بٷگٸندە ەل ەكونوميكاسى مەن حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق قابٸلەتٸ جەنە ەلدە ورىن العان جايتتارمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتقان جوق. بۇل مەتال مەن مۇناي-گاز سالاسى. وسى اتالعان ەكٸ سالا ەلٸمٸزدٸڭ ترانسپورت (مۇناي قۇبىرلارى جەنە مەتال مەن كەن تاسىمالداۋ), بايلانىس, قارجىلىق قىزمەتتٸ جەنە ساۋدا (مۇناي مەن مەتالدى كٶتەرمە باعادا ساۋدالاۋ) سالاسىن قالىپتاستىراتىنى بەلگٸلٸ.
بۇعان قوسىمشا مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى مەن جٶندەۋ جۇمىستارىن, مۇناي قۇبىرلارى مەن كەنٸشتەردەگٸ قۇرىلىستاردى دا جاتقىزۋعا بولادى. بۇلاردى ەلٸمٸزدەگٸ ٸرٸ ەكونوميكا دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل سالالار ەلٸمٸزدەگٸ ەڭبەككە قابٸلەتتٸ حالىقتىڭ 10 پايىزىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدە حالىقتى 90 پايىزىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان شاعىن ەكونوميكا بار. بۇعان ساۋدا-ساتتىق سالاسىن, حالىققا كٶرسەتٸلەتٸن تٷرلٸ قىزمەتتەردٸ (مۇنىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر دە) اتاپ ايتۋعا بولادى. بٷگٸندە جۇمىسقا قابٸلەتتٸ حالىقتىڭ 20% مەملەكەتتٸك قىزمەت سانالاتىن – دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتۋدە. بۇل توپتىڭ تابىس مەن تۇتىنۋشىلىق مٷمكٸندٸگٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا اناۋ ايتقانداي ەسەر ەتپەيدٸ.
وسى جايتتاردا ساراپتاعاندا جەكەلەگەن كومپانييالار مەن جەكەلەگەن ٶندٸرٸستەردە جۇمىس ٸستەيتٸن 30% حالىقتىڭ تۇراقتى جۇمىسى بار, ال مەملەكەتتٸك قىزمەت, دەنساۋلىق جەنە بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتٸندە جٸٶ 70-80 پايىزىن قۇرايدى.
وسىلايشا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلٸگٸن ساراپتاساق, كوروناۆيرۋستىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگٸزەتٸن ەسەرە از ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ ٸشكٸ سۇرانىس پەن حالىقتىڭ تابىسىنا تەۋەلدٸ ەمەس.
يە, كارانتين حالىقتىڭ از عانا بٶلٸگٸنٸڭ تابىسىنىڭ كەمۋٸنە ەسەر ەتتٸ. بۇعان جالپى ٶلشەممەن قاراساق, ونىڭ تۇتاستاي ەكونوميكاعا تيگٸزەتٸن كەرٸ ەسەرٸ ەستە بايقالماۋى مٷمكٸن.
وسى رەتتە قىسقامەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ينديكاتور جارتى جىلدا بار بولعانى 1%-عا عانا تٶمەندەگەنٸ بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزگە ايقىن دەلەل بولادى. كارانتين كەزٸندە ساۋدا مەن ترانسپورت سالاسىنان باسقا بارلىق سالالاردا جوعارلاۋ بايقالعان. ايتالىق, قۇرىلىس, بايلانىس جەنە ٶنٸرٸس سالاسىندا ايتارلىقتاي ٶسٸم ورىن العان.
قىسقامەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ينديكاتورعا جٸٶ-نٸڭ 60% عانا ەنٸپ وتىر. بۇل ەسەپتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ مەلٸمەتتەرٸ ەنگەن جوق. سوندىقتان 2020 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ ورىن الدى دەپ ايتۋعا نەگٸز جوق.
ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ سەۋٸر مەن مامىر ايىنىڭ باسىندا, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاتىستى وڭ كٶرسەتكٸشتەر بولدى. كارانتين كەزٸندە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى مەن بٶلشەك ساۋدا كٷرت توقتاعانىمەن, كارانتيندٸك شارالار جۇمسارتىلعان سوڭ, قىسقا ۋاقىتتا دامۋ قارقىنىن قايتا تاپتى. ونىڭ ٷستٸندە سەۋٸر مەن مامىر ايلارىندا مەملەكەتتٸڭ حالىققا تٶلەگەن 42 500 تەڭگە ەكونوميكاعا دەم بەرٸپ, تۇتىنۋ مەن سۇرانىستى بٸرشاما دامىتتى.
