دٸنشٸلدٸك پەن دٸندارلىق اراسى
سوندىقتان دٸن قۇبىلىسى دەگەندە ونىڭ تەك قوعامداعى كٶرٸنٸستەرٸ عانا ەمەس, ادام ەركٸ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, ارى, نامىسى, دٸلٸ, مورالدىق نەگٸزٸ, امالى, دۇعاسى مەن قۇلشىلىعىن بٸرگە تۇتاس قاراۋ قاجەت. مٸنە بۇلار – ادامنىڭ اللامەن بايلانىسىن كٶرسەتەتٸن قاباتتار. اللامەن بايلانىس دەگەن تەيستەر, اتەيستەر, دەيستەر, پانتەيستەر, اگنوستيكتەر جەنە ت.ب. دەگەن سيياقتى قوعامداعى ادامدار توبىن دا انىقتايدى. مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم, وسى ٶزٸمٸزدٸڭ يسلام دٸنٸ نەگٸزٸندە اللامەن بايلانىس ورناتۋشىلاردىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى: ول دٸندار مەن دٸنشٸل اراسى. عىلىمدا دٸن قۇبىلىسىنىڭ تٶرت نەگٸزگٸ سالاسى - دٸني سەنٸم, دٸني تەجٸريبە, دٸني تانىم جەنە دٸني سانا - قاباتتارى اداممەن انىقتالادى.
وسىلاردىڭ ٸشٸندە حالىقتىڭ دٸنشٸلدٸگٸ مەن دٸندارلىعىن انىقتايتىن ٶلشەم ول دٸني تانىم. شەكەرٸم اتامىز, «دٸنشٸلدەر, انىقتى بٸلمەس كٷنشٸلدەر “جانىڭدى جولدان قوستى” دەپ, شاريعات ايتىپ كٷڭكٸلدەر» دەيدٸ. بۇل قازاقتى دٸنمەن الداپ, ٶزٸ دە الدانىپ, نەپسٸنٸڭ جەتەگٸندە كەتكەن «دٸنشٸلدەر». ولار ٶتٸرٸك نەمەسە ەدەيٸ ەلدٸ يسلامنان سۋىتىپ, يسلاموفوبيياعا جالدانىپ جٷرگەندەر. راسىندا اتامىز ايتقانداي, بٸزدەگٸ دٸنشٸلدەر سىرتى يسلام ٸشٸ جاحيلييا كەزەڭٸندەگٸ تانىم تٷسٸنٸكتەرگە ەبدەن مالىنىپ العان.
بٷگٸنگٸ قوعامداعى يسلامعا دەگەن نارازىلىق پسيحولوگيياسىن دا ٶرشٸتٸپ وتىرعاندار سولار, ياعني دٸنشٸلدەر. بٷگٸندە قوعامدا جاماعاتشىلىق پسيحولوگييامەن بەس التى كٸتاپ نە بولماسا بەس التى ايات جاتتاپ العان “دٸنشٸلدەر” تولىپ جٷر. بٸر جاعىنان دٸنشٸلدەر دٸندٸ قۇلقىنىنا جەمتٸككە اينالدىرادى. نەپسٸ دەگەن بەلە كەز كەلگەن قۇندىلىقتى ٶزٸنە قۇرال قىلىپ الادى. بۇنداي ۇستانىم ەشقاشان يسلام دٸنٸنٸڭ مەنٸمەن ٷيلەسپەيدٸ. بٷگٸن تالاق پەن بالاق, حيجاپ, ساقال, كٶپ ەيەل الۋ, فاناتيزم جالپى يسلاموفوبييانىڭ قۇرالى. مۇنى ناداندىق دەيدٸ. ال ناداندىق يسلامنىڭ قاس جاۋى. ال ەندٸ دٸندٸ اقىلمەن, تانىممەن, بٸلٸممەن العاندار دا بار, دٸندار تۇلعالار. ولار ٷشٸن دٸننٸڭ بۇيرىقتارىن ورىنداۋ, تىيىمدارىنان قاشۋ, قۇلشىلىق پەن مٸناجاتتارىن جٷزەگە اسىرۋ وجدانىنىڭ تٸلەگٸ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ رەتٸندە قارالادى. يسلام دٸنٸ - قازاق