عالامداسۋ ٷردٸسٸن كٶرسوقىرلىقپەن قارسى الدىق
راس, قازٸر جۇرتتىڭ بەرٸ شەتٸنەن موراليست, ورتا عاسىرداعى وي-پايىمدارمەن بايلام جاسايتىن بولدى (بٷگٸنگٸ موراليستەرگە قاراعاندا قازتۋعان, بۇقار جىراۋ بابالارىمىز ەلدەقايدا وزىق ويلى بولعان-اۋ). اتا ساقالى اۋزىنا تٷسكەن اعالارىمىزدىڭ جىرتىق دجينسىدا نە ەكەسٸنٸڭ قۇنى قالدى دەسەڭٸزشٸ?
مۇنداي شالبار قازٸرگٸ كەزەڭنٸڭ سەنٸ ەمەس پە? بٷكٸل دٷنيەجٷزٸنٸڭ جاستارى جىرتىق دجينسى كيٸپ جٷر. كەرەك دەسەڭٸز, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سول جىرتىق دجينسىنىڭ سوڭىنا شام الىپ تٷسكەن موراليست اعالارىمىزدىڭ ٷيٸندەگٸ ۇل-قىزدارىنىڭ ٶزٸ جىرتىق دجينسى كيٸپ جٷرۋٸ مٷمكٸن عوي.
جاستاردىڭ جىرتىق دجينسى كيگەنٸنەن قاندايدا بٸر تراگەدييا جاساۋ بۇل كٶرسوقىرلىق.
ويلانايىقشى, قازاق عالامداسۋ ٷردٸسٸنەن جاماندىق كٶرٸپ وتىر ما? جوق. سول عالامداسۋدىڭ ارقاسىندا امەريكاندىقتار ويلاپ تاپقان فەيسبۋكتە كٶسٸلٸپ پوست جازساق, WhatsApp-پەن جاقىندارىمىزبەن زاماتتا حات پەن فوتو الماسىپ مەرە-سەرە بولىپ جٷرمٸز عوي. بۇل ٷشٸن بٸزدەن ەشكٸم اقى سۇراپ جاتقان جوق. كەرەك دەسەڭٸز, كٷندەلٸكتٸ ٸشٸپ-جەپ جٷرگەن تاماعىمىز بەن كيمٸمٸز دە سول ەكونوميكانىڭ عالامداسقانىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزٸپ وتىرمىز ەمەس پە?
بٸرەۋلەر "عالامداسۋ بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ جۇتىپ قويدى" دەپ ايدالاعا وق اتىپ, ويىنا كەلگەنٸن ايتىپ جٷر.
قازاق تٸلٸ مەن سالت-دەستٷرٸمٸزگە عالامداسۋ ٷردٸسٸ ينەنٸڭ جاساۋىنداي زييانىن تيگٸزٸپ جاتقان جوق. قايت عالامداسۋ ٷردٸسٸنٸڭ ارقاسىندا تۇرمىس جاعدايىمىز ارتۋدا. ەگەر قازاق تٸلٸ مەن سالت-دەستٷرٸمٸز كٶمەسكٸ تارتىپ, ۇمىتىلىپ بارا جاتسا وعان بٸرٸنشٸدەن بيلٸك پەن ٶزٸمٸز كٸنەلٸ.
وسى كومپيۋتەر شىققاندا (عالامداسۋدىڭ بٸر نىشانى دەپ قابىلداڭىز) "قازاق تٸلٸ كومپيۋتەرگە يكەمسٸز ەكەن" دەگەن ەرتەگٸگە ونشاقتى جىل سەنٸپ جٷردٸك قوي. ال عالامداسۋ ٷردٸسٸ دەندەپ ەنگەندە مۇنىڭ بوس سٶز ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتكەندەي بولدى. وعان فەيسبۋك پەن WhatsApp-تا قازاق تٸلٸندە كٶسٸلتٸپ پوستار جازىپ جاتقانىمىز ايقىن دەلەل بولماي ما?
سوندىقتان جاس ۇرپاققا عالامداسۋدى, باتىستىڭ مۋزىكاسىن مەدەنيەتٸن قۇبىجىق قىلىپ كٶرسەتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. فرانتسۋزشا ەن سالىپ, بٷتكٸل قىتايدى (جارتى ەلەم) اۋزىنا قاراتقان ديماش جامان بولدى ما? عالامداسۋدىڭ ارقاسىندا ديماش ٶزٸن عانا ەمەس, قازاق حالقىن دا ەلەمگە تانىتتى.
بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا مەن ەسكەندٸر حاسانعاليەۆ قازاق مۋزىكاسى ٷشٸن نەگە كٷرەسپەيدٸ?
قازاق راديوسىنان مۋزىكا ماماندارى "جاستار قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەن-جىرىن تىڭدامايدى" دەپ ەتەكتەرٸ جاسقا تولىپ, تٸكەەلي ەفيردە كٷندە ەڭگٸمە ايتادى. ودان قالسا دەستٷرلٸ مۋزىكامىزدى باتىستىڭ مۋزىكاسىمەن قارسى قويىپ, بٸر كەبٸستٸ بٸر كەبٸسكە سۇعىپ وتىرعانى.
