قازٸر مٸنە, ٶزٸمٸز دە قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىقتىق. اينالاما قاراپ وتىرىپ, زامانداس قۇرداستارىمنىڭ اقىرىنداپ الجي باستاعانىن بايقادىم. ونىڭ بەلگٸلەرٸ: ولار بٸر ايتقان ەڭگٸمەسٸن قايتالاپ ايتا بەرٸپ, اينالاسىن تٷگەل مەزٸ قىلادى. قاراپايىم قۇبىلىستىڭ شىعۋ سەبەبٸن تابۋعا تالپىنبايدى. قوعامداعى پروبلەمالاردى جان-جاقتى تالداۋعا شابان. ەلٸشٸنە جابايى جولمەن تارالىپ كەتكەن جالعان اقپاراتتىڭ تٷبٸن تەكسەرمەي, ويلانباستان قابىلداي سالعىسى كەپ تۇرادى. تىڭ ويلار ايتساڭ,بٸردەن قورىتا الماي بەتٸڭە ٷركە قاراپ ٷنسٸز وتىرىپ قالادى.
الجۋدىڭ تٷپكٸ سەبەبٸن ٸزدەگەن زەرتتەۋلەر ەلەمدە جەتەرلٸك. بارلىق زەرتتەۋ اشقان جاڭالىقتارىن جىل سايىن جارييالاپ جاتىر. سول كەزدە ٶزٸمە ۇناعان سۇحباتتى ەلمەن بٶلٸسكٸم كەلەدٸ. 7-8 جىل بۇرىن ايف گازەتٸنەن بٸر اكادەميكتٸڭ سۇحباتىن وقىعانىم ەسٸمدە. ۇمىتپاسام ول مەسكەۋدەگٸ مي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولاتىن. جۋرناليست ودان الجۋدىڭ سەبەبٸنە بايلانىستى سۇحبات العان. اكادەميكتٸڭ جاۋابى ٶتە قاراپايىم ەرٸ سەنٸمدٸ شىققاننان بولار, ونىڭ ايتقاندارى جادىمدا جاقسى ساقتالىپ قالىپتى. جۋرناليست ودان: «بٸز ەدەتتە, كٸتاپ وقىمايتىن ادام الجۋعا بەيٸم تۇرادى دەيمٸز. الايدا كٸتاپتى كٶپ وقيتىن زييالى جۇرتتىڭ دا 60-تىڭ ار جاق بەر جاعىندا الجىپ قالىپ,وتباسىندا ٷلكەن پروبلەما تۋعىزعانىن كٶرٸپ جٷرمٸز. وسىنى قالاي تٷسٸندٸرەر ەدٸڭٸز»,- دەپ سۇرايدى.
"باۋىرىم, مەن ەڭبەك ەتەم. كٷن سايىن تىنباستان جەر جىرتام. قارا جەرگە تۇلا بويىم ىسىلعان سايىن, تەنٸم توتتان تازارىپ, بەت ەلپەتٸم اجارلانا تٷسەدٸ. سەنٸ شٸرٸتٸپ جاتقان توت ەمەس جالقاۋ بولمىسىڭ. وسىلاي قيمىلسىز تۇرعان سايىن توتتانىپ, تەزدەتٸپ توزا بەرەسٸڭ. وسىلاي تۇرا بەرسەڭ اقىرى ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ شٸرٸپ جوعالاسىڭ".
