اۆتورى: ميلتون دج. كلارك, اقش
كەشمٸردەگٸ اتاقتى شريناگارعا كەلگەن سول بوسقىنداردىڭ اراسىندا بٸر جىلىمدى ٶتكٸزدٸم. ولار ورتالىق ازييا توپىراعىن مىڭداعان جىلدار بويى مەكەندەپ كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەكەن.
مەنٸ قوناق ەتكەن قايسار رۋحتى ٷي يەلەرٸ كوممۋنيستٸك بيلٸكتەن قاشىپ, قىتايداعى شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىنان قونىس اۋدارعان, اتتىڭ جالىندا ٶسكەن كٶشپەندٸلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەدٸ.
ەيەلٸم ەكەۋمٸز قاسٸرەتٸ مەن قاسيەتٸ بٸردەي ۇلى كٶش جولىنداعى وسى حالىقتىڭ جاقىن دوسىنا اينالدىق. ۇزاق جولعا شىڭجاڭنان 4000 ٷي شىققان ەكەن, سولاردىڭ 350-ٸ عانا كەشمٸرگە جەتٸپتٸ.
كەشمٸردەگٸ ٶمٸر. يمميگرانتتاردىڭ تاعدىرى شەشٸلگەنگە دەيٸن كەشمٸر بيلٸگٸ قايىرىمدىلىق كٶرسەتٸپ, ولاردى دجەلام ٶزەنٸ جاعاسىنداعى بەكٸنٸسكە پانالاتتى.
باستارىنداعى قاسٸرەتكە قاراماستان, قازاقتاردىڭ ۇنجىرعاسى تٷسكەن جوق. بٸزدٸ قۇشاق جايا قارسى الدى, ۋاقىت ٶتە كەلە بٸر-بٸرٸمٸزگە باۋىر باسىپ كەتتٸك. ولارمەن ەتەنە ارالاسىپ, قازاق تٸلٸن ٷيرەنگەن تۇڭعىش امەريكالىق, بەلكٸم, مەن بولارمىن.
جازدا ولار شريناگار قالاسىنىڭ ىستىعى مەن شاڭىنان قاشىپ, جايلاۋعا كٶشتٸ. كەشمٸردەن ۋاقىتشا مٸنٸسكە العان اتتارىمەن تاۋ ەتەگٸندەگٸ جايلاۋعا جەتٸپ جايعاسىپ, راقاتتانا ۋاقىت ٶتكٸزدٸك.
قازاقتار تٷسٸ جىلى كٸسٸنٸ بٶتەنسٸمەي, ەرقاشان قۇشاق جايا قارسى الادى. دەستٷر بويىنشا, سۇلتان شەرٸپ (ورتاداعى) ەيەلٸم ەكەۋمٸزدٸ جايلاۋداعى ٷيٸنە قوناققا شاقىردى. تٷندە كيٸز بەن اڭ تەرٸلەرٸ تٶسەلگەن تٶسەك-ورنىمىزدى ٷي يەلەرٸنەن جٸبەك شىمىلدىق بٶلٸپ تۇردى.
«تيان-شانداعى جايلاۋىمىزعا ۇقسايدى ەكەن», – دەيدٸ رۋ كٶسەمٸ قاليبەك. باۋرايى كٶكوراي شالعىن, اڭعارلارىنان سىلدىرلاپ, كەۋسار مٶلدٸر بۇلاق اققان, تٶسٸ شىرشالى-ارشالى ورمانمەن كٶمكەرٸلٸپ, ۇشار باسىنا اپپاق قاردان مالاقاي كيگەن كەرەمەت جەر.
جاز جايلاۋعا شىققاندا قازاقتار بٸر جەڭٸلدەپ قالادى ەكەن! تابيعاتتىڭ ٷيرەنشٸكتٸ سۇلۋ تٸرشٸلٸگٸنە قايتا ورالىپ, بٸر-بٸرٸمەن قالجىڭداسىپ, كٷلٸپ-ويناپ مەرە-سەرە بوپ جاتىر. جاقىندا عانا كٶرگەن اۋىرتپالىقتارى بٸر سەتكە ۇمىت بولعانداي.
جايلاۋدا – قاليبەكتٸڭ كيٸز ٷيٸندەمٸن. جاڭبىرلى كٷندەردٸڭ بٸرٸندە ول سۇلتان شەرٸپ دەگەن رۋباسىنى جەنە تاعى بٸرنەشە يگٸ جاقسىلاردى ٷيٸنە ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ, ٶتكەن كٷندەردٸ ەسكە الۋعا شاقىردى.
بٸر توپ قازاق جٸگٸتتەرٸ ورتاداعى تٷتٸنٸ بۇرقىراعان وشاقتى اينالا وتىردى. باستارىندا اڭ تەرٸسٸمەن ەدٸپتەلٸپ, كٶك, قىزىل, كەيبٸرٸندە كٷلگٸن جٸبەكپەن كٶمكەرٸلگەن شوشاقاي تىماق.
ۇزىن توندارىنىڭ ەتەگٸنٸڭ استىنان جۇمساق ەتٸكتەرٸ جىلتىرايدى. بٸرٸ مالداس قۇرىپ, كەيبٸرٸ قىزىل كٸلەمگە جانتايعان جاس جٸگٸتتەر بٸر-بٸرٸمەن قالجىڭداسىپ, الدارىنداعى مول دا سەمٸز ەتتٸ الاقاندارىمەن تولتىرا اساۋدا.
ەيەلدەر شىنى ىدىسقا شاي جەنە كٸلەگەي قۇيىپ بەرۋدە. (كەشمٸردە كٶشپەندٸلەردٸڭ سۋسىنى – قىمىزدى تابۋ قيىن). ماعان قوناق رەتٸندە قۇرمەت كٶرسەتٸلٸپ, اعاش تەگەنەگە سالىنعان قويدىڭ باسى تارتىلدى. اسقا باتا جاسالعاننان كەيٸن رۋ كٶسەمٸ ەتتٸڭ ەڭ سىيلى جەرٸن كەسٸپ الىپ, الدىما قويدى.
قازاق – كەڭ تاراعان حالىق. بۇلار كٸمدەر? ولاردى تۋعان جەرٸنەن بەزۋگە مەجبٷر ەتكەن قانداي ساياسات?
تٷركٸتەكتەس بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ دەنٸ قازاق كەڭەستٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسىندا تۇرادى. قىتايدان كاسپيي تەڭٸزٸنە دەيٸن سوزىلاتىن بۇل اۋماقتى بٸرنەشە ميلليون قازاق مەكەندەيدٸ.
بٷگٸندە قازاقتاردىڭ كٶشپەندٸ تايپالارى باتىس قىتايدىڭ شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىنداعى حالىقتىڭ ون پايىزىن قۇرايدى. جەر اۋماعى تەحاستان ەكٸ جارىم ەسە ٷلكەن, ال حالىق سانى تەحاستىڭ جارتىسىنداي عانا بولاتىن شٶلەيت شىڭجاڭ 1949 جىلى قىتاي كوممۋنيستٸك بيلٸگٸنٸڭ قولاستىنا كٸردٸ. بوستاندىعىنا قاتەر تٶنگەن كٶپ قازاق كوممۋنيستٸك بيلٸككە باعىنعاننان گٶرٸ باسقا جەرگە كٶشٸپ كەتۋدٸ جٶن كٶردٸ.
شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ قۋعىن-سٷرگٸندە جٷرگەنٸنەن مەن 1951 جىلعا دەيٸن حابارسىز ەدٸم. سول كٷزدە, گارۆاردتا وقىپ جٷرگەن كەزدە باتىس قىتايدىڭ كوممۋنيستٸك بيلٸگٸنەن قاشىپ, كەشمٸرگە كەلگەن قازاقتار تۋرالى جازىلعان ماقالاعا تاپ بولدىم.
بۇل جەردە ٶزٸم ٷشٸن ەكٸ مٷمكٸندٸك بولدى. بٸرٸنشٸسٸ – قوعامدىق قارىم-قاتىناستار سالاسىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسييامدى مۇسىلمان ەلٸن مىسالعا الىپ زەرتتەۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ – قۋعىن-سٷرگٸندٸ باسىنان ٶتكٸزگەن جانداردىڭ ايتقانىن ٶز اۋزىنان ەستۋ.
بوسقىنداردىڭ كەشمٸر استاناسى شريناگارعا كەلگەنٸنە تٶرت-اق اي بولعاندا مەن قاليبەكتٸڭ ٷيٸندە, قازاقتىڭ سول بٸر باتىرىمەن دوستىق ىم-يشارامەن جەنە ٷيرەنگەن بٸرنەشە سٶزبەن تٷسٸنٸسٸپ وتىردىم.