بٸراق دەل قازٸر دامۋدى بايقاپ تۇرعان جوقپىن. ەكٸنشٸ كارانتين ەلدەگٸ بيزنەسكە اۋىر سوققى بولىپ تيگەنٸ جاسىرىن ەمەس. ٶيتكەنٸ مەملەكەتتٸڭ قولداۋ قارجىسىن بٸرٸنشٸ كەزدەگٸدەي كٶپ ادام العان جوق.
نەتيجەسٸندە 4,5 ايعا سوزىلعان كارانتينٸندە حالىقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزٸنٸڭ كٸرٸس كٶزٸنەن ايىرىلدى. بٷگٸندە بيزنەستٸڭ بويىنا قان جٷگٸرتۋ قيىن بولىپ تۇر. بۇل ٷشٸن قوماقتى قارجى كەرەك. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ بٸر اي ەمەس, 4-5 اي كٸرٸس كٶزٸنەن ايىرىلۋى ونىڭ جۇمىسىن توقتاتۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكانىڭ قالىپقا كەلۋٸ قيىن بولادى. جاعدايدى تەك قانا حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق قابٸلەتٸ عانا رەتتەيدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر كٶپشٸلٸك تۇتىنۋشىلىق مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلعان.
قولىندا قاراجاتى بار ورتا تاپتىڭ ٶزٸ قاراجاتتارىن وڭدى-سولدى جۇمساماي ساندىققا سالىپ, ساقتاۋدا. ٶز باسىم جىل اياعىنا دەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ بيزنەس اياققا تۇرىپ كەتەدٸ دەگەنگە سەنە المايمىن. ٶيتكەنٸ بٸزدەگٸ حالىقتىق بيزنەستٸڭ تابىس تاباتىن كەزەڭٸ ماۋسىمدىق ۋاقىتتارعا تەۋەلدٸ. سوندىقتان بٸرقاتار كەسٸپكەرلەر الداعى كٷز بەن قىستا مٷلدە تابىس تاپپايتىنى انىق.
ەگەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلٸگٸن باسشىلىققا الىپ باعالاساق, جالپى ەكونوميكانىڭ جىل اياعىنداعى كٶرسەتكٸشتەرٸ جامان بولماۋى تيٸس. دەسەك تە ٷكٸمەت تاراپىنان كەشەندٸ ٶزگەرٸستەر بايقالمايدى. باياعىداي اتقارۋشى بيلٸك قولدا بار قاراجاتتى تيٸمدٸ جۇمساي الماي وتىرعانىن حالىق كٶرٸپ وتىر. سول سەبەپتٸ كارانتين كەزٸندە حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸ ازايا تٷسكەنٸ جاسىرىن ەمەس.
كٶپشٸلٸك ەلٸمٸزدەگٸ قيىندىقتار جەكەلگەن كەسٸپكەرلەردٸڭ ارالاسۋىمەن شەشٸلگەنٸن كٶرٸپ وتىر. حالىق كارانتيننەن ەبدەن قاجىدى.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, سوڭعى ۋاقىتتارى ەلٸمٸزدە اۋىر جەنە اسا اۋىر قىلمىستار 70% جەنە 25%-عا ۇلعايعان. بۇدان كارانتين كەزٸندە ٷكٸمەت پەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارىنىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەي الماي, كٶپتەگەن قاتەلٸكتەر جٸبەرگەنٸن بايقاۋعا بولادى.
كەز كەلگەن كارانتيننٸڭ داعدارىسقا قارسى شارالار سەكٸلدٸ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, پيسحولوگييالىق, ەموتسيونالدى قىرى بولاتىنى بەلگٸلٸ. مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسى مۇنىڭ بەرٸن ەسەپكە الۋى تيٸس. ٶكٸنٸشكە وراي, كارانتين كەزٸندە قازاقستانداعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸ سانيتارلىق دەرٸگەردٸڭ كٶزقاراسىمەن شەكتەلگەندەي بولدى.
ايدارحان قۇسايىنوۆ, ەكونوميست ساراپشى
