بەلگٸلٸ اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ "ٶكٸنەدٸ اقىندار ٶتەرٸندە..." اتتى كٶلەمدٸ ماقالاسى "اتىراۋ" گازەتٸندە جارىق كٶرٸپتٸ. شەتەلگە جيٸ ساياحاتتايتىن جيھانگەز شايىردىڭ ماقالا ورتاسىندا بٷگٸنگٸ قازاق قىزدارى جايىندا جازعان شاعىن تٷيٸنٸ ويعا باتىردى. ٷزٸپ الىپ, ۇسىنىپ وتىرمىز...
تاعى بٸر توپ – شەت ەلگە كەتكەن ەيەلدەر. مەن وسىلاردى ەش تٷسٸنە المايمىن. گەرمانييادا, مايناداعى فرانكفۋرت شاھارىندا ەكەسٸنەن ٷلكەن شالعا تيگەن تالاي قازاق قىزدارىن كٶردٸم. يتالييادا, پومپەيگە تاقاۋ بٸر قىستاقتاعى فەرمەرگە تۇرمىسقا شىعىپ, ەسەكپەن تاۋ بەتكەيٸندەگٸ جٷزٸمدٸككە سۋ تاسىپ جٷرگەن قارىنداسىمىز مەنٸڭ قازاق ەكەنٸمدٸ بٸلٸپ, تۇرا قاشتى. الماتىعا بوسقىن بولىپ كەلگەن نيگەرييالىققا تيٸپ, جىل ارالاتىپ قارا دومالاق بالالاردى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن شۇبىرتىپ وتىرعان اينۇر ەسٸمدٸ قارىنداسىمىزبەن بولعان ەڭگٸمەدە «سۋ اياعى قۇردىم, سٶز اياعى قالجىڭ» دەپ, «قاراعىم-اۋ, قازاقستانعا ەرتەڭ كٸم يە بولادى, قارا بالا قازاقتا دا بار ەمەس پە?» دەگەنمٸن, ول «مەن ۇلتشىلدارمەن سٶيلەسپەيمٸن!» دەپ, تٷيەدەن تٷسكەندەي, دٷڭك ەتە قالدى. فاشيست دەمەگەنٸنە شٷكٸر. قايدان ساپ ەتە قالعانىن بٸلمەيمٸن, ەلگٸنٸڭ ەكەسٸ مەن شەشەسٸ ەكٸ جاقتان اتويلاي شاۋىپ, قىزىنىڭ قىلىعىن ماقۇلداپ, مەنٸ بٸراز جەرگە اپارىپ تاستادى. شەكٸلدەۋٸگٸن شاعىپ «كٷيەۋ بالامىز» تۇر بٸر شەتتە. «قاي جەڭگەنٸڭ مەنٸكٸ» دەگەندەي, ميىقتان كٷلٸپ قويادى.
ەرتەڭٸنە اشۋى باسىلدى بٸلەم, ەلگٸ قىز مەنٸ ارنايى ٸزدەپ كەلدٸ: «نەگرگە تيدٸڭ دەپ كٷستانالايتىن تەك سٸز ەمەس» دەپ باستادى ول ەڭگٸمەسٸن, العاشىندا ەكەم قارسى بولدى, شەشەم «كٸمگە تيسەڭ, وعان تي, تەك جىلاماي جٷرسەڭ بولدى» دەدٸ. شەشەم رۇقسات بەرگەن سوڭ شىقتىم». شەشەنٸ تىڭداماسام, كٸم بولعانىم?
امەريكادا, كاليفورنييانىڭ توررانسە قالاسىنداعى شاعىن دٷكەندە بەلٸش ساتىپ تۇراتىن بيبٸگٷل دەگەن قازاق قىزىنىڭ كٷيەۋٸ ٶزٸنەن وتىز جاس ٷلكەن اتان تٷيەدەي الىپ نەگر قازاقستاننىڭ قايدا ەكەنٸن دە بٸلمەيدٸ. وعان قازاقستاننىڭ نە كەرەگٸ بار?
افريكانىڭ قارعا ميىن قايناتار ىستىعىندا قارا بالاسىن جەتەكتەپ جالاڭ اياق كەلە جاتقان قازاق قىزىن كٶرٸپ, ەڭگٸمەلەسكەنٸم بار, ول ٶمٸرٸنە رازى. قازاقستانداعى احۋالدارعا تٷك تە قىزىقپايدى. ولاردى ايتپاعاندا, كٶرشٸ ورىس, تەجٸك, تٷرٸك پەن ٶزبەك, قىرعىزعا تيگەن قازاق قىزدارى دا تٶركٸننەن گٶرٸ, كٶبٸنەسە تٷسكەن جەرٸنٸڭ جوعىن كٶبٸرەك جوقتايدى. بارعان جەرٸنە تاستاي باتىپ, سۋداي سٸڭۋدٸ ويلايتىن بولار. قازاقستان تەلەارنالارىندا ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتتارىنا كٷيەۋگە تيگەن قىزدار تۋرالى ارنايى حابارلار جٷيەلٸ تٷردە ەفيرگە شىعىپ كەلەدٸ. قازاق ەندەرٸ ارقاۋ بولعان جەكەلەگەن كليپتەردە قازاق قىزىنىڭ كٷيەۋٸ باسقا ۇلت ٶكٸلٸ بولادى. ماقسات نە سوندا?