سەرگەلدەڭگە تٷسكەن ٶمٸر – اي . . . جايلاۋدا – كيٸز ٷيدٸ تٶپەلەپ جاتقان جاڭبىردا سۇلتان شەرٸپتٸ تىڭداپ وتىرمىز.
ول شاي قۇيىلعان كەسەمە بٸر تٷيٸر سارى مايدى سالىپ جٸبەرٸپ: «بارىس جىلىنىڭ باسىندا جانىمحان مەن وسپان باتىر بٸزدٸ شىعىس تيان-شانداعى باركٶلگە ٷلكەن جيىنعا شاقىردى. كوممۋنيستەر بيلٸكتٸڭ تٸزگٸنٸن مىقتاپ ۇستاعان شاق. باسشىلارىمىز قاي جولدى تاڭداۋدى شەشۋ كەرەك-تٸن», – دەپ سٶز باستادى.
1949-50 جىلدىڭ كٷزٸ مەن قىسىن قازاقتار كوممۋنيستەرمەن ۇزاق تا, قيىن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋمەن ٶتكٸزدٸ. ولار كوممۋنيستەردەن دٸن بوستاندىعىن, سالت-دەستٷرلەردٸڭ ساقتالۋىن جەنە شىڭجاڭ جەرٸندە ٶز ەرٸكتەرٸمەن قونىس اۋدارۋ قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتكەن بولاتىن. بٸراق جاڭا بيلٸك قازاقتاردىڭ باسى بٸرٸگٸپ كەتۋٸنەن قورقىپ, وعان جول بەرمەۋگە تىرىستى.
ٸلبٸس تەرٸسٸنەن تون كيگەن قازاق كٶسەمٸ. قۇرالايدى كٶزگە اتقان مەرگەن جەنە اتتىڭ قۇلاعىندا وي-نايتىن قاليبەك شىڭجاڭنان كەشمٸرگە اتتانعان ٷش رۋدىڭ بٸرٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ. باسىندا تٷلكٸ تىماق, اياعىندا جۇمساق تەرٸدەن تٸگٸلگەن ساپتاما ەتٸك, التىن-كٷمٸسپەن ەدٸپتەلگەن ەردٸڭ ٷستٸندە نىق وتىر.
قازاقتاردىڭ كٶبٸ باركٶل كەڭەسٸنە قاتىسۋ ٷشٸن ۇزاق جول جٷرٸپ كەلدٸ. قىسقى بوراندا مالدىڭ كٶبٸ قىرىلىپ قالدى. قوزداپ جاتقان قويلاردى جىلى جەرگە اپارۋ مٷمكٸن بولمادى. بۇل قازاقتار ٷشٸن «قار تٶسەنٸپ, مۇز جاستانعان» زوبالاڭ شاق ەدٸ.
1950 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيٸنگٸ حالىق تۇرمىسى جاقسى-تۇعىن. ەلٸ قارى ەرٸپ ٷلگەرمەگەن كەڭ جازىققا مىڭداعان ەل كەپ قونىستاناتىن. ۇلدارى ەكەلەرٸنٸڭ شاڭىراعىنا قوڭسى قونىپ, شاقىرىمدارعا cامالاداي بوپ كيٸز ٷي تٸگٸلەتٸن.
سۇلتان شەرٸپتٸڭ اۋىلىندا, كەم دەگەندە, 15 000 كٸسٸ, 60 000 قوي, 12 000 جىلقى, 7000 باس ٸرٸ قارا جەنە مىڭنان استام تٷيە بولاتىن. بارىس جىلىنىڭ 28 ناۋرىزىندا مىڭعا جۋىق رۋ اقساقالدارى تۋعان جەر – التىن بەسٸگٸن تاستاپ, وڭتٷستٸكتەگٸ ٷندٸستانعا كٶشۋگە بەل بۋدى.
بٸر اپتادان كەيٸن كەڭەس قازاق اۆتونومييالىق مەملەكەتٸن قۇرىپ, جانىمحاندى – ەلباسشى, ال وسپان باتىردى قولباسشى رەتٸندە تاعايىندادى. ەكٸ باسشى دا بيلٸك باسىندا ۇزاق بولا المادى, دٷنيەدەن ەرتە وزدى.
باركٶلدەگٸ ەر ٷي, ەر ازامات, ەر انا, ەر بالا ۇلت رەتٸندە ىدىراپ كەتۋ قاۋپٸن سەزدٸ. الايدا قازاقتار ۇلتتىق بولمىس پەن كٷندەلٸكتٸ ەدەت-عۇرىپتارعا بەرٸك ەدٸ. ەرەسەكتەر مال باقتى, قارتتار ولاردىڭ تٸلەۋٸن تٸلەدٸ, ال بالالار ويىن قۋدى – بەرٸ ەدەتتەگٸدەي جٷرٸپ جاتتى.
سەۋٸردٸڭ ورتاسىندا باركٶلدەگٸ اۋىلعا اياق استىنان كوممۋنيستەر باسا كٶكتەپ كٸردٸ. مۇزداي قارۋلانعان ەسكەر ەيەلدەر مەن بالالارعا تەزدەتٸپ ٷيلەرٸن جىعىپ, مالىن ايداپ, تاۋعا كەتۋٸنە بۇيرىق بەردٸ.
ٶزدەرٸنەن كٷشٸ باسىم جاۋعا ەتٸ ٷيرەنٸپ قالعان قازاقتار ٷشٸن بۇل ەشقانداي ٷرەي تۋعىزعان جوق. ۇرانداعان باتىرلار ٶزدەرٸن اياماي, جاۋعا بارىنشا قارسىلىق كٶرسەتتٸ. قازاق مەرگەندەرٸ «بٸر وق ۇشسا – بٸر دۇشپان جوق» دەيدٸ. بٸراق جاڭا قارۋ-جاراقپەن قارۋلانعان جاۋدى جەڭۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. جٷزدەگەن قازاق مەرت بولدى.
تٸرشٸلٸگٸ ات جالىندا ٶتەتٸندٸكتەن كٶشپەن¬دٸلەر ىدىستى تەمٸر, تەرٸ, اعاشتان جاساي¬دى. قازاقتار شەينەكتٸ وتقا قويىپ, شايدى ىستىق ەتٸپ باپتاپ ٸشەدٸ. ەدەتتە, شاي سٷت¬پەن دەمدەلٸپ, ماي نەمەسە تۇز قوسىلادى.
بٸر كەزدە كٶسەمدەردٸڭ «جەنٸبەك!» دەگەن ۇرا نى ەستٸلدٸ. جەنٸبەك – وسى رۋلاردىڭ بۇرىنعى ٶتكەن باتىرىنىڭ اتى. «شەپتٸ بۇزىڭدار دا, قاشىڭدار!». بەرٸنەن ايىرىلعان, ەلسٸرەگەن, ىزا كەرنەگەن حالىق وڭتٷستٸككە قاراي جٶڭكٸلدٸ.
سۇلتان شەرٸپتٸڭ ايتۋىنشا, باركٶلدەگٸ 15 000 ادامنىڭ 12 600-ى ٶلٸپ, تۇتقىنعا تٷسٸپ, حابارسىز كەتتٸ. بٸرازى تاۋ-تاستىڭ اراسىنا كٸرٸپ جان ساقتادى. ولار ەلٸ دە سول جەرلەردە تىعىلىپ جٷرۋٸ مٷمكٸن.
ٸز-تٷسسٸز كەتكەندەردٸڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ جاڭا باسشىسى جانىمحان دا بار بولاتىن. ول قىتاي كوممۋنيستەرٸمەن پەي شاندا (سولتٷستٸك تاۋلار) بولعان قاقتىعىستا تۇتقىنعا تٷستٸ. سوسىن ونى اسىعىس ٷرٸمشٸگە اپارىپ, 1951 جىلدىڭ اقپانىندا ٶلٸم جازاسىنا كەستٸ. ەكٸ اي ٶتە قازاقتاردىڭ ەكٸنشٸ قولباسشىسى وسپان باتىردى دا سولاي «ايىپتاپ», ازاپتاپ ٶلتٸردٸ.
جاراقاتتى جازعان قۇلىننىڭ ٸشەك – قارنى. ول قاقتىعىستا جەتٸ-اق ادام امان قالدى: ولاردىڭ ٸشٸندە جانىمحاننىڭ ەكٸ بالاسى مەجيت پەن دەلەلحان بار. شايقاس بارىسىندا دەلەلحان جارالانىپ, باسقالاردان اداسىپ قالدى. ارتىنان مەجيت مەن اتاقتى نۇرعوجاي باتىر ونى تاۋدان تاۋىپ الدى.