بولمىسىنىڭ مەنٸ, ەلدٸك تەجٸريبەسٸنٸڭ دە ٶركەنيەتتٸك باستاۋى. بٷگٸنگٸ ەگەمەندٸكتٸ باياندى قىلۋدىڭ باستى شارتى دٸنشٸلدٸك ەمەس, دٸندارلىق. دٸندارلىق پايعامبارىمىز ايتقانداي, ول اللانىڭ راقىمى. ناعىز دٸندار, اللا جولىندامىن دەگەن جان, كەز كەلگەن مەسەلەگە, قوعامداعى بولىپ جاتقان تەرٸس تٷسٸنٸكتەر مەن قۇبىلىستارعا جاماعاتشىلىق كٶزقاراسپەن ەمەس, تانىمدىق, مەتودولوگييالىق تۇرعىدان باعا بەرەدٸ. سەبەبٸ, ناعىز دٸندار ادام, جاماعاتشىلىقتىڭ قوعامدى, ۇلتتى جٸكشٸلدٸككە باستاپ, بٶلٸپ تاستايتىن قارا كٷش ەكەنٸن بٸلەدٸ. بٷگٸن قوعامدا وسىنداي كٶرٸنبەيتٸن پارتييالىق قۋاتى بار, دٸنشٸلدٸككە نەگٸزدەلگەن جاماعاتتار كٶبەيٸپ كەتتٸ. ارالارىندا ەڭ بولماسا ديالوگ تا جوق. ياساۋي اتامىزدىڭ وسىندايدا «سەن - مەن دەگەن حالايىقتان قاشتىم, مەن» دەگەن حيكمەتٸ ەسكە ورالادى. ال دٸنشٸلدەر بۇدان حابارسىز. تٷيٸنٸمٸز, سوڭعى ەگەمەندٸك جىلدار «جاماعاتشىلدىققا بوي الدىرعان دٸنشٸلدەر» دە قازاقتار. ەندٸگٸ ماقسات, ۋاقىت ٶتە كەلە, سول ۋاحابي-سوپى, ەسكٸ مەن جاڭا قازاقتار, ورىس تٸلدٸ-قازاق تٸلدٸلەر اراسىندا مەمٸلە, ٶزارا قۇرمەت پەن كەلٸسٸم تٷسٸنٸگٸ قالىپتاسۋى كەرەك. بۇل مەسەلەدە, «الا قويدى بٶلە قىرقۋدى» بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا توقتاتۋ كەرەك. بار قازاق بٸر قازاقپىز. سەنٸڭ دٸندٸ قابىلداۋ مەتودىڭ مىناۋ, مەنٸكٸ مىناۋ, ەندٸ ورتادا ەكٸ تانىمدىق مەتودتى بٸرٸكتٸرەتٸن اقيقاتتى تابۋعا باستايتىن ديالوگ مٷمكٸندٸگٸنە جول اشساق قانا ۇتامىز.
ەشقاشان ٶز ەلٸمٸزدە, ٶز ٸشٸمٸزدە ٶزارا, سۇحبات قۇرا الماساق, بٸرەۋ بٸزگە سىرتتان كەلٸپ, ىنتىماقتا, بٸرلٸكتە, بولىڭدار دەپ جول كٶرسەتپەيدٸ. سوندىقتان قازاق ٷشٸن, «مەنٸڭ جولىم اق, سەنٸكٸ قارا, مەن جانناتقا سەن توزاققا بارا جاتىرسىڭ» دەگەن «بالالىق سەزٸمنەن ارىلىپ», اقىرەتتٸ اللاعا قالدىرىپ, قازاقتىق تۇعىرعا ورالۋدى باستى ماقسات ەتٸپ, دٸنداردىڭ سىرتىنا ەمەس, رۋحانيياتىنا مەن بەرۋدٸ ٷيرەنبەسە, ەل بولۋدان ادا بولۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان قازٸرگٸ دٸن ساياساتى دا, دٸني ساياسات تا دٸندٸ بولمىستىق تۇرعىدان تانىپ, تانىتۋدى قولعا الۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. دٸننٸڭ بارلىق قاباتتارىن تۇتاس تانۋ كەرەك. ول تەك قانا فورمادان, قۇلشىلىقتان, تٸلدەگٸ سٶزدەر مەن اۋىزداعى دۇعالاردان, يٸلٸپ بٷگٸلۋدەن عانا تۇرمايدى.
دوساي كەنجەتاي