اكادەميك ٶتە قاراپايىم تٷسٸندٸرٸپ, بىلاي دەپ بٸر مىسالدى ايتادى. «سٸزدەر وسى مەكتەپتە جٷرگەندە سارايداعى ەكٸ تٷرلٸ سوقا تۋرالى ەرتەگٸنٸ وقىدىڭدىزدار ما? بٸرەۋٸن قاپ-قارا توت باسقان. ەكٸنشٸ سوقا كٷمٸستەي جارقىراپ, اينالاسىنا سەۋلە شاشىپ تۇرادى. ۇسقىنسىز قارا سوقا سٷيكٸمدٸ سەرٸگٸنە قىزىعا قاراپ:
- ەي, دوستىم سەن نەگە ايناداي جارقىراپ تۇراسىڭ? مەن نەگە قاراداي شٸرٸپ بارام? مىنا توسىننان جابىسقان بەلەدەن قالاي قۇتىلام?-دەپ سۇرايدى. سەرٸگٸ:
[caption id="attachment_9467" align="alignright" width="272"]
- باۋىرىم, مەن ەڭبەك ەتەم. كٷن سايىن تىنباستان جەر جىرتام. قارا جەرگە تۇلا بويىم ىسىلعان سايىن, تەنٸم توتتان تازارىپ, بەت ەلپەتٸم اجارلانا تٷسەدٸ. سەنٸ شٸرٸتٸپ جاتقان توت ەمەس جالقاۋ بولمىسىڭ. وسىلاي قيمىلسىز تۇرعان سايىن توتتانىپ, تەزدەتٸپ توزا بەرەسٸڭ. وسىلاي تۇرا بەرسەڭ اقىرى ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ شٸرٸپ جوعالاسىڭ. باسىڭ ٸستەسە, ەرتەرەك قامدان. ايانباي ەڭبەككە ارالاس. ەلٸ-اق سەۋلە شاشىپ شىعا كەلەسٸڭ دەيدٸ. وسى ەرتەگٸ سىپاتتى بٸر عانا مىسالدىڭ نەگٸزٸندە ادام ميىنىڭ الجۋ سەبەبٸن ۇقتىرىپ تۇر. قۇداي ادامنىڭ ميىن وقۋ ٷشٸن جەنە ويلانۋ ٷشٸن ەرەكشە قۇدٸرەتتٸ ەتٸپ جاراتقان. ميدىڭ قويناۋىنا كٷللٸ ەلەمنٸڭ اقپاراتىن ەكەپ قۇيساڭ دا دىم بولمايدى. سەبەبٸ, اقپارات ساقتايتىن نەيرون كلەتكالارى قيساپسىز كٶپ. ونىڭ بەرٸن تولتىرۋ مٷمكٸن ەمەس. ەربٸر كلەتكا بٸر-بٸرٸمەن سيناپس جٸپتەرٸ ارقىلىجالعانىپ جاتادى. بٸر عانا نەيروننىڭ جان-جاعىنان شاماممەن 1200-1800 سيناپس جٸپتەرٸ شاشىراي شىعىپ, بٸر بٸرٸمەن ماتاسا بايلانىسىپ جاتىر. ياعني, نەيرونداعى اقپاراتتار سيناپستار ارقىلى بٸر بٸرٸنە بەرٸلٸپ, جان-جاققا جىلدام تارالادى. بارلىق اقپارات نەيرونداردا ساقتالادى. ٸلٸم-بٸلٸم كەرەك كەزدە سول جەردەن جالعاۋشى جٸپتەر ارقىلى باسقا تاراپقا اعىلا جٶنەلەدٸ. بٸر نەرسە ەسكەرتە كەتەيٸن, كومپيۋتەردٸ ادام ميىنا قاراپ جاساعانىن ٶزٸڭٸز دە جاقسى بٸلەسٸز. ٷيدەگٸ كومپيۋتەرٸڭٸزدٸ بٸرنەشە اپتا قوسپاي قويساڭىز ونىڭ جىلدامدىعى باياۋلايدى. الدىندا عانا تەز اشىلاتىن دوكۋمەنتتەر بٸردەن اشىلماي, بٸراز ۋاقىتقاتۇرىپ,شابانداپ قالادى. نەگە? سەبەبٸ, اقپارات ٶتەتٸن كانالدار ۇزاق ٷزٸلٸستٸڭ كەسٸرٸنەن سەمٸپ قالادى. كٷنٸ بويى قوسىلىپ تۇراتىن باعدارلامالار باسقالارمەن سالىستىرعاندا جىلدام قيمىلدايدى. ادام ميى دا سولاي. ەگەر ادام كٸتاپ وقىپ, اقپارات يگەرگەن سوڭ بٸرەۋمەن وي-پٸكٸر الماسىپ وتىرماسا اقپاراتتى تاسۋشى سيناپستار سەمە باستايدى. ميداعى اقپارات شاڭ باسىپ جاتىپ قالادى. وقىمىستى ادامدار سوندىقتان دا وي پٸكٸر الماسۋعا قۇمار بولادى. ولار پٸكٸر الماسقان سايىن ميداعى اقپاراتتار دٷر سٸلكٸنٸپ,ەلەۋسٸز قالعان تۇستارى جاڭا قىرىنان اشىلا بەرەدٸ. ال, بۇل ازارت تۋعىزىپ, ادامدى ساۋاتتى سۇحباتقا ىنتىق قىلادى».