«باۋىرىم اۋىر جاراقاتتانىپ قالعان ەدٸ, نۇرعوجاي باتىر بٸر قۇلىندى سويىپ, ونىڭ ٸشەك-قارنىمەن دەلەلحاننىڭ جاراسىن ورادى. قۇلىننىڭ ٸشەك-قارنى مايلى بولعاندىقتان, ارام قاندى سورىپ الادى. كٷش جيناپ الۋ ٷشٸن بٸز دە قۇلىننىڭ ەتٸن جەدٸك. ول – قازاقتار ٷشٸن جەڭسٸك اس», – دەپ ەسكە الادى مەجيت.
امان قالعاندار امالىن تاۋىپ بوسقىندارعا قوسىلدى. وسپان باتىر, سۇلتان شەرٸپ جەنە دەلەلحاننىڭ باسشىلىعىمەن قارا نوردىڭ جانىنداعى گانسۋ پروۆينتسيياسىنا جەتتٸ.
ولار قالىڭ دۋالمەن قورشالعان دۋنحۋان قالاسىنان 19 شاقىرىم جەردەگٸ مىڭ بۋددا قاسيەتتٸ ٷڭگٸرلەرٸنەن ٶتتٸ. ول جەردە ەكٸ شاقىرىمداي جەر اۋماعىندا ارانىڭ ۇياسىنداي بولىپ ٸشٸندە تٷرلٸ فرەسكالار مەن مٷسٸندەرٸ بار 500 ٷڭگٸر ورنالاسقان.
دۋنحۋاننىڭ وڭتٷستٸگٸندە باركٶلدٸك بوسقىندار بٶلەك كەتتٸ. وسپان باتىر قانانمبال ماڭىنداعى تاۋدا قالۋدى جٶن كٶردٸ. «بٶلٸنٸپ قالعاندار بٸزدٸ وسىننان تابادى, كٷتەمٸز», – دەدٸ وسپان باتىر.
سۇلتان شەرٸپ پەن دەلەلحان قولباسشىنى ٶزدەرٸمەن بٸرگە وڭتٷستٸككە قاراي جٷرۋگە ٷگٸتتەدٸ. بٸراق وسپان باتىر ٶز شەشٸمٸن ٶزگەرتپەدٸ. بۇل ولاردىڭ سوڭعى كٶرٸسۋٸ ەدٸ.
مال جٷرٸستٸ باياۋلاتتى. بوسقىندار تالاي شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, تاۋ-تاستاردان, يەسٸز قۋ مەكيەن دالادان, بٸردە كٶكوراي شالعىنداردان, بٸردە سۇرعىلت قۇمداردان ٶتٸپ كەلە جاتتى. مال بەسەڭ جٷرەتٸندٸكتەن ولار قۋعىنشىلاردان الىس ۇزاپ كەتە المادى. كەيدە كوممۋنيستەردٸڭ شاعىن توپتارى شابۋىلداپ تۇردى. بوسقىنداردى اتقا شەبەر مٸنگەندٸگٸ عانا قۇتقارىپ وتىردى.
شۇرايلى, قورعانۋعا ىڭعايلى جەرلەرگە كەلگەندە كٶش بٸرنەشە كٷن ايالداپ, ەلدەنٸپ, تىنىستاپ الاتىن. مۇنداي كەزدە كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸك بۇل ەلدٸڭ ٷيرەنٸپ قالعانىنان سەل ەرەكشە بولاتىن.
ەيەلدەر مەن قىزدار ات-تٷيەلەردەگٸ جٷكتەردٸ تٷسٸرٸپ, قۇرعاق جەرگە دەمدە كيٸز ٷيلەر تٸگٸلەتٸن.
قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸ دالا تٸرشٸلٸگٸنە كەرەمەت جىمداسادى. ول قىستىڭ ساقىلداعان سارى ايازى مەن جازدىڭ شٸلٸڭگٸر ىستىعىنان, جاۋىن-شاشىننان جاقسى قورعايدى.
ٷيدٸڭ ٸشٸنە ٸلٸنگەن شىمىلدىقتار تۇرعىنداردىڭ ەرقايسىنىڭ ٶز ورىن كٶرسەتٸپ تۇرادى. قاليبەك سىندى كٶسەم تٷندە ايۋ تەرٸسٸ تٶسەلگەن ەكٸ كٶرپەسٸ بار كەڭ تٶسەكتە دەمالادى. باسىنا ٷلكەن قۇس جاستىق جاستانادى.
سٷيكٸمدٸ سەبي. بۇل سەبي ٶمٸرٸنٸڭ العاشقى جىلدارىن تال بەسٸكتە, جىلى كٶرپە مەن قالى كٸلەمگە ورانىپ ٶتكٸزەدٸ. موينىندا تٸل-كٶزدەن قورعاۋ ٷشٸن قۇران اياتتارى جازىلعان كٸشكەنتاي تەرٸ تۇمار تاعۋلى. كەيٸن, ەپكەسٸ سيياقتى ول دا كەۋدەسٸنە كٷمٸس تەڭگە مەن تٷيمە تاعاتىن بولادى.
نەگٸزٸندە, مۇسىلمان دەستٷرٸ بويىنشا, قازاقەركەگٸنٸڭ تٶرت ەيەلگە دەيٸن الۋىنا بولادى, الايدا جاعدايى تٶمەن ادام بٸر عانا ەيەل الۋعا شاماسى جەتەدٸ. قاليبەكتٸڭ ٷش ەيەلٸ, كٶمەكشٸسٸنٸڭ جەنە سۇلتان شەرٸپتٸڭ ەكٸدەن ەيەلٸ بار. بالالارى ەكٸ جىلعا سوزىلعان كٶش كەزٸندە دٷنيەگە كەلدٸ.
سونىمەن, قابىرعانى قايىستىرعان تاعدىردىڭ قيىندىعىنا, جاۋ شاپقىنشىلىعىنا قاراماستان, ەل ٶزٸنٸڭ وڭتٷستٸككە قاراي باستاعان ساپارىن جالعاستىرا بەردٸ. ەندٸ ولار اپتاپ ىستىق, كٶز اشىرماي قۇم سۋىرعان جەل مەن سۋ تاپشىلىعىنا كەز كەلدٸ.
ولار الدىمەن ماحايعا, ودان سوڭ باتىستاعى گەسكٶل مەن تەمٸرلٸككە قاراي جٷردٸ. رۋباسىلار بۇل جەردە كٶپ جىل بويى تٸرشٸلٸك ەتٸپ كەلە جاتقان قۇسايىن تەيجٸنٸ تاۋىپ الدى. ولار ايىرىلعان مالدارىنىڭ ورنىن قۇسايىن قولىنان كەلگەنٸنشە تولتىرىپ بەرەرٸنە سەنٸمدٸ ەدٸ.
سول كەزدە تەمٸرلٸككە مەنٸڭ دوسىما اينالعان قاليبەكتٸڭ باستاماسىمەن ەلۋ شاقتى ٷي قازاق كەلدٸ. ٷرٸمشٸ اينالاسىنداعى جايلاۋلاردا مال سوڭىندا جٷرگەن ولار باركٶلدە بولعان سۇمدىقتى ەستٸپتٸ. رۋباسىلار حالقىن تەز ارادا تيان-شاننان وڭتٷستٸككە قاراي كٶشٸردٸ. ولاردىڭ دا ماقساتى قۇسايىن تەيجٸنٸڭ ەلٸمەن كەزدەسۋ بولدى.
دۇشپاننىڭ شابۋىلىمەن, جاعدايدىڭ قيىندىعىمەن كٷرەسە وتىرىپ قاليبەكتٸڭ كٶشكەن ەلٸنٸڭ كٶرگەن قورلىعى سۇلتان شەرٸپ پەن دەلەلحاننىڭ شىعىستا كٶرگەنٸنەن دە اسىپ تٷستٸ. جازبالارىمدا قاليبەكتٸڭ كٶمەكشٸسٸ حامزانىڭ تاكلا-ماكاننىڭ شىعىس شەتٸندەگٸ لوپ نور شٶلٸنەن ٶتكەندٸگٸ تۋرالى ەستەلٸكتەرٸ بار.
حامزا: «كارتا بولماعاندىقتان بٸز لوپ نورعا اپاراتىن ٶزەندٸ بويلاي جٷردٸك», – دەپ ەسكە الادى. بٸز ٶتكەن تٶبەلەردە ادام مەن مال سٷيەكتەرٸ شاشىلىپ جاتتى. ارامىزداعىلاردىڭ كٶبٸ بٸزدٸڭ دە تاعدىرىمىز سونداي بولادى دەپ قايعىلاندى. بٸراق ولارعا ٶلٸم بٸزدٸڭ ەمەس, دۇشپاندارىمىزدىڭ تاعدىرى ەكەندٸگٸن ايتتىم. «العا قارايىق تا, اللاعا سەنٸپ جولىمىزدى جالعاستىرايىق», – دەدٸم.
