Dalanews.kz سۇحباتقا شولۋ جاساپ شىقتى.
پرەزيدەنت بيىل ححٸ عاسىرداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك پەن وداقتاستىق تۋرالى شارتقا 10 جىل تولاتىنىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار 2013 جىلعى مەملەكەتارالىق شارتتىڭ مەنٸ زور ەكەنٸن, ول قازاق-ورىس بايلانىستارىنىڭ كەلەشەگٸنە جول اشاتىنىن جەتكٸزدٸ.
رەسەي پرەزيدەنتٸمەن ٶتەتٸن الداعى كەزدەسۋدٸڭ كٷن تەرتٸبٸنە كەلەتٸن بولساق, توقاەۆ ەكٸجاقتى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مەدەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىق مەسەلەلەرٸ كٷن تەرتٸبٸندە بولاتىنىن ايتتى. سەبەبٸ حالىقارالىق ۇيىم مەن ينتەگراتسييالىق قۇرىلىمدار اياسىنداعى بايلانىس ماڭىزدى ورىندا. ەلەمدەگٸ احۋالدىڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸ مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى جٶنٸندە پٸكٸر الماسۋ دا تىس قالماق ەمەس.
سونىمەن قاتار قوس پرەزيدەنت ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل – ايماقتار مەن ەكٸ ەل كەسٸپكەرلەرٸ اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن بٸرەگەي ەرٸ ٶتە تيٸمدٸ فورمات.
مەملەكەت باسشىسى سۇحباتتا ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸمٸزدٸ تولىققاندى پايدالانۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸمٸزدٸ جەنە رەسەي گازىن تاسىمالداۋ كٶلەمٸن ودان ەرٸ ۇلعايتۋعا دايىن ەكەنٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ. بەيبٸت ماقساتتا قولدانىلاتىن اتوم سالاسىنداعى ىقپالداستىق – ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتى ەكەنٸ دە كەلتٸرٸلدٸ.
سانداردى سٶيلەتسەك, سوڭعى 18 جىلدا رەسەيدەن قازاقستانعا كەلگەن تٸكەلەي ينۆەستيتسييانىڭ جالپى كٶلەمٸ 20 ميلليارد دوللاردان اسقان. ال ٶز كەزەگٸندە قازاقستاننىڭ رەسەيگە قۇيعان قارجىسى 6 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاپ وتىر.
مازمۇندى سۇحباتتا سانكتسييالارعا قاتىستى دا پٸكٸر بار. پرەزيدەنت باتىس ەلدەرٸ بۇرىن-سوڭدى بولماعان مٶلشەردە سانكتسييا سالعانىن, بۇل شەكتەۋ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنا ەسەر ەتكەنٸن باياندادى. سوعان قاراماستان رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى ىنتىماقتاستىعى تابىستى جالعاساتىنىن جەتكٸزدٸ. قازٸر ەۋرازييانىڭ جاڭا كٶلٸك قۇرىلىمى قالىپتاسۋدا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنى ويداعىداي جٷزەگە اسىرسا, قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ بەرٸ دە ەكونوميكالىق ەرٸ ساياسي پايداعا كەنەلەدٸ.
بۇعان قوسا سۇحباتتا ورىس تٸلٸ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋعا قاتىستى جٷيەلٸ وي ايتىلدى.
بۇل ورايدا پرەزيدەنت «ورىس تٸلٸنە قاتىستى حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ يدەياسى تمد ەلدەرٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىنا بالاما جاساۋ نيەتٸنەن تۋعان جوق. ۇيىمنىڭ قۇقىقتىق سۋبەكت رەتٸندە تانىلۋى جەنە وعان تمد-عا مٷشە ەمەس ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ قوسىلۋىنا اشىق بولۋى ماڭىزدى» دەگەن تۇشىمدى پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى.
قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتەتٸنٸ كٶپكە بەلگٸلٸ.
وسى ۇيىمنىڭ اياسىندا ەلدەردٸڭ ٶزارا ىقپالداستىعى قالاي ٶربيتٸنٸنە اكتسەنت بەرٸلدٸ. قازٸرگٸدەي كٷردەلٸ گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق جاعدايدا سەنٸمگە, ٶزارا تيٸمدٸ مٷددەگە, تەڭدٸككە ارقا سٷيەيتٸن, مەدەنيەتتەردٸڭ ەرالۋاندىعىنا قۇرمەتپەن قارايتىن جەنە قاتار دامۋعا ۇمتىلاتىن «شانحاي رۋحىنىڭ» مىزعىماس ٸرگەتاسىن نىعايتۋعا باسىمدىق بەرٸلۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلدى.
«وسىعان وراي ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق مازمۇنىن بايىتۋ قازاقستان تٶراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارى رەتٸندە جارييالاندى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ مەن پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى ەلدەرٸمٸزدٸڭ ۇستانىمدارى سەيكەس كەلەدٸ. بۇل – ەكٸجاقتى سەرٸكتەستٸكتٸڭ نەتيجەلٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن ماڭىزدى كٶرسەتكٸش» دەدٸ پرەزيدەنت.
