭ سەپسيسكە ۇلاسۋى سيرەك كەزدەسەدٸ.
ادامدا اۋرۋ 90-95% دەيٸن تەرٸلٸك فورمادا بولادى. تەرٸلٸك فورما 80% جاعدايدا جەڭٸل تٷردە, 20% اۋىر تٷردە ٶتەدٸ. دەر كەزٸندە ەمدەلمەگەن نەمەسە كەش ەمدەلگەن تەرٸلٸك تٷردە ٶلٸم 5% دەيٸن جەتەدٸ. ٸشەكتٸك فورمادا اۋرۋ اۋىر ۋلانۋمەن, گەمورراگييالىق ەنتەروكوليتپەن كٶرٸنٸس بەرەدٸ, ٷردٸس از ۋاقىتتا سەپسيسكە ۇلاسادى. ٶكپەلٸك تٷرٸندە اۋىر گەمورراگييالىق پلەۆروپنەۆمونييا داميدى. ٶكپەلٸك-ٸشەكتٸك فورمالارىندا ٶلٸم 80-100% دەيٸن جەتەدٸ.
اۋرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭٸندەگٸ ايتىلعان بەلگٸلەر بايقالعان جاعدايدا ناۋقاس نەمەسە ونىڭ جاقىندارى ونى مٸندەتتٸ تٷردە اۋرۋحاناعا جەتكٸزٸلٸپ مەديتسينالىق كٶمەككە جٷگٸنۋ قاجەت. دەرٸگەرگە دەر كەزٸندە قارالعاندا جەنە ارنايى ەمدەۋ شارالارىن جٷرگٸزگەندە دەرتتەن تولىعىمەن جازىلىپ كەتۋگە بولادى.
سٸبٸر جاراسىنىڭ ەڭ تيٸمدٸ الدىن الۋ شاراسى - جىل سايىن اۋرۋعا قارسى ەگۋ جٷرگٸزۋ. اۋرۋعا قارسى ۆاكتسينانى ەگۋ ٷي جانۋارلار مەن ەت كومبيناتتارىندا, مال شارۋاشىلىعىندا تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸندەرگە, تەرٸ-جٷن ٶڭدەۋگە, تاسىمالداۋعا, ساقتاۋعا, سۇرىپتاۋعا, يلەۋگە قاتىساتىن ادامدارعا ەگٸلەدٸ. ادام اعزاسىندا سٸبٸر جاراسىنا تٶتەپ بەرە الۋ قاسيەتٸ ەگۋدەن كەيٸنگٸ 12-14 كٷندە پايدا بولادى دا, 12 ايعا جۋىق ساقتالادى. ەگٸلگەن تۇلعالار جۇمىسقا 2 اپتادان سوڭ عانا جٸبەرٸلەدٸ جەنە جىل سايىن ەكپە الىپ وتىرۋلارى قاجەت. ەكپە جٷرگٸزۋ ەڭ تيٸمدٸ ەدٸس بولعاندىقتان, جانۋارلاردىڭ بارلىعىن قامتۋعا تىرىسقان جٶن.
سونىمەن قاتار وسى اۋرۋدىڭ جۇقتىرۋشى كٶزٸ رەتٸندە ٷي جانۋارلاردى دا باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت. ەكپە جٷرگٸزۋ ەڭ تيٸمدٸ ەدٸس بولعاندىقتان, جانۋارلاردىڭ بارلىعىن قامتۋعا تىرىسقان جٶن. بٷگٸنگٸ كٷندە ەگۋ جۇمىستارى جانۋارلاردى جوسپارلى تەكسەرۋدەن ٶتكٸزۋ كەزٸندە ۆەتەرينارلىق مەكەمەلەردە تەگٸن جٷرگٸزٸلەدٸ. ٷي جانۋارلارىنىڭ يەلەرٸ مالداردى ەكپەگە قاتىستىرماۋ - دەرتتٸڭ كەڭ ەتەك جاييۋىنا سەبەپشٸ بولىپ, مۇنىڭ سالدارىنان ادامدار سٸبٸر جاراسىنا شالدىعاتىنىن ەستەرٸنەن شىعارماسا يگٸ بولار ەدٸ. سٸبٸر جاراسىنا قارسى ۆاكتسينا ەگٸلگەننەن كەيٸن 10 كٷن ٸشٸندە جانۋار ٶلٸپ قالسا, ونىڭ تەرٸسٸن سىدىرۋعا بولمايدى.
اۋرۋ قوزدىرعىشتارى اعزادان تىس جەردە تەك اۋانىڭ ەسەرٸنەن پايدا بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ٶلگەن جانۋاردىڭ تەرٸسٸن كەسۋگە بولمايدى جەنە ٶلەكسەنٸ اڭ-قۇستاردىڭ تاسۋىنا جول بەرٸلمەۋ كەرەك. سەبەبٸ, مۇنىڭ سالدارىنان جاڭا وشاقتار پايدا بولۋى مٷمكٸن. ٶلگەن مالدى تەرٸسٸمەن بٸرگە ٶرتەۋ نەمەسە قاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەلەرٸن ساقتاي وتىرىپ ارنايى ورىندار – مال كٶمەتٸن جەرلەرگە ٶرتەۋ ٷشٸن اپارۋ قاجەت. اۋرۋ مال جاتقان نەمەسە سويىلعان ورىنعا باسقا جانۋارلاردى جٸبەرۋگە جەنە ادامداردىڭ سول جەردە جۇمىس ٸستەۋٸنە تىيىم سالىنادى.
اۋرۋدان ساقتانۋ مەن ونىڭ بەلگٸلەرٸن بايقاعان جاعدايداعى ەرەكەتتەرمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا ەل–فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بيوفيزيكا جەنە بيومەديتسينا كافەدراسىنىڭ قابىرعاسىنان قۇرىلعان حرونوبيولوگييا جەنە حرونومەديتسينا ورتالىعى ستۋدەنتتەرٸنٸڭ ورتاسىندا ارنايى اقپاراتتاندىرۋ شارالارى ٷنەمٸ جٷرگٸزٸپ, باسپا سٶز بەتتەرٸنە زەرتتەۋ ماقالالارىن بەرٸپ حالىققا ەسكەرتۋ جاساپ وتىرادى.
ەل–فارابي اتىنداعى قازۇۋ,
بيوفيزيكا جەنە بيومەديتسينا
كافەدراسىنىڭ دوتسەنتتەرٸ
م.ع.ك., تۋسۋپبەكوۆا گ.ا.,
ب.ع.ك., ابلايحانوۆا ن.ت.,
اعا وقىتۋشى ۋرشەەۆا ب.ي.