بۇلاق پا, تۇزاق پا? حامزا ەڭگٸمەسٸن ەرٸ قاراي جالعاستىردى: «قىستا, شٶل دالادان ٶتٸپ بارا جاتىپ بوراعان قار, قۇممەن ارپالىستىق. كوممۋنيستەر بٸزدٸ قولعا تٷسٸرەتٸن تۇزاق رەتٸندە قولداناتىن شىعار دەپ قورقىپ, سۋ كٶزدەرٸنە جولاماۋدى جٶن كٶردٸك. ال كٸشكەنتاي قۇدىقتارداعى سۋ قاتىپ قالعان بولاتىن. مۇزدى جارىپ, ەرٸتٸپ ٸشٸپ, ٶزٸمٸزبەن بٸرگە مۇز كەسەكتەرٸن الىپ جٷرەتٸن ەدٸك».
سۋرەتتە توستاعانعا قىمىز قۇيىپ وتىرعان جاس كەلٸن. ول باسىنداعى قىزىل شەلٸسٸن تۇڭعىش سەبيٸن دٷنيەگە ەكەلگەنشە تاستامايدى. بالا تۋعاننان كەيٸن ول ٶمٸر بويى انالىق مەرتەبەسٸن ايعاقتايتىن اق باس كيٸم كيەدٸ.
كەيبٸرەۋلەر بٸزدەن اجىراپ, اداسىپ, مۇز دا تابا الماي قالدى. باسىندا مالىنىڭ سٷتٸن ٸشتٸ. كەيبٸرٸ ٸرٸ قارا مەن قويىن سويىپ, قانىن ٸشتٸ. سوندا دا كٶپ ادام قىرىلدى. جەتٸ كٷننەن كەيٸن قۇسايىن تەيجٸنٸڭ ادامدارىن كەزدەستٸردٸك. حالىق مەرە-سەرە بوپ قۋانىپ, بٸر-بٸرٸنە تارتۋ جاساستى».
قۇسايىن تەيجٸ تەمٸرلٸككە جەتكەندە قاليبەك پەن باسقا رۋباسىلارعا جىلقى, تٷيە, قوي, ٸرٸ قارا بٶلٸپ بەردٸ. بٸراق قاليبەك ونى سىيلىق رەتٸندە قابىلداعىسى كەلمەدٸ. قۇسايىن تەيجٸنٸڭ بەرگەن جاقسى اتتارى مەن تٷيەلەرٸ ٷشٸن, وعان ٶزٸندە قالعان قويلارىن ايىرباسقا بەرۋدٸ جٶن كٶردٸ.
قازاقتاردا جىلقى ساتۋدىڭ ٶزٸندٸك دەستٷرٸ بار ەكەن. قاليبەك پەن قۇسايىن تەيجٸ ايىرباسقا قويىلعان مالدى تولىعىمەن قاراپ, باعالاپ, دەلدالعا جٷگٸندٸ. دەلدال ۇزىن جەڭ ٸشٸنە بٸرەۋٸنٸڭ وڭ قولىن, بٸرەۋٸنٸڭ سول قولىن تىعىپ ۇستاپ ەكٸ كٶسەمنٸڭ ورتاسىنا وتىردى.
ساۋساقتارىنىڭ قيمىلى ارقىلى قاليبەك ٶز شارتىن بٸلدٸردٸ, دەلدال بۇل ۇسىنىستى قۇسايىن تەيجٸگە دەل سولاي جەتكٸزدٸ. ول ٶز ويىن دا دەل سولاي بٸلدٸردٸ. ساۋدا وسىلاي جٷردٸ, ٷشەۋٸ دە تٸس جارماي, ٷندەمەي ويلانىپ وتىردى. قازاقتار بۇل ساۋدانى وڭايلاتىپ, اسىرا ماقتاۋدىڭ, كٶپ سٶيلەۋدٸڭ الدىن الادى دەپ سەنەدٸ. ساۋدا اياقتالعان سوڭ قاليبەك پەن قۇسايىن تەيجٸ جاينامازدارىن ەكەلدٸ دە, قۇبىلاعا قاراپ, قارتتارمەن بٸرگە ەكٸندٸ نامازىنا جىعىلدى. ال جاستار ەر-توقىمدارىن ەزٸرلەي باستادى.
بٸرازدان كەيٸن بٸر توپ اتتى جٸگٸت كٶكپار تارتىسۋعا كٸرٸستٸ. سەركەنٸ ارى تارتىپ, بەرٸ تارتىپ تالاسىپ جٷر. بٸر شەتتە بالالار «قىزبٶرٸ» ويناپ جاتىر. بٸر بالا قاسقىردىڭ باسىنا ۇقساس باسكيٸم كيٸپ, قاتاردىڭ ەڭ سوڭىندا تۇرعان بالانى تارتىپ ەكەتۋگە تىرىسادى.
قازاقتىڭ ەر بالالارى التى-جەتٸ جاسقا تولعانعا دەيٸن جاسىرىنباق, سوقىرتەكە نەمەسە «حان جاقسى ما?» دەگەن قول شاپالاقتايتىن ويىن وينايدى. ساداقپەن تىشقان اۋلايدى. وسى جاستا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى كٸشٸگٸرٸم ەر-توقىمعا قونىپ, اتقا مٸنۋدٸ ٷيرەنەدٸ.
سۇلتان شەرٸپ پەن دەلەلحان باستاعان بٸر توپ بوسقىن 1950-51 جىلدىڭ قىسىندا تەجٸنورعا كٶشٸپ كەتتٸ. ال قاليبەك ٶز ادامدارىمەن تەمٸرلٸك ماڭىندا قالدى.
«جاز – جۇماق, قىس – توزاق», – دەيدٸ قازاق مەتەلٸ. جۇت كەزٸندە نەمەسە قىستىڭ بورانى مەن قىتىمىر ايازىندا كٶپ مال قىرىلىپ قالادى.
تەجٸنوردا ٶتكٸزگەن قىستىڭ بٸرٸندە جەردٸ كٶك تايعاق مۇز قۇرساپ تاستادى, جۇرت ٶزٸ دە ازايىپ قالعان مالدىڭ كٶبٸن سويۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل اياق استىنان ەتتٸڭ تىم كٶبەيٸپ كەتۋٸنە الىپ كەلدٸ. ەل ٷي-ٷيدٸ ارالاپ, ەت تاراتىپ كەتتٸ.
جايلاۋدا كەز كەلگەن تاماقتىڭ دەمدٸلٸگٸن سەزٸنەسٸڭ.
قازاقتار, نەگٸزٸنەن, تاماقتى ورتاق تاباقتان قول¬مەن جەيدٸ. باتىس سالتىنا قۇرمەت رەتٸندە ەيەلٸم ەكەۋٸمٸزگە جەكە تاباق مەن كٷمٸس قاسىق الىپ كەلدٸ. سۋرەتتەگٸ وتباسى تاماقتان كەيٸن قولدارىن سٷرتٸپ وتىر. داستارحاندا قۋىرىلعان نان جاتىر.
توقشىلىقتان كەيٸنگٸ جوقشىلىق. ازاپتى كٷندەر دە كەلدٸ. جۇرت تەك شاي ٸشٸپ, قۇرت جەدٸ, كەيدە تارىنىڭ تالقانىن تالعاجاۋ ەتتٸ. بٸردە – قۇت, بٸردە – جۇت, بٸردە – اش, بٸردە – توق – قازاقتىڭ كٶبٸ وسىلاي تٸرشٸلٸك ەتٸپ كەلەدٸ. جاقسىلىق پەن جاماندىق, كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸل كٷي مەن جابىرقاۋ كٷندەر بٸر-بٸرٸمەن الماسىپ كەپ تۇرادى.
اشارشىلىقپەن كٷرەسۋ ماقساتىندا شىڭجاڭ قازاقتارى بٸردٸ-ەكٸلٸ ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىستى. ولار جىل ماۋسىمىنا بايلانىستى ىڭعايلى جايىلىمدارعا مەكەن اۋىستىرىپ, نەگٸزٸنەن مالشىلىقتى كەسٸپ ەتتٸ.
قىستاۋلارى ەدەتتە ىقتاسىن القاپتاردا نەمەسە تاۋ ەتەگٸندەگٸ ورماندى جەرلەردە بولادى. قار ەرٸپ, كٶكتەم شىعا باستاعاندا تاۋ باۋرايلارىنداعى شٷيگٸندٸ شالعىندارعا قاراي كٶتەرٸلٸپ, كٶكتەۋدە وتىرادى, سول جەردەن جايلاۋعا كٶشٸپ كەتەدٸ.