ەگەر ادام كٸتاپ وقىپ, اقپارات يگەرگەن سوڭ بٸرەۋمەن وي-پٸكٸر الماسىپ وتىرماسا اقپاراتتى تاسۋشى سيناپستار سەمە باستايدى. ميداعى اقپارات شاڭ باسىپ جاتىپ قالادى. وقىمىستى ادامدار سوندىقتان دا وي پٸكٸر الماسۋعا قۇمار بولادى. ولار پٸكٸر الماسقان سايىن ميداعى اقپاراتتار دٷر سٸلكٸنٸپ,ەلەۋسٸز قالعان تۇستارى جاڭا قىرىنان اشىلا بەرەدٸ.
وسى ەڭگٸمەدەن كەيٸن جۋرناليست:«ال, كٸتاپ وقىسا دا الجىپ, ميدىڭ اشۋى نەدەن بولادى?», -دەپ ساۋال قويادى. سوندا عىلىم كٸسٸ:« ەدەتتە, ادامنىڭ جاستاي يگەرگەن بٸلٸمٸ ميدىڭ وڭ جاق جارتى بٶلٸگٸنە جينالادى. وڭ قولمەن جازۋ جازىپ, وڭ اياقپەن دوپ تەۋٸپ, وڭ كٶزبەن جاقسى كٶرگەنٸمٸز سيياقتى بٸلٸمدٸ ٸستەتكەن كەزدە دە وڭ جاق ميدى جۇمىسقا جەگە سالامىز. وسىنىڭ سەبەبٸنەن سول جاق جارتى شارداعى شىلقىعان نەيرون كلەتكالارى جۇمىسسىز قالادى. ەدەتتە, بٸز بالا كەزدەنكٸتاپ وقىپ ٷيرەنەمٸز. ۋنيۆەرسيتەتتە دە جاقسى مامان اتانۋ ٷشٸن بارىمىزدى سالامىز. قىزمەتتە تەز ٶسۋ ٷشٸن تىنباي ٸزدەنٸپ باعامىز. بٸراق, 40-قا تاقاعاندا وقۋدى ازايتامىز. سەبەبٸ, كٷندەلٸكتٸ كەسٸپتٸ جاساي توقتاۋسىز بەرٸپ, ٶز سالامىزدىڭ حاس شەبەرٸنە اينالامىز. ارتىق كٸتاپ وقىماي-اق جۇمىستى شىر اينالدىرامىز. 20 جىل بويىنا ٷزٸلٸسسٸز جاساعان تانىس جۇمىستى ادامنىڭ قولى مەن دەنەسٸ ميعا سالماق سالماي-اق, جاساي بەرەدٸ. وسى كەزدە سانادا «ەندٸ كٸتاپ وقىپ نە كەرەك? ونسىز دا مەنٸڭ الدىما ەشكٸم تٷسە المايدى» دەگەن ۆيرۋس پايدا بولادى. تاپ وسى قاۋٸپتٸ وي - ميدى ماۋجىراتىپ جٸبەرەدٸ. وسى كەزدەن باستاپ نەيرونداردى جالعاپ تۇرعان جٸپتەر قولى بوستىقتان سەمە باستايدى. وسى كەزدە ادامنىڭ يگەرگەن اقپاراتى مول بولسا دا ٶزگە جۇرتپەن وي-پٸكٸر الماسۋعا اسا قۇلىقتى بولمايدى. ميدىڭ شٸرۋٸ دەگەن وسى», - دەيدٸ. جۋرناليست:«سوندا بۇل قاۋٸپتٸ قايتاراتىن امال-ايلا جوق پا?», - دەپ تاعى بٸر ساۋالدىڭ شەتٸن شىعارادى. عالىم سٶزٸن جالعاپ:«مەنٸڭشە بار. مەن مىنانى ۇسىنار ەدٸم. ادام جاسى 40-تان اسقان سوڭ ٶزٸنە ۇناعان قانداي دا بٸر شەت تٸلٸن وقىپ ٷيرەنسٸن. سەبەبٸ ادامنىڭ ميى انا تٸلٸندەگٸ بارلىق سٶز بەن اقپاراتتى وڭ جاعىنا جينايدى. ەسەيگەندە ٷيرەنگەن بٶتەن تٸلميدىڭ سول جاق جارتى شارىندا ساقتالادى. ياعني, شەت تٸلٸن وقۋ ارقىلى ورتا جاستاسۋ جاڭا ميدى ٸسكە قوسا الاسىز. مىسال ٷشٸن ايتار بولساق, سٸز وڭ قولىڭىزدى تاڭىپ تاستاپ, سول قولىڭىزبەن جازۋدى مەڭگەرٸپ العان سيياقتى قىزىق قۇبىلىس. ياعني, سٸز ەكٸ قولدى قاتار قولدانا الاتىن ارتىقشا ادامعا اينالاسىز. مۇندا دا سولاي. شەت تٸلٸن وقىعاندا ميداعى سەمٸپ قاتا باستاعان بارلىق سيناپستار ەرٸكسٸز قايتا تٸرٸلەدٸ. ادام شەت تٸلٸنەن سٶيلەمدەراۋدارعاندا انا تٸلٸندەگٸ اقپاراتتى وڭ جاقتاعى ميىنان الادى. وسى كەزدە ميدىڭ ەكٸ جارتى شارى دا بٸر بٸرٸمەن بىج-تىج اقپارات الماسىپ, ٸسكە ەرٸكسٸز ارالاسادى. ايتا كەتەيٸن, ورتا جاستا قولعا العان شەت تٸلٸن تٷبٸن تٷسٸرٸپ مەڭگەرۋ ماقسات ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى - ميدى توقتاۋسىز قايراي بەرۋ. مىسالى, مەن ٶزٸم قارتايسام دا بٸرنەشە شەت تٸلٸن وقىپ, ٷيرەنٸپ جٷرەم. مەن ولاردى كٸتاپ وقىپ, عىلىم يگەرۋ ٷشٸن ٷيرەنبەيمٸن. ميىمدى توت باسپاس ٷشٸن عانا سولاي جاسايمىن. جاسىم مٸنە 80-نەن استى. ٶمٸر باقي وقۋ-توقۋمەن كەلەم. ٶزٸمنەن الجۋ بايقامايمىن. كٶپ وقىسا مي اشيدى دەگەنگە ٶز باسىم سەنبەيمٸن. ميدىڭ ەرەكشە مۇعجيزا جاراتىلىس ەكەنٸن تاعى دا ەسٸڭٸزگە سالام. اقپاراتتىڭ كٶپتٸگٸ ميعا سالماق سالا المايدى. مي ويلانباعاننان عانا توزادى. ٶزگەمەن ۇدايى پٸكٸر الماسىپ, ويلانۋ قابٸلەتٸن شىڭدامايتىن كەز كەلگەن ادامنىڭ ميى الجۋعا بەيٸم تۇرادى. سوندىقتان مەن ٶزٸمنٸڭ بارلىق تامىر تانىسىمدى ورتا جاسقان اسقان سوڭ الجىماس ٷشٸن قانداي دا بٸر شەت تٸلٸن ٷيرەنۋگە ٷگٸتتەيمٸن», - دەيدٸ.
P.S.ٶتكەندە مەنٸ بٸر تانىسىم قوناققا شاقىردى. ٷي يەسٸ وتىزدار شاماسىنداعى جٸگٸت. ول ٶزٸنٸڭ كۋرستاس قۇرداستارىن قوسا شاقىرىپتى. بەرٸ دە جاپ-جاقسى قىزمەتتە ٸستەيتٸن زييالى ازاماتتار. داستارحان باسىندا مەن ولاردى باقىلاپ وتىردىم. الجۋدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ ۇساق بەلگٸلەرٸن ولاردان دا بايقادىم. وردا بۇزاتىن قاروىمدى جٸگٸتتەردٸڭ ميىن توت باسا باستاعان سيياقتى. ولار كەز كەلگەن قوعامدىق مەسەلەنٸ تەرەڭٸنەن تالداۋعا قۇلىقسىز. ٶسەك تٷرٸندە تارالعان اقپاراتتاردى اقيقات رەتٸندە قابىلداي سالۋدان تارتىنبايدى. ماعان ولاردىڭ ميلارى ويلانۋعا مۇرشاسى بولماي, بەينە بٸر اۋا جەتپەي ەنتٸگٸپ, القىنىپ تۇرعان ٶكپە سيياقتى بولىپ كٶرٸندٸ. وتىرىستىڭ اياعىنا قاراي مەن ولاردى شەت تٸلٸن وقىپ ٷيرەنۋگە ٷگٸتتەدٸم. «وقىماساڭدار الجيسىڭدار» دەپ قورقىتتىم. بٸراق سول باتىل ەرەكەتٸم زايا كەتپەدٸ. ون بەس جٸگٸتتٸڭ ٷشەۋٸ شەت تٸلٸن وقۋعا كٸرٸستٸ. قازٸر ولار باسقالارعا الجۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى لەكتسييا وقيتىن بولدى.
سانجار كەرٸمباي