سۇحباتتىڭ نٷكتەسٸ قازٸرگٸ تاڭداعى باستى تاقىرىپ – بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىق مەسەلەسٸنە بايلانىستىرىلىپ قويىلدى. سەبەبٸ, بٸز قازٸر قۇبىلمالى زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ەرتە مە, كەش پە بٸرپوليارلى ەلەمنەن كٶپپوليارلى ەلەمگە اۋىسۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندايدى. ونىڭ ٷستٸنە دٷنيەجٷزٸنٸڭ ەر قيىرىندا قاقتىعىستار, سانكتسييالىق تەكەتٸرەستەر, ساۋدا سوعىسى ٶرشٸگەن جاعدايدا بولاشاققا سەنٸممەن قاراۋ دا قيىندادى.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, تٷپتەپ كەلگەندە, جاھان جۇرتى ۇزاقمەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸك ورنايتىن كٷنگە جەتەدٸ.
ول ٷشٸن مىناداي ەكٸ شارت مٸندەتتٸ تٷردە ورىندالۋعا تيٸس. اتاپ ايتقاندا, ٶزارا ىمىراعا دايىن بولۋ جەنە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ساقتاۋ.
مۇنىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگٸزگٸ ۇستانىمى. كەز كەلگەن قايشىلىقتى بۇۇ جارعىسىنىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارىنا ساي شەشۋگە بولادى. بۇل قۇجاتتى ەلەمدٸك قوعامداستىق ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى سوعىستان كەيٸن قابىلدادى. ەزٸرگە ەلەم قاقتىعىستاردى ەڭسەرۋدٸڭ بۇدان ارتىق تەسٸلٸن ويلاپ تاپقان جوق.
سوندىقتان اشۋدى اقىلعا جەڭدٸرٸپ, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن مٷلتٸكسٸز ساقتاعان سەتتەن باستاپ ەلەمدە تەپە-تەڭدٸك قايتا ورنايدى.
– بٸز بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي بٶلشەكتەنۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جٸككە بٶلٸنۋ جاعدايىنا كۋە بولىپ وتىرمىز. ساياسات پەن ەكونوميكادا جاھاندىق جەنە ايماقتىق دەڭگەيدە ٶزگەرٸستەر جٷرٸپ جاتىر. بۇل مەملەكەتتەر مەن قۇرلىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ٷيلەسٸمدٸ ەلەمدٸك ەكونوميكا قۇرۋ ٷشٸن جاھاندىق وڭتٷستٸك جەنە جاھاندىق سولتٷستٸك ەلدەرٸ ٶزارا سەنٸمگە, بٸر-بٸرٸنٸڭ مٷددەسٸن قۇرمەتتەۋگە, سونداي-اق كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن ورتاق مەمٸلەگە كەلۋٸ كەرەك.
وسىنداي كٷردەلٸ ٷدەرٸستە بۇۇ ماڭىزدى رٶل اتقارۋعا تيٸس. قازٸر ول بارلىق ادامزاتتى بٸرٸكتٸرەتٸن بالاماسى جوق جالعىز جاھاندىق ۇيىم سانالادى. بۇل ورايدا تٷرلٸ شەكتەۋلەر مەن گەوساياسي بٶلشەكتەنۋدٸڭ كٷشەيۋٸ بۇۇ-نىڭ بٸرلٸگٸ مەن ۇيىم مانداتىنىڭ ٷستەمدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ جاتقانىن مويىنداۋ قاجەت.
ۇيىمعا قاتىستى سىني پٸكٸر كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ول نەگٸزٸنەن ٸشكٸ رەفورمالار جاساۋ قاجەتتٸگٸنە بايلانىستى ايتىلىپ جاتىر. جەر شارىنىڭ ەر قيىرىنداعى داعدارىستاردى رەتتەۋدە بۇۇ قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىر. بۇۇ-نى جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتايتىن, ححٸ عاسىردىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە تٶتەپ بەرەتٸن, قازٸرگٸ زاماننىڭ تٷيتكٸلدەرٸن تيٸمدٸ شەشە الاتىن نەگٸزگٸ كٷشكە اينالدىراتىن ۋاقىت جەتتٸ دەپ ويلايمىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
ۇيىمنىڭ كٶپتەگەن ينستيتۋتى قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارىندا قۇرىلعاندىقتان, ولاردىڭ جۇمىس تەسٸلٸ تاريح قويناۋىنا كەتكەن دەۋٸرگە نەگٸزدەلگەن. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن رەفورمالاۋ قاجەتتٸگٸ ايقىن بايقالادى. مۇنى كەڭەس قۇرامىن كەڭەيتۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بولاتىنى ايتىلدى سۇحباتتا. ال شاعىن جەنە ورتا مەملەكەتتەر ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى التىن كٶپٸرگە اينالىپ, حالىقارالىق تۇراقتىلىق ٷشٸن تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالاۋ كەرەك.
قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ اياسىندا وسىنداي مەملەكەتتەردٸڭ ٷنٸ جارقىن شىعىپ, ولاردىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە ەرەكشە رٶلگە يە بولۋى ماڭىزدى ەكەنٸن قاپەرگە الۋعا شاقىردى پرەزيدەنت.