تامىز نەمەسە قىركٷيەك ايلارىندا بٸرنەشە ٷي مالىن بٸرٸگٸپ باعادى. قويلارىن قىرقىپ, قۇرتتارىن كەپتٸرٸپ, سوعىمعا سويىلاتىن مالدى دايىنداپ بولعاننان كەيٸن, ولار اقىرىنداپ قىستاۋعا كٶشەدٸ. ول جەردە كيٸز ٷيلەرٸن جيىستىرىپ, جانىندا قاشاسى بار بٶرەنەدەن جاسالعان ٷيلەردە تۇرادى.
تەجٸنارنوردىڭ سۋىعىندا قولدارى بوس ۋاقىتتا, الدا نە كٷتٸپ تۇر ەكەن دەپ بولاشاقتى بولجاي باستادى.
مۇسىلمان بولسا دا, قازاقتار ىرىمشىل حالىق. 1950-51 جىلدىڭ سول بٸر قيىن قىسىندا ولار قويدىڭ جاۋىرىنىن ٶرتەپ, سوندا تٷسكەن سىزىقتارعا قاراپ, الدا نە كٷتٸپ تۇرعانىن بولجايتىن بالگەرگە دە تالاي جٷگٸندٸ.
كەلەشەكتٸ بولجاۋدىڭ قۇرالى رەتٸندە قويدىڭ قاتىپ قالعان قۇمالاعى دا پايدالانىلادى. قۇمالاقتاردى ٷشكە بٶلٸپ قاتارىنان تٸزٸپ قويىپ, سوعان قاراپ وتىرىپ كٸمگە قوناق كەلەتٸنٸن, قانداي وقيعا بولاتىنىن, ٸستەرٸنە كٸم كەدەرگٸ جاساپ جاتقانىن جەنە ٶزگە دە نەرسەلەردٸ بولجاپ وتىرادى. بالگەرلٸكپەن قابٸلەتتٸ كٸسٸلەر اينالىسادى. كەيدە, باقسىلار باسقالارعا بايقاتپاي ەرۋاقتاردى شاقىرىپ, سولاردىڭ كٶمەگٸمەن دە بولاشاقتى بولجاپ وتىراتىن. دٸنباسىلارى بۇل ەرەكەتكە قاتتى قىنجىلاتىن ەدٸ. بٸراق قايتكەن كٷندە دە, بال اشتىرۋ حالىقتىڭ دٸني نانىمىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بوپ كەلەدٸ.
نۇرعوجاي باتىر كەشمٸردەگٸ قازاقتارعا ەڭ تانىمال كٸسٸ. ول جىلى جٷزدٸ, قالجىڭباس, بايسالدى ەرٸ سالماقتى, بەرٸنە دوستىق قٶڭٸل تانىتادى. شايقاستا تٷلكٸدەي ايلاكەر, ارىستانداي قايراتتى.
سونىمەن قاتار, نۇرعوجاي باتىر سىيلى باقسى ەدٸ. «ەدٸ» دەيتٸن سەبەبٸم, بٸرنەشە اي بۇرىن ونى كەزدەستٸرگەنٸمدە ول باقسىلىقتى قويعانداي بوپ كٶرٸندٸ. تٷسٸنۋٸمشە, ول كەشمٸردەي مۇسىلماندار كٶپ تۇراتىن جەردە كٷلكٸگە قالماۋ ٷشٸن تاستاعان تەرٸزدٸ.
قاسقىر جىندى شاقىرۋ. بٸر كٷنٸ, شريناگارداعى جايلاۋدا مەن نۇرعوجاي باتىردىڭ بٸر جاس بالانىڭ بويىنا قونعان جىندى قۋىپ شىققانىن كٶردٸم.
بالا كيٸزدٸڭ ٷستٸندە جاتتى, ال جان-جاعىندا ونىڭ تۋىستارى مەن جىننىڭ شىعارىلۋىن كٶرگٸسٸ كەلگەن ادامدار جيىلدى. نۇرعوجاي باتىر دومبىراسىن سابالاپ, ات ٷستٸندە شاۋىپ جٷردٸ. بٸرنەشە رەت اينالعاننان كەيٸن ول اتتان سەكٸرٸپ تٷستٸ دە, دومبىراسىن شەتكە قاراي يتەرە سالا, بالانىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ العان جىندى شاقىرا باستادى:
«شاقىرامىن, شاقىرامىن,
كٶك قاسقىردى شاقىرامىن.
كەل دەگەندە كەل!
ٷلكەن تاۋ كٸشٸ تاۋدىڭ تٷبٸنە تٷستٸ!
تٸلٸڭدٸ شىعار, قايتا جاپ.
كٶزٸڭدٸ الارت قايتالاپ!»
اينالا تۇرعان دومبىراشىلار نۇرعوجاي باتىردىڭ سٶزدەرٸنە قوسىلعانداي دومبىراسىنىڭ شاناعىن سابالاپ تۇردى. جىننىڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولعاندا ەكٸ كٶمەكشٸ ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ, نۇرعوجاي باتىردىڭ بەلٸن ارقانمەن وراي باستادى. ارقاننىڭ اراسىنا شىبىقتار تىعىپ, نۇرعوجاي باتىردىڭ دەنەسٸ قىسىلعانشا بۇراي بەردٸ. بۇل كەزدە نۇرعوجاي باتىر گيپنوزعا ۇشىراعان تەرٸزدٸ بولىپ كٶرٸندٸ. ارى-بەرٸ جٷگٸرٸپ باسىن شايقاپ, ەكٸ قولىن العا قاراي سوزىپ تۇرا قالدى. كٶمەكشٸلەر ونى ەكٸ قولىنان ۇستاپ العان كەزدە نۇرعوجاي باتىر ولارمەن بٸرگە اينالىپ وتىرىپ, تٷسٸنٸكسٸز سٶزدەر ايتا باستادى.
بيٸن جالعاستىرا وتىرىپ, قولىنا بالتا الدى دا بويىنا جىن كٸرگەن بالاعا قاراي سەرمەپ, ٷرلەي بەردٸ. بۇدان كەيٸن ول بالتا باسىنىڭ بٸر شەتٸمەن كٶكٸرەگٸن كٷشتەپ ۇرا باستادى. بالتاسىن تاستاي سالا, وتتان شوق شىعارىپ اۋزىنا لاقتىردى. قىپ-قىزىل ىستىق تەمٸردٸ جالاعان كەزدە كٶزدەرٸ اينالىپ, دەنەسٸ دٸرٸلدەپ كەتتٸ. مۇنىڭ بەرٸ كٶرٸنبەي تۇرعان جىننىڭ ەرەكەتتەرٸن قايتالاۋ ماقساتىندا جاسالعان ەدٸ.
قاۋمالاپ تۇرعان ادامدار «شاقاباي! شاقاباي! شاقاباي!» (شاقاباي دەگەن نۇرعوجايدىڭ باتىر اتاسى ەكەن) دەپ ۇراندادى.
بۇل جىننىڭ بالانىڭ دەنەسٸنەن شىققانىن كٶرسەتەتٸن ەرەكەت ەدٸ. بۇدان كەيٸن باقسى جەرگە سۇلاپ تٷستٸ.
وسىنداي ەرەكەتتەن كەيٸن ۇزاق ەرٸ تەرەڭ ۇيقىعا باتادى ەكەن. قاسىنداعىلار دەنەسٸن ۋقالاپ, باسىن سيپالادى. بۇنداي رەسٸمنەن سوڭ ول بەلگٸلٸ مٶلشەردە ماي ٸشۋٸ تيٸس, ەيتپەسە ونىڭ ٸشٸنەن قان كەتٸپ, قاۋٸپتٸ دەرتكە ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەن.
سەتسٸز كٷن, مٷشەل جاس. قازاقتاردا اتا-بابالارىنان قالعان ىرىمداردى ەلٸ ۇستاناتىنى بايقالادى. ولار ٶمٸرٸن 12 جىلدىق تسيكلعا بٶلەدٸ. ەربٸر جىلدى جانۋار اتاۋىمەن اتايدى. 25 جەنە 37 جاستى ەرەكشە قاۋٸپتٸ ەرٸ سەتسٸز دەپ ەسەپتەيدٸ. ەگەر ادام وسى جاستان امان شىقسا, كيٸمٸن تٷگەل تاراتىپ بەرەدٸ. بۇنىڭ سەبەبٸ كەلەشەگٸن جاڭا كيٸممەن قارسى العىسى كەلەدٸ.
ەر وتباسى اپتانىڭ بەلگٸلٸ بٸر كٷنٸن سەتسٸز سانايدى. بۇل كٷنٸ كٶشۋ تۋرالى سٶز قوزعاۋعا تىيىم سالىنادى.
