Din qubylysy – kieli qasiettilik sipatqa ie aksiologiialyq senimge negizdelgen, etikalyq normalary men moraldyq tujyrymy naqty jáne dini ǵuryptyq qyry men qulshylyq sharttylyqtary bar dini senim institýty. Din adamnyń ojdanymen tarazylanyp qabyldanatyn Qudailyq zań, biraq din tek qana jeke adamdy ǵana emes, tutastai qoǵamdy, mádenietti qalyptastyrýshy kúsh ekendigi tarihi shyndyq. Dinniń qoǵamdyq-áleýmettik máni zor. Árbir qoǵam otbasynan, otbasy jeke adamdardan quralatyn bolsa, árbir adamnyń jeke basynyń ar-ojdany ony tulǵa retinde ózine, álemge, memleketke, árine, Jaratýshyǵa bailanysty jaýapkershiligi bar tirshilik iesi dep biregeilendiredi. Ar-ojdan úni – bul tulǵanyń Rýhynyń qalaýy. Osy turǵydan qarasaq, dinniń maqsaty adamnyń ar-ojdan únimen ushtasyp, adamgershilik qaǵidalarǵa qaishy kelmeýge tiisti.
«Álemdegi dinderdiń túp maqsuty,
Úsh nárseden buljymai qushaqtasar,
Qudai bar, ujdan durys, qiiamet shyn
Esh dinniń maqsuty joq munan asar»
Din adamdy bir baýyr qylmaq edi,
Ony bólip, duspandyq qarý jasar.
«Injil» «Quran» – bári aityp tursa-daǵy,
Adasyp ardan kúsip qara basar.
(Sh. Qudaiberdiuly)
degen din ǵulamasynyń sózine qulaq assaq ta, osy aqiqatqa meńzeidi. Degenmen, búgingi kúnniń shyndyǵy, din atyn jamylǵan ekstremizmniń beleń alýymen kórinis berip tur. Sondyqtan da, elimizde zaiyrlylyq qaǵidattaryn ǵylymi negizdeý, din atyn jamylǵan ekstremizmniń aldyn alý oǵan zańdyq turǵyda tosqaýyl qoiý, qoǵamnyń ishki tutastyǵy men turaqtylyǵyna iritki salýǵa jol bermeý máseleleri ózektilikke ie.
Biyl Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Dini ekstremizm men terrorizmge qarsy áreket jónindegi memlekettik baǵdarlama iske qosylýy tiis.
2017-2020 jyldarǵa arnalǵan osynaý mańyzdy qujat jaiynda Elbasy óziniń sońǵy Joldaýynda atap ótken bolatyn:
«Qazirgi zamanda adamzat terrorizmniń beleń alýymen betpe-bet kelip otyr. Bul rette destrýktivti kúshterdi qarjylandyratyndarǵa, sheteldik terroristik uiymdarmen bailanys jasaityndarǵa qarsy kúres júrgizý isi negizgi másele bolyp sanalady. Dini ekstremizmdi nasihattaýdyń aldyn alý, ásirese internet pen áleýmettik jelide onyń jolyn kesý jumysyn júrgizý kerek. Qoǵamda, ásirese, dini qarym-qatynas salasyndaǵy radikaldy kózqarasqa bailanysty kez kelgen áreketke «múlde tózbeýshilikti» qalyptastyrýy kerek. Bas bostandyǵynan aiyrý oryndarynda sottalǵandardy teologiialyq turǵydan saýattandyrý qyzmetteriniń maqsatty jumysy uiymdastyrylýǵa tiis. Óskeleń urpaqty rýhani-adamgershilik rýhynda tárbieleý úshin qosymsha qadamdar jasaý kerek. Bul iske memlekettik emes sektordy jáne dini birlestikterdi belsendi túrde tartý qajet»
Qazaqstanda táýelsizdik alǵan ýaqyttan beri din men saiasat qatynasynda biraz tájiribe jinaqtaldy. Din týraly zańdar qabyldanyp, zań jobalary men baptar tolyqtyrýlar men ózgeristerge ushyrady. Bular quqyqtyq jaǵynan jasalyp jatqan is sharalar. Terrorizmmen kúres strategiiasy qabyldandy. Zańda Hanafi mektebi men Hristian pravoslav mektebiniń tarihi róli moiyndalatyndyǵy kórsetildi. Negizinen bul sheshimder memlekettiń din saiasatynyń baǵytyn da anyqtaidy.
