ەگەر ەكونوميكا تۋرالى تٷسٸندٸرگٸمٸز كەلسە, ەڭ الدىمەن اقشا-نەسيە ساياساتى تاقىرىبىنان باستار ەدٸك. ونسىز قالعان پروتسەستەردٸ تٷسٸنۋ قيىن بولادى. ال بٸزدٸڭ مٸندەت – ەلدەگٸ ەكونوميكانى بارىنشا قاراپايىم تٸلمەن, بەسٸنشٸ سىنىپ وقۋشىسى تٷسٸنەتٸندەي قىلۋ. ەكونوميكانى بٸلسەك بولاشاقتا ارتىق سۇراقتار بولمايدى جەنە تەز داميمىز.
كٶزٸ قاراقتى وقىرمان بٸر-ەكٸ جەردەن «اقشا-نەسيە ساياساتى» دەگەن سٶز تٸركەسٸن ەستٸپ تە, وقىپ تا قويعان بولار. ول نە? جەنە بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە قالاي ەسەر ەتەدٸ? «سٶز اتاسى – مايقى بي» دەمەكشٸ, بٸزدەگٸ قارجىلىق سەكتوردىڭ اتاسى دا اقشا-نەسيە ساياساتى (انس).
انس-تان شانسقا دەيٸن
جالپى, كەز-كەلگەن ەلدە اقشاعا, قارجى اعىندارىنا قاتىستى شەشٸم قابىلدايتىن تاراپتى مونەتارلى بيلٸك دەيدٸ. وعان كٶبٸنە مەملەكەتتەردٸڭ ورتالىق بانكتەرٸ جاۋاپ بەرەدٸ. اقش-تا فەدەرالدى رەزەرۆ جٷيەسٸ, قىتايدا حالىق بانكٸ, رەسەيدە ورتالىق بانك, قازاقستاندا ۇلتتىق بانك دەگەن اتاۋعا يە. اتاۋلارى تٷرلٸ بولسا دا, مٸندەتتەرٸ بٸر – ورتالىق بانكتەر ەكونوميكاداعى اقشا اعىنىن قاداعالايدى, ينفلياتسييانى باقىلاۋدا ۇستايدى, سونىمەن بٸرگە قاجەت جاعدايدا بانكنوتتار باسىپ شىعارىپ وتىرادى. وسى شارالاردىڭ جيىنتىعى, ولاردى جٷرگٸزۋ پروتسەسٸ اقشا-نەسيە ساياساتى دەپ اتالادى.
قازاقستان جاعدايىندا ينفلياتسييانى اۋىزدىقتاۋ مەن ەكونوميكالىق ٶسٸم بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى جٷرەدٸ.
مىسالى, ەكونوميكانى, ياعني ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدٸ ٶسٸرۋ قاجەت دەيٸك. ٸشكٸ جالپى ٶنٸم بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ارالىعىندا ٶندٸرٸلگەن بارلىق تاۋارلار مەن جاسالعان قىزمەتتەردٸڭ اقىسىنان قۇرالادى. ياعني سولاردىڭ جيىنتىعى. نارىقتا باسى بوس اقشا, ارزان كرەديتتەر بولىپ, كەسٸپتەر اشىلىپ, بەلسەندٸلٸك ارتقان كەزدە ەكونوميكا ٶسە باستايدى.
الايدا اقشانىڭ نارىقتا ەركٸن جەنە كٶپ بولۋىنان ينفلياتسييا, ياعني بارلىق زاتتار مەن قىزمەتتەردٸڭ قىمباتتاۋى ٶرشيدٸ. سوندا ەكونوميكا ٶسسە دە, وسى پايدانىڭ بارلىعىن ينفلياتسييا جەپ قويادى. ال ينفلياتسييامەن كٷرەسۋ ٷشٸن نارىقتان بارلىق اقشانى الىپ قويساق, ەكونوميكا ٶسپەيدٸ.
وسى رەتتە, ينفلياتسييامەن كٷرەسۋ ٷشٸن ۇلتتىق بانك بازالىق ستاۆكا قۇرالىن پايدالانادى. بازالىق ستاۆكا تۋرالى كەڭٸرەك اسىقپاي جازارمىز. بازالىق ستاۆكانى تەڭگەنٸڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قۇنى دەپ ايتساق بولادى. بٸزدەگٸ بانكتەردەگٸ كرەديت پەن دەپوزيت سىياقى مٶلشەرٸنٸڭ قانشا بولاتىنى بازالىق ستاۆكاعا تٸكەلەي بايلانىستى. بٸزدە بازالىق ستاۆكانى ۇلتتىق بانكتٸڭ اقشا-نەسيە ساياساتى جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸ ٶز وتىرىستارىندا بەكٸتٸپ وتىرادى. بٸر جىلدا وسىنداي سەگٸز وتىرىس ٶتەدٸ.
بٸراق, پروتسەنتتٸك كانالعا قاتىستى ەلٸمٸزدٸڭ ٶز سپەتسيفيكاسى بار. كٶپ جاعدايدا بازالىق ستاۆكانىڭ جوعارى بولۋى ەلدەگٸ كرەديتتەۋ كٶلەمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەسەر ەتە بەرمەيدٸ. وعان تٷرلٸ جەڭٸل پايىزبەن بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ بولۋى, تسيفرلاندىرۋ كٶمەگٸمەن نەسيە الۋدىڭ ونلاين فورماتقا ٶتۋٸ سەبەپ بولدى.
ينفلياتسييا ەلدە ەكونوميكا?
مٷددەلەر قاقتىعىسى ورىن الماس ٷشٸن, ينفلياتسيياعا ۇلتتىق بانك, ال ەكونوميكالىق ٶسٸمگە ٷكٸمەت جاۋاپ بەرەدٸ. قازاقستان, كەز-كەلگەن مەملەكەت سيياقتى ينفلياتسييانىڭ بەكٸتٸلگەن شەكتەن شىعىپ كەتپەي, ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ جوعارى بولۋىنا مٷددەلٸ. سوندىقتان نارىقتاعى اقشا اعىنىنىڭ يدەالدى بالانسىن ٸزدەيدٸ.
نارىقتاعى اقشا ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتە وتىرا, ينفلياتسييانى ٶرشٸتپەۋٸ كەرەك. وسى بالانس اقشا-نەسيە ساياساتىن دۇرىس جٷرگٸزۋ ارقىلى ورنايدى.
بٸز مەملەكەت تۋرالى سٶز قوزعاعاندا, ٸشكٸ ساياسات, سىرتقى ساياسات دەيمٸز. ودان بٶلەك, اقشا-نەسيە ساياساتى دا بار. جەنە ول ەرقايسىمىزعا قاتىستى. بٸزدٸڭ قالتاداعى قاعاز اقشا, موبيلدٸ قوسىمشاداعى ەر تەڭگەنٸڭ, جالاقىنىڭ, دٷكەن مەن بازارداعى باعانىڭ وسى انس تۇر.