كٶكتەمدە بٸرٸنشٸ رەت كٷن كٷركٸرەگەننەن كەيٸن ەيەلدەر دالاعا شىعىپ, ٷيدٸڭ سىرتىن اعاش قاسىقپەن ۇرىپ شىعادى. بۇدان اسپاندا جٷرگەن جىندار ٷيگە جولامايدى دەپ سەنەدٸ.
قويان جىلىنىڭ باسىندا (1951 جىل) كوممۋنيستەر تەمٸرلٸك ماڭايىندا قاليبەككە شابۋىل ۇيىمداستىردى. جاۋدىڭ قارۋىنا تويتارىس بەرە الماعان ول حالقىن جيناپ, تيبەتكە قاراي بەتتەيدٸ.
اقپان ايىندا تەجٸنورداعى قازاقتارعا وسپان باتىر تۇتقىندالىپ, قاليبەك كوممۋنيستەردٸڭ سوققىسىنا ۇشىراعاندىعى تۋرالى حابار جەتتٸ. كٶسەمدەر تەز ارادا كيٸز ٷيلەردٸ جىقتىردى دا, كۋنلۋن ٶتكەلٸنەن اسىپ, تيبەت ارقىلى باتىسقا قاراي قوزعالدى. اللانىڭ كٶمەگٸمەن كەشمٸرگە جەتٸپ تە قالارمىز دەپ ٷمٸتتەندٸ.
بوراندى كۋنلۋن ارتتا قالسا دا, مالعا شٶپ تابۋ قيىنعا سوقتى. مال ارىپ-اشىپ قىرىلىپ جاتتى. قازاقتاردىڭ نيەتٸنە وراي, بۇل جەرلەردە اڭشىلىقپەن اينالىسۋ مٷمكٸندٸگٸ بولدى. ەركەكتەر ەلٸك, بٶكەن جەنە تاۋەشكٸ اتىپ ەكەلەتٸن. جەلٸنبەي قالعان ەتتٸ ىستاپ نەمەسە سٷرلەيتٸن. جابايى اڭداردىڭ تەزەگٸن وتقا جاعىپ پايدالاندى.
ەت جەيتٸن جىلقىلار. اللا جٸبەرگەن تاعى بٸر جاقسىلىق, «قۇلان» دەپ اتالاتىن قوڭىر تٷستٸ كٸشٸگٸرٸم جابايى جىلقى بولدى. قازاقتار قۇلاندى اتتىڭ ٷستٸنەن اتىپ الاتىن. ەتٸ دەمدٸ ەرٸ قۇنارلى.
جاس كٶسەم مەجيتتٸڭ ايتۋىنشا, ولار ارتىلعان ەتتٸ كٶشەر الدىندا ەر-توقىمىنا بايلاپ الادى ەكەن. بٸر كٷنٸ مەجيت اتىنىڭ باسىن قايتا-قايتا بۇرىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ قالادى. بۇنىڭ سەبەبٸ توقىمعا بايلانعان ەتتٸڭ يٸسٸ ەكەن. اتىنىڭ اش ەكەنٸن بٸلگەن مەجيت توقتاي سالىپ, ەتتٸ جەگٸزبەكشٸ بولدى. باسىندا ات جەگٸسٸ كەلمەي باسىن تارتقانىمەن, مەجيت ەتتٸ اتتىڭ اۋزىنا كٷشتەپ تىقتى.
«سٶيتٸپ, مەن اتىما ەت جەۋدٸ ٷيرەتتٸم. باۋىرىما ايتىپ ەدٸم, «ول بۇنى باسقا اتتار مەن تٷيەلەرگە دە ٷيرەتٸپ كٶرەيٸك» دەدٸ. سٶيتٸپ, اتتارىمىز بەن تٷيەلەرٸمٸز ەلدەنسٸن دەپ ەت بەرەتٸن بولدىق».
جولاۋشىلاردىڭ تاعى بٸر قاسٸرەتٸ تاۋ اۋرۋى بولدى. بۇل اۋرۋ ونسىز دا ەلسٸرەپ قالعان قازاقتاردى ٶلٸمگە سوقتىرىپ, جول جٷرۋگە جارامسىز حالگە جەتكٸزدٸ. ەسٸرەسە, تيبەتكە قاراي تاۋلى ٶتكەلدەردە قيىن بولدى. بۇل اۋرۋدىڭ باستاپقى بەلگٸلەرٸ: باس اۋىرادى, باس اينالىپ, جٷرەك اينيدى. ونى ەمدەۋ ٷشٸن جاسالعان ەم-دومدار كٶبٸنە نەتيجەسٸز بولدى. باقسىنىڭ جىن شىعارۋ رەسٸمٸنەن دە ەشتەڭە ٶنبەدٸ.
كەيدە ەمشٸ قاتتى تىرىسسا, اۋرۋ ايىعىپ تا كەتەتٸن. اۋىرعانداردىڭ بٸرٸ باقسىعا بارىپ, ٶزٸن قۇتقارۋىن ٶتٸنگەنٸ تۋرالى ايتىپ بەرگەن ەدٸ. باقسى قولىنداعى ٶتكٸر قانداۋىرمەن ادامنىڭ سامايىنداعى تامىرلاردىڭ بٸرٸن تٸلٸپ, قانىن اعىزىپتى. سوندا اققان قويۋ قارا قان ٷش كەسەنٸ تولتىرادى. بۇدان كەيٸن ول دەرٸلٸك شٶپ پەن ماتانى قولدانىپ, جارانى وراپ تاستايدى. ەكٸ كٷننەن كەيٸن اۋرۋ اياعىنان تۇرىپ كەتەدٸ.
ون كٷننەن كەيٸن قازاقتار سولتٷستٸك جاقتان ٶزدەرٸنە قاراي كەلە جاتقان بٸر توپ ادام مەن مال ٷيٸرٸن بايقادى. بۇل قاليبەك پەن ونىڭ رۋىنان قالعاندار ەدٸ! قايتا كەزدەسكەن قازاقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى.
كەيٸن, قاۋٸپسٸزدٸك ماقساتىندا بٸرٸككەن توپ قايتا اجىراپ كەتتٸ. دەلەلحان ٶز جۇرتىمەن قاليبەككە قوسىلدى, ال قۇسايىن تەيجٸ مەن سۇلتان شەرٸپ بٶلەك كەتتٸ.
قاليبەكتٸڭ ايتۋىنشا, تيبەتتٸ اسۋ جولىندا ونىڭ ەلٸنە جەتٸ رەت قارۋلى شابۋىل جاسالعان. بۇل ساپاردا ونىڭ 42 ادامى قاقتىعىستا, 22 ادامى تاۋ اۋرۋىنان ٶلٸپ, 9 ادامى ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتكەن ەكەن. بۇعان قوسا, تيان-شان مەن كەشمٸردٸڭ اراسىندا ولار 3000 باس قوي, 200 ٸرٸ قارا, 73 جىلقى جەنە 145 تٷيەدەن ايىرىلىپتى.
بٸر قۋانىش, بٸر قايعى. سەبيدٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸ, ٶلٸم, توي ۇزاق ساپاردىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعان ەدٸ. قۋانىش نە قايعى بولسىن, ٶمٸر ٷشٸن تولاسسىز كٷرەستٸڭ ٸشٸندە ارقانى كەڭگە سالاتىن كەزدەر دە بولاتىن.
قازاقتار ۇل مەن قىزدى بەسٸكتە اتاستىرىپ قويادى. ونى «بەسٸك قۇدا» دەيدٸ. ول تاپتىق مەرتەبەگە بايلانىستى, مەسەلەن, باي بايمەن قۇدا بولادى.
ەۋروپا دەستٷرٸندە ٷيلەنۋ شىعىنىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ قالىڭدىقتىڭ ەكەسٸ تاراپىنان قارجىلانسا, قازاقتاردا كەرٸسٸنشە, جٸگٸتتٸڭ ەكەسٸ قالىڭدىقتىڭ ەكەسٸنە «قالىڭمال» تٶلەۋگە مٸندەتتٸ ەكەن.
قازاقتاردىڭ بايلىعى – جىلقىسىنىڭ سانىندا. كەيبٸرەۋلەر 40 جىلقىعا دەيٸن قالىڭمال بەرەدٸ. سوندىقتان, ولار ۇلدارىمەن قاتار ەدەمٸ قىزى بولعانىن دا قالايدى. بۇنىڭ سەبەبٸ, ۇلى ٷشٸن بەرگەن قالىڭمالدىڭ ورنى قىزىن بەرگەندە قايتىپ كەلەتٸندٸگٸنەن بولسا كەرەك.
بٸر ٷي ەكٸنشٸ ٷيمەن قىز بەرٸسٸپ, قىز الىسىپ, قارسى قۇدالاسسا, ول ٷيلەر قالىڭمال بەرمەي-اق قويا سالادى.