ەرەۆانداعى قازاقستان ەلشٸلٸگٸ الدىندا جولىققان قازاق ەيەلٸ ەلٸ ەسٸمدە. اقمولا جاقتىڭ قىزى كٶرٸنەدٸ. بۇدان وتىز جىلداي بۇرىن قازاقستان-عا جۇمىس ٸزدەپ كەلگەن بٸر ارميان ەتٸكشٸگە تۇرمىسقا شىعادى. قازاقشانى ەلدەقاشان ۇمىتقان. حريستيان دٸنٸنە قالاي, قاشان ٶتكەنٸن جىر عىپ ايتادى. جەكسەنبٸ سايىن شٸركەۋدەن قالمايدى. ەلشٸلٸككە ەدەن سىپىرۋشى بولىپ ورنالاسقىسى كەلەدٸ ەكەن. جەردەم سۇرايدى. «ەلگە بارمايمىن, ول جاق سۋىق» دەيدٸ.
قىتايعا ەيەل بولعان قازاق قىزدارىنىڭ سانى جىل ساناپ كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, اقتٶبە وبلىسى مەن اتىراۋ ايماقتارىنىڭ قىزدارى شەتەلدٸكتەرگە كٶپ شىعادى. بۇل – رەسمي مەلٸمەتتەردەن الىنعان دەرەكتەر.
«قازاقستان بٸزگە جەردەم بەرۋٸ كەرەك قوي» دەگەن قازاق قىزىن سٶيلەتكٸم كەلٸپ, (تەجٸكتٸڭ ەيەلٸ) «ول نەگە سەندەرگە كٶمەكتەسۋٸ كەرەك?» دەپ ەدەيٸ سۇراعانىم بار. ٷندەمەيدٸ. قازاقستاننان الۋعا كەرەك. قازاقستان بەرٸنە بەرۋ كەرەك. قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ اسقار اقاەۆتىڭ شەشەسٸ (قازاق قىزى, ەلبەتتە) تٶركٸنٸ تاياق تاستام جەردە تۇرسا دا, قازاقشا سٶيلەۋدٸ ۇمىتقان, ٶمٸردەن ٶزٸن قىرعىز سەزٸنٸپ ٶتتٸ.
قازاق ەيەلدەرٸنە بايلانىستى كٶكەيدە جٷرگەن كٶپ مەسەلە بار. ەرتەرەكتە بٸر ينتەرنەت سايتىنان «كٶبٸنە ولار (قازاق ەيەلدەرٸ) ٸشتەي ٶزدەرٸن ٶزگەلەردەن كەم سەزٸنەدٸ, ەدەمٸ ەمەسپٸز دەپ ويلايدى. ەرتە بويانا باستايتىنى دا سودان. بويانبايتىن قازاق ەيەلٸن سيرەك كٶرەسٸز. شەت ەلدە, ەسٸرەسە, ەۋروپادا, امەريكادا بويانعان ەيەلدٸ دۇرىس تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن. قازاق قىزدارى اتا-انادان ەشقانداي شەكتەۋ-شەگەرۋ كٶر-مەي ٶسەدٸ, ولاردا مۇسىلمان حالىقتارىنا تەن قىسىلۋ, قىمتىرىلۋ اتىمەن جوق. ٶزدەرٸ بۇل قىلىقتارىن وزىق ەلدەرگە تەن ابزال قاسيەتتەر دەپ ەسەپتەيدٸ. كٶرشٸ ازييالىقتار ولاردى «كەپٸر قازاق» دەپ اتايدى» دەگەن سىڭارجاق, قىجىرتپا پٸكٸر وقىعانىم بار. ەرينە, نامىسىڭ كەلەدٸ. بٸراق, قالاي دەسەك تە, قازاق ەيەلٸ دەگەن سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان بٸردٸ-ەكٸلٸ تٷسٸنٸكسٸز تٶمەن ەتەكتٸلەر ەمەس, قازاق ەيەلٸ دەگەن – كەشەگٸ قىز جٸبەك, دومالاق انا, ايمان, شولپان, اقىن سارا, ەلييا مەن مەنشٷك, حيۋاز اپاي مەن فاريزا, روزا مەن بيبٸگٷل… يە, تٸزٸمدٸ سوزا بەرۋگە بولادى. مۇقاعالي ايتپاقشى, «قايران بٸزدٸڭ شەشەلەر اردى ويلاعان!». اردى ويلاعان انالارىمىزدان ازعان-توزعان ەلدەكٸمدەر ساداعا كەتسٸن.
ەسەنعالي راۋشانوۆ, "اتىراۋ" گازەتٸنەن قىسقارتىپ الىندى