باتىستىڭ مۋزىكاسىن دٷنيەجٷزٸنٸڭ جاستارى تىڭداعاننان كەيٸن بٸزدٸڭ دە جاستارىمىز تىڭدايدى. باتىستىڭ مۋزىكاسىنىڭ جارناماسى مىقتى. جالپى حالىققا ارنالىپ جازىلادى. بۇدان كەيٸن ونى قالاي تىڭدامايسىڭ. ەرينە, تىڭدايسىڭ. بۇل ٷش
بٸزدەر كٷرەسۋدٸڭ تەسٸلٸن بٸلمەگەن سوڭ, ەشتەڭەنٸڭ مەنٸن تٷسٸنبەستەن "ويباي, قازاق مەدەنيەتٸ عالامداسۋ ٷردٸسٸنە جۇتىلىپ بارادى" دەپ ايعايعا اتتان قوسۋعا شەبەرمٸز.
ەگەر دەستٷرلٸ مۋزىكانى جاستار تىڭداماسا ونىڭ ناسيحاتى كەم. بيلٸك باسىنداعىلار باتىستى ەۋەنٸن تىڭدايدى. ەرينە, ساپالى ستۋدييادا جازىلعان مۋزىكانى كٸم تىڭداعىسى كەلمەيدٸ. بەرٸ تىڭداعىسى كەلەدٸ. باي-ماناپتارىمىز توي جاساسا, شەتەلدٸڭ ەنشٸ-كٷيشٸلەرٸن شاقىرادى.
وسى بٸر شەندٸ مەن بيزنەسمەننٸڭ قايرات بايبوسىنوۆتى, ەركٸن شٷكٸمەندٸ شاقىرىپ بالاسىنىڭ ٷيلەنۋ تويىندا ەۋەلەتٸپ ەن سالعىزىپتى دەگەن ەڭگٸمەنٸ ٶز باسىمىز ەستٸگەن ەمەسپٸز. جاقىن, جۋىقتا مۇنداي ەڭگٸمەنٸ ەستٸمەيتٸنٸمە دە سەنٸمدٸمٸز.
ال جاستارعا كەلگەندە "بۇلار سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ بٸلمەيدٸ, دەستٷرلٸ ەندٸ تىڭدامايدى" دەپ بار پەلەنٸ جاستار مەن عالامداسۋ ٷردٸسٸنە جابا سالامىز.
سول سيياقتى قازاق مۋزىكاسىنىڭ كوريفەيٸنە اينالعان بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا, ەسكەندٸر حاسانعاليەۆ, التىنبەك قورازباەۆ سىندى تانىمال ٶنەرپازدار قالانىڭ قاق ورتاسىندا قاندايدا بٸر مەيرامحانادا شەتەلدٸڭ ەنٸن بەرٸپ قويسا, سولارعا بارىپ "اراسىندا قازاق ەندەرٸن دە بەرٸڭٸزدەر" دەپ ٶتٸنٸش ايتۋىنا بولادى عوي. بولماسا وسى كٸسٸلەر الماتىنىڭ مەيرامحانالارىن ارالاپ رەيدكە شىقسىن. باۋىرجان بايبەك ولاردىڭ جولىنا قارسى تۇرار ما ەكەن. جوق, قارسى تۇرمايدى. قايتا ەكٸمدەردٸڭ ٶزٸ قولداۋى مٷمكٸن.
قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ ٶنەر يەلەرٸ قازاق تٸلٸندە ايتىلعان ەندەرٸنٸڭ ارقاسىندا ماتەريالدىق يگٸلٸك پەن حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ جٷر. دەمەك ٶنەردەگٸ ازاماتتار قازاق تٸلٸ, قازاق ەنٸ ٷشٸن كٷرەستە الدىڭعى شەپتە جٷرۋٸ ازاماتتىق بورىشى.
بٸراق قازاق مۋزىكاسىنىڭ ارقاسىندا شالىقتاپ ٶمٸر سٷرٸپ جٷرگەن ٶنەر ادامدارى قازاق مۋزىكاسىنىڭ ەرتەڭگٸ كٷنٸنە "بەي-جاي" قاراپ وتىرعاندا (بۇدان باسقا نە دەۋگە بولادى?), جاستارعا "باتىستىڭ مۋزىكاسىن تىڭداما" دەپ اقىل ايتۋعا قانداي مورالدىق قاقىمىز بار? ەشقانداي قاقىمىز جوق. سول سيياقتى عالىمداسۋ ٷردٸسٸ بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدٸ جۇتىپ جاتىر دەۋدٸڭ ٶزٸ دە ناعىز كٶرسوقىرلىق ەكەنٸن تٷسٸنەسٸڭ.
قازاق مەدەنيەتٸ, رۋحانيياتى ٷشٸن كٷرەستٸڭ باعىتى ايقىندالماعان وسىنداي كەزەڭدە اداسقان جۇرت جىرتىق دجينسيمەن كٷرەسٸپ, بولماشى نەرسەنٸ سٶز ەتەتٸنٸ انىق. وسى وي-سانامىز قاشان ٶسەدٸ ەكەن?
نۇرلان جۇماحان