اتاستىرىپ قويعان ۇل نەمەسە قىز ٷيلەنبەي تۇرىپ قايتىس بوپ كەتكەن جاعدايدا قايتىس بولعان جٸگٸتتٸڭ نەمەسە قىزدىڭ تۋىستارى ٶز ارالارىنان ونىڭ ورنىنا باسقا ادام بەرەدٸ. (جٸگٸت پەن قىز ەكە جاعىنان جەتٸ اتاعا دەيٸن قانداس تۋىس بولماۋى كەرەك).
توي كٶشپەن قاتار كەلگەندە دەستٷردٸڭ كٶبٸسٸن ورىنداۋ مٷمكٸندٸگٸ بولماعاندىقتان, ولار قىسقارتىلاتىن. بٸراق قالىڭدىقتى بارىنشا ەدەمٸ كيٸندٸرۋگە تىرىسادى. دەستٷر بويىنشا, ەيەلدەر قىزدىڭ باس كيٸمٸنە «ٷكٸ» تاعۋعا كەلگەن جٸگٸتتٸ شاشۋ شاشىپ, قارسى الادى.
مولدا جاستاردىڭ نەكەسٸن جاي رەسٸممەن قيىپ, قۇراننان ايات وقيدى. سودان سوڭ ٸشٸنە كٷمٸس زات سالىنعان كەسەگە سۋ قۇيىپ, ونى ٷرلەپ, قىز بەن جٸگٸتكە بەرەدٸ. قىز بەن جٸگٸت سۋدى ٸشكەننەن كەيٸن ەرلٸ-زايىپتى اتانادى. جٸگٸت پەن قىزدان كەيٸن ەكٸ وتباسىنىڭ مٷشەلەرٸ كەسەدەن سۋ ۇرتتايدى.
تويدىڭ ەرەكشە كٶڭٸلدٸ سەتٸ – ەكٸ قىز بەن ەكٸ جٸگٸتتٸڭ ەن ايتىپ جارىسۋى. «بويى ۇزىن, نار تۇلعالى باتىرىم», – دەپ باستايدى قىزدىڭ بٸرٸ. «بەرٸنەن دە سەن سۇلۋ», – دەپ جالعاستىرادى جٸگٸت. «قۇلاعىڭ مەن اياعىڭ اقىلىڭنان ٷلكەن ەكەن», – دەپ ەكٸنشٸ قىز قاعىتا باستايدى. «كٶزٸڭ قىسىق, مۇرنىڭ پۇشىق», – دەپ ەكٸنشٸ جٸگٸت الا جٶنەلەدٸ.
سٶيتٸپ, قىزدار مەن جٸگٸتتەر بٸر-بٸرٸمەن ايتىسىپ, كٶڭٸل كٶتەرەدٸ. ول تاراپتاردىڭ بٸرٸ سٶز تابا الماي شاتاسقانعا دەيٸن سوزىلادى. وسىلايشا ايتىس بارلىعىنىڭ قىران-توپان كٷلكٸسٸمەن اياقتالادى.
تويدا جۇرت تٷرلٸ ويىن ويناپ, كٷرەس ۇيىمداستىرىپ, بەيگە جارىسقا قاتىسادى, دومبىرانىڭ كٷمبٸرلەگەن ىرعاعىنا بيلەپ كٶڭٸل كٶتەرەدٸ.
شىڭجاڭنان كٶشۋ كەزٸندە باتىرلىق كٶرسەتكەن تەك ساربازدار عانا ەمەس ەدٸ.
بٸر كٷنٸ, شريناگاردىڭ جايلاۋىندا بٸر توپ ادام مالداس قۇرىپ القا-قوتان وتىرعان ەدٸك. بٸرنەشە قىز شەتتە ەركەكتەردٸڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ وتىردى. كەنەت قاليبەكتٸڭ كٸشٸ ەيەلٸ مٷلييا كٷيەۋٸنە قاراپ: «ەرٸم! جاۋدىڭ بٸزدٸڭ اۋىلعا سٸزدەر جوقتا كەلگەنٸ ەسٸڭٸزدە مە?» – دەدٸ.
ەيەلدەر ٷيدٸ سەندەيتٸن ويۋ-ٶرنەكتەر تٸگۋدە. تٸگٸنشٸ ەيەلدەر شابىتىن تابيعاتتان – گٷلدەردەن, جاپىراقتاردان, الادى. قىزدار بار ەشەكەيٸن كيٸپ جٷرەدٸ. ولار قيمىلداعان سايىن كٷمٸس تەڭگەلەر سىڭعىرلاپ تۇرادى.
ەرلەرشە كٷرەسكەن انالار بار. سوندا قاليبەكتٸڭ كٶزٸ جارق ەتٸپ, ەيەلٸنە «ايتىپ بەر» دەگەندەي يشارا بٸلدٸردٸ. مٷلييانىڭ جٷزٸ الاۋلاپ, جانارى نۇرلانا وقيعانى ەڭگٸمەلەي باستادى.
«ەرٸم ادامدارىمەن بٸرگە اۋىلدان تىس جەردە دۇشپانمەن شايقاسىپ جاتقان. اياق استىنان بٸزگە قاراي شاۋىپ كەلە جاتقان ەسكەردٸ بايقادىق. ەيەلدەر بالالارىن كٶتەرە ساپ, اتتارىنا قاراي جٷگٸرە جٶنەلدٸ.
مەن اتقا مٸنگەندەردٸڭ ەڭ سوڭعىسى ەدٸم جەنە اتىم قاتتى وسقىرىنىپ, ورنىنان تاپجىلماي تۇرىپ الدى. كوممۋنيستەردٸڭ وعى اتتىڭ اياعىن جاناپ ٶتكەندە, ات اتىرىلىپ كەتتٸ.
دۇشپاننىڭ جاقىنداپ قالعانىن سەزسەم دە, اتىمنىڭ تٸزگٸنٸن سەل تارتىپ, بالانى جەردەن ٸلٸپ الدىم. كيٸمٸمە تٶرت وق جاناپ ٶتكەندە, ٷرەيٸم ودان سايىن كٷشەيدٸ. قۇداي وڭداپ اتىم سامداعاي بولدى, سٶيتٸپ قۋعىنشىلاردى تاۋدا اداستىرىپ كەتتٸم.
كٶپ كەشٸكپەي رۋلاس سٷلەيمەن دەگەن جٸگٸتتٸ كەزدەستٸرٸپ قالدىم, قوي باعىپ جٷر ەكەن. وعان بولعان وقيعانى ايتىپ بەردٸم, ەكەۋٸمٸز اۋىلعا تٶتە جولمەن قايتا شاۋىپ باردىق. دۇشپاننىڭ ٷيلەردٸ توناۋ ٷشٸن كەلەتٸنٸن بٸلدٸك. ەكٸ مىلتىق تاۋىپ الىپ, تىعىلىپ كٷتتٸك.
بٸز ويلاعانداي, ولار اۋىلعا قايتا كەلدٸ. سٷلەيمەن وق جاۋدىرىپ كەپ بەردٸ, توناۋشىلار شوشىپ, ابدىراپ قالدى. سٷلەيمەن بٸر مىلتىقتان اتىپ جاتقاندا, مەن ەكٸنشٸسٸن وقتاپ وتىردىم. سول كٷنٸ ەرٸم ادامدارىمەن كەلٸپ, قۋىپ شىققانعا دەيٸن دۇشپاندى بەس ساعات بويى اۋىلعا كٸرگٸزبەي تۇردىق. ەرٸم ەرلٸك كٶرسەتكەنٸمدٸ, اۋىلدى قۇتقارىپ قالعانىمدى ايتىپ, مەنٸ ماقتادى. ول كٷندٸ ەشقاشان ۇمىتپاسپىن!».
تيبەت ارقىلى 1000 شاقىرىمنان استام جەردٸ جەدەلدەتە جٷرگەننٸڭ ٶزٸندە ٷش اي ۋاقىت الدى. شابۋىل بولا قالادى-اۋ دەگەن ويمەن كٶشپەندٸلەر تىڭشىلار بولۋى مٷمكٸن اۋىلداردى اينالىپ ٶتۋگە تىرىستى.
ال تيبەتتٸكتەرگە كەلەتٸن بولساق, ولار قازاقتاردىڭ ٶز جەرٸمەن ٶتۋٸنە ەش قارسىلىقسىز رۇقسات بەردٸ. كٶشٸپ بارا جاتقان قازاقتار جول كٶرسەتۋ ٷشٸن قويشىلاردى جالداپ وتىردى. تيبەت تە قىتاي كوممۋنيستٸك بيلٸگٸنٸڭ قورلىعىن كٶرٸپ جاتقان ەدٸ.
ول جاقتا كٶپ ٶزەننەن ٶتۋ كەرەك بولدى, ال قازاقتاردىڭ كٶبٸ جٷزۋ بٸلمەيتٸن. ەرلٸ-زايىپتىلار بٸر اتقا مٸنگەسٸپ, كٸشكەنتاي بالالار انالارىنىڭ قۇشاعىنا تىعىلدى. جاس قويشى جٸگٸتتەر ەكٸ قويدان يىقتارىنا ارتىپ, مۇزدى سۋدى كەشٸپ ٶتتٸ.
تٷرٸك ەلٸنٸڭ بيٸك پاراساتى. بٸر كٷنٸ الىستان مۇز قۇرسانعان قاراقورىمنىڭ سٸلەمدەرٸ كٶرٸنە باستادى. شارشاپ-شالدىعىپ, جاقسىلىقتان ٷمٸت ٷزە باستاعان كٶشپەندٸلەر تاۋلاردى العاشىندا ساعىمعا ۇقساتتى.
بوسقىندار كەشمٸرگە جاقىن تيبەتتٸڭ شەتكٸ اۋىلى رۋدوكتىڭ ماڭىندا ايالداپ, قالاشىقتىڭ باسشىسىن قوناققا شاقىردى. تيبەتتٸك قوناققا مىلتىق سىيلادى, ول قازاقتارعا تۇز, ۇن جەنە كٸرپٸش شاي بەردٸ, شەكاراعا اپاراتىن جولدى كٶرسەتٸپ, سەت ساپار تٸلەپ شىعارىپ سالدى.
كەشمٸرگە كٸرەبەرٸستەگٸ پانگونگ تسو-نىڭ ماڭىندا ولار العى شەپتەگٸ شەكاراشىلاردىڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتٸپ, قاسيەتتٸ توپىراققا اياق باستى.
تٶرەشٸ جالاۋدى سەرمەپ قالعاندا پالۋاندار باستارىن تٷيٸستٸرٸپ, كٷرەسە باستايدى. كەشمٸر باسشىلارى بوسقىن قازاقتاردى شريناگارعا ورنالاستىردى. الايدا جاز شىعىسىمەن قازاقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان قالا ماڭىنداعى تاۋلارعا قاراي اعىلىپ, جايلاۋعا كٶشٸپ كەتتٸ.
ادام سەنگٸسٸز جەڭٸسكە جەتٸپ, وسى كٷندٸ كٶرە الماي قالعاندار تۋرالى ويلاعاندا قۋانىشتارى سۋ سەپكەندەي باسىلاتىن. امان جەتكەندەردٸڭ اراسىندا بالاسى نە جاقىن دوسى, تۋىسى قايتىس بولماعان, تۇتقىنعا تٷسپەگەن, جوعالماعان بٸردە-بٸر جان جوق ەدٸ.
جاڭا ٶمٸر ٶزگە دە قيىندىقتارعا تولى بولدى, ەيتسە دە, ٶلٸم مەن ٶمٸر تايتالاسىپ ٶتكەن ۇزاق جولدىڭ ازابىمەن سالىستىرعاندا, تٷك ەمەس, ەرينە. كەشمٸردٸڭ تاۋلى جايىلىمدارى جەرگٸلٸكتٸ مالشىلاردىڭ مەنشٸگٸندە بولعاندىقتان, قازاقتار بۇرىنعى ٶمٸر سالتىن جالعاستىرادى دەپ ايتۋ قيىن ەدٸ.
شريناگار سيياقتى ٷلكەن قالانىڭ مەدەنيەتٸنە قالىپتاسۋ قازاقتارعا قيىن تيدٸ. كەشمٸر مەن ٷندٸستاننىڭ شىنايى قايىرىمدىلىعىنا قوسا قازاقتارعا تٷركييا رەسپۋبليكاسى دا كٶمەك قولىن سوزدى. تٷركييا بوسقىندارعا شىڭجاڭ دالاسىنا ۇقساس انادولى ٷستٸرتٸنە قونىستانۋدى ۇسىندى. ونىڭ ٷستٸنە, تٷرٸكتەر قازاقتاردىڭ تٸلٸنە ۇقساس تٸلدە سٶيلەيدٸ, ەرٸ ولاردىڭ اتا تەگٸ مەن تاريحى دا بٸر.
1952 جىلدىڭ قاراشا جەنە جەلتوقسان ايلا رىندا ەكٸ جٷزگە جۋىق قازاق كەشمٸردەن شىعىپ, قارا جولمەن جەنە تەڭٸزبەن تٷركيياعا اتتاندى. ارتىنان ولارعا تاعى سەكسەن بەس قازاق قوسىلدى, بەرٸ جاڭا ەلگە تامىر جايىپ, تەز ٷيرەنٸپ كەتتٸ.
قاليبەكپەن بٸرگە الپىس ادام كەشمٸردە تاعى دا ون سەگٸز ايعا قالۋدى ۇيعاردى. 1954 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ولار دا تٷركيياعا قونىس اۋداردى.
كەشمٸردەگٸ بٸر جىلىمىز دا ٶتە شىقتى. ەيەلٸم ەكەۋمٸز قايتۋعا جينالدىق. قازاق دوستارىمىز بٸزدٸڭ قالۋىمىزدى ٶتٸندٸ, ولارعا بٸزدٸ دە تۋعان توپىراق شاقىرىپ جاتقانىن تٷسٸندٸردٸك. مۇنى ايتقاندا قازاقتار ٷنسٸز قالدى. تۋعان جەردٸڭ قادٸرٸن ولاردان ارتىق ەشكٸم دە سەزٸنبەس, سٸرە…
قىلشىلداعان جاس مەجيت, سالماقتى سۇلتان شەرٸپ, قىزۋقاندى قاليبەك بٸزدٸ قوشتاسۋ قوناقاسىنا شاقىردى. بەرٸ بٸر كٷندە! ەدەپتٸگٸمٸزدٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن بارعان ەر ٷيدٸڭ تاماعىن اش ادامداي جەدٸك.
سۋرەتتە مٸنەن دەگەن قىز بالا سەل قىمسىنىپ, دومبىرانىڭ ەۋەنٸمەن «قارا جورعا» بيٸن بيلەۋدە. ول اتتىڭ تاۋ جولىنداعى اياڭىن, جازىق دالا تٶسٸن دٷبٸرلەتكەن شابىسىن بي ىرعاعىمەن بەينەلەۋدە. ال كٶرەرمەندەر ەۋەنگە قوسىلىپ, ەن سالىپ, قول سوعۋدا.
قوشتاساردا ٷي يەلەرٸ جابىرقاڭقى قالدى. ەڭ سوڭىندا شريناگار كەرۋەن سارايىنداعى قاليبەكتٸڭ ەكٸنشٸ قاباتتاعى ٷيٸندە جينالدىق. ٷيدٸڭ ٸشٸ بٸزگە سونشالىقتى تانىس: بۇرىشتاعى وشاقتا وت قىزارادى, ەدەنگە اشىق تٷستٸ تٶسەنٸش تٶسەلگەن, قابىرعادا قامشى, بەلدٸك, باس كيٸم ٸلٸنٸپ تۇر. ەت جەدٸك, جاس قويدىڭ سورپاسىن ٸشتٸك. سامساعا ۇقساس, اراسىنا ەت پەن كٶكٶنٸس سالىپ, ٷشبۇرىشتاپ تٷيگەن تاعام مەن باۋىرساققا تويدىق. جەنە قايتا-قايتا, كەسەمٸزدٸ تولتىرا شاي سوراپتادىق.
باسقالار دا ەيەلدەرٸمەن كەلٸپتٸ. مەنٸڭ زايىبىم ەيەلدەرگە ەشەكەيلەر, ال سۇلتان شەرٸپتٸڭ ەيەلٸ وعان بٸر ۋىس كٷمٸس تيىن سىيلادى. قاليبەك ەيەلدەرٸنٸڭ بٸرٸ جٷزٸگٸن شەشٸپ, ەيەلٸمنٸڭ ساۋساعىنا سالدى.
ەدەتتە ۇستامدى كەلەتٸن ەر ادامدار كەنەت كٶزدەرٸنە جاس الدى. تۋعان جەرٸنەن تىقسىرىلىپ, تاۋقىمەت تارتىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ جولىندا قۇربان بولىپ كەلە جاتقان قايسار جاندارعا قوشتاساردا مەن بىلاي دەدٸم: «قازاقتىڭ ناقاق قانىن تٶككەندەر ۇزاق جىلدار بويى ٶكٸنەتٸن بولادى ەلٸ!».
دەرەككٶز: http://nationalgeographic.kz/2017/04/10/5205.html