Bizdiń elimizdegi dinge basty qatysty qaǵida bul zaiyrlylyq ustanymy. Ata zańymyzdyń 1-baby, 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblikasy ózin demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» degen qasterli qaǵidattar qazaq dalasynyń san ǵasyrlyq tarihi-rýhani tájiribesinen bastaý alyp, búgingi úderistermen toǵysyp jatyr. Zaiyrly memlekettiń zańdaryna sai adamnyń dini senim bostandyǵy qorǵalatyndyqtan, kóp konfessionaldy jáne kóp etnosty elimizdiń jaǵdaiynda qandai da bir dini senimniń kózqarastaryn tańýǵa tyiym salynatyndyqtan «din memleketten bólek» degen ustanym bar. Bul dinniń qoǵam ómirindegi ornyn joqqa shyǵarý úshin emes, dinniń memleket saiasatyna qol suqpai, beitaraptyq saqtaityndyǵyn bildiredi jáne dinniń saiasilanýy arqyly belgili bir múddeli toptardyń ideologiialyq quralyna ainalýynan saqtanýdaǵy basty qaǵida bolyp sanalady.
Zaiyrly quqyq – dini sharttarǵa negizdelmegen quqyq, al zaiyrly memleket – dini senim aqidalaryna súienbegen memleket dep bilemiz.
Zaiyrlylyq orys tilindegi «svetskost» uǵymy, batystaǵy «laitsizm», «sekýliiarizm» ustanymdarynyń balamasy retinde qoldanylýda. Saiasi biliktiń qýatyn dinnen almaýy, konstitýtsiiasyn dinge negizdemeýi, belgili bir dindi qoldamaýy, barlyq din ókilderine teń quqyq berýi, din jáne memleket isteriniń ajyratylýy siiaqty negizgi ustanymdardyń osy laitsizmge tán basty qaǵidattar ekeni belgili. Osyndai fýnktsiialardy qamtyǵan – laitsizmniń mazmunynda din jáne dúnie, jamaǵat jáne qoǵamnyń ózara ajyratylýy, bir birine aralaspaýy, adamdardyń dinine nemese ateist bolýyna qarap baǵalanbaýy, tómendetilmeýi, erkin qulshylyqtaryn oryndaýyna múmkindik berilýi nemese oryndaýǵa májbúrleýdiń bolmaýyn qarastyrǵan.
Alaida zaiyrlylyq tek qana qulshylyq pen senim bostandyǵy nemese memleket pen dinniń ózara ajyratylýymen shektelmeidi, onyń negizgi maqsaty jeke tulǵany syrttan tańylǵan dinderdiń jáne ideologiialardyń qysymynan qorǵaýdy qutqarýdy kózdeidi. Bul turǵydan kelgende Qazaqstanǵa keiingi ýaqytta belsendiligimen kózge túsken, ártúrli terorlyq áreketke barýshylar óz áreketin dini turǵyda negizdeýge qoldanǵan «salafilik» aǵymnyń ideologiialyq qursaýyna óz azamattaryn baqylaýsyz berip qoiýy memlekettiń ishki turaqtylyǵy men qaýipsizdigine nuqsan keltiredi. Basqa da kóptegen dini aǵymdar men hristian missionerlerge dini ideologiialyq keńistikti berip, baqylaýsyz qaldyrý memleket qaýipsizdigine zor qaýip tóndiredi.
Din men memleket arasyndaǵy zaiyrlylyq ustanymynyń aiasy men qyzmetteri, tarihi, bolmystyq qatynasy, qoldaný tetikteri ǵylymi teoriialyq, praktikalyq jaǵynan kórinis tabýy úshin Qazaqstannyń eshkimdi qaitalamaityn ózindik zaiyrlylyq kontseptsiiasy, dini bilim berý júiesi jańǵyrtylyp qaita qalyptastyrylýy tabiǵi shart. Islam shariǵaty aiasynda da zaiyrlylyqqa tán qundylyqtar kórinis tapqany málim. Onyń eń mańyzdysy – dini senim bostandyǵy qaǵidasy. Islam ilimin eń kemel, eń aqiqat senim dep bilý, ózge dindi ustanýshylarǵa shek qoimaidy, zábir kórsetpeidi, qamqorlyqsyz qaldyrmaidy. «Dinde zorlyq joq» degen qaǵida Quran aiattarynan bastaý alyp, Muhammed paiǵambardyń ónegesine negizdelip, ózge din ókilderine degen qurmetke, islamnyń rýhani-adamgershilik ustanymdaryna negiz bolǵan. Dinaralyq qatynas qaǵidattaryn, dini senim men ar-ojdan bostandyǵyn bekitken alǵashqy qujattar «Mádina kelisiminde» kórinis taýyp, ózge din ókilderine qamqorlyq jasaýdan, mal-múlkine qol suqpaýdan, musylman memleketindegi qoǵam músheleri bolyp tabylatyn ózge din ókilderimen beibit, teń kórshilik qatynasta bolý úlgisinen kórindi. Q. A. Iasaýidiń: «Súnnet eken, kápir de bolsa, berme azar» degen ustanymy qoǵamdaǵy rýhani tepe-teńdik pen kelisimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan. «Adamzattyń bárin súi baýyrym dep» degen Abaidyń dinniń ózegin Haqqa mahabbattan, meiirimnen izdeýi búginde ózektiligin joimaǵan aqiqat. Bul dástúrdi jańǵyrtý egemen elimizdiń baiandylyǵy úshin jasalýy tiis: saiasilanǵan dinnen saqtaný úshin, dindi saiasattyń quralyna ainaldyrýdan aýlaq bolý úshin qajet. Biraq, dinniń negizgi mánine de, mańyzyna da basa nazar aýdara otyryp, ony qoǵamdaǵy jańa zaman talaptaryna sai oryndy paidalana bilýge umtylys jáne onyń dástúri qazaq qoǵamynda burynda da bar edi. Máselen, Alash qozǵalysynyń iri reformatory B.Syrtanov 1911 jyly «Qazaq eli» ýstavyn jazyp shyqty. Onda «Adam balasynyń quqy týrasynda» dep atalatyn II taraýynyń 10 babynda: «Qazaq elinde adam balasynyń bári teń quqyly. Dinine, qanyna, tegine, násiline qarap, adamdy qorlaýǵa jol joq. Adam tek zakon hám Qudai aldynda jaýap beredi» dep jazdy. «Alash» partiiasynyń 1917 jylǵy baǵdarlamasynyń IV taraýynda: «Din isi memleket isinen aiyrylýy bolýy. Din bitkenge teń quqyq. Din jaiýǵa erik. Kirý-shyǵý jaǵyna bostandyq. Mýftilik qazaqta óz aldyna bolýy. Neke, talaq, janaza, balaǵa at qoiý siiaqty ister mollada bolýy, jesir daýy sotta qaralýy» degen quqyqtyq norma kórsetildi. Baǵdarlamadaǵy «Din isi memleket isinen aiyrylýy bolýy» degen norma zaiyrlylyqtyń negizgi ustanymy ekendigi belgili. Zaiyrlylyq ustanymyn negizge almaityn memleketterde dini fanatizm nemese saiasi lańkestiktiń bilikke ústemdik etý múmkindigi joǵarylaidy. Dini fanatizm - nadan dindardyń óz dini aqidalaryn absoliýttik aqiqat retinde qabyldatyp, basqa dini tanymdaǵylardyń jolyna «shirk» retinde úkim shyǵaryp, saiasi bilikti óz yqpalyna alyp, Allanyń atynan sóileýge beiimdeledi. Sondyqtan din erkindigin dini jáne saiasi fanatizmge qarsy qorǵanýdyń birden bir joly zaiyrlylyq ustanymy jáne onyń kópqyrly fýnktsiialary bolý kerek «Biz buqara sanasyndaǵy dinshildiktiń artýyna ázir bolýymyz kerek, onda turǵan qaterli eshteńe joq. Jalpy din ózdiginen ónegeli aqiqattan bóten eshteńe úiretpeidi. Jalǵyz-aq, bizge qaýip tóndiretini: dini bilimimizdiń deńgeii onsha joǵary bolmai otyrǵany» dep atap kórsetti Elbasy Nursultan Nazarbaev «Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń II sezinde sóilegen sózinde.
Sondyqtan «din memleketten bólingendigi» biliktiń dinge beitarap qaraýy emes, zaiyrlylyqtyń bul ustanymyna sai – din saiasatqa qural bolmaýy úshin memlekettik bilik pen dini biliktiń ajyratylýy. Bizdiń elimizge laiyqty zaiyrlylyq kontseptsiiasy qazaq halqynyń júrip ótken tarihymen tyǵyz bailanysty bolýǵa tiisti. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda kóterilgen ózekti máseleler álemdegi jańa tarihi kezeńniń dúbirli úderisterine kósh túzep, birtutas ult retinde qadam basýymyzǵa baǵyt siltegen. Sanadaǵy taptaýryndardan arylý, jahandanýdyń daýylyna tótep bere otyryp, jańǵyrýdyń jaǵymdy jaqtaryn qoldana bilý.
Onyń basty sharty:
«Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarihynyń tereńinen bastaý alatyn rýhani kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtai bilý» dep usynylýy jáne onyń sebebi «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaidy» dep tujyrymdalýy ulttyq ideologiianyń ózektiligi arta túsýiniń taǵy bir kýási. Maqalada «ulttyq biregeilikti saqtaý men Ulttyq jańǵyrý degen uǵymdardy ushtastyra otyryp, onyń ózin ulttyq sananyń kemeldenýiniń sharty» dep tujyrymdap: «Onyń eki qyry bar. Birinshiden, ulttyq sana-sezimniń kókjiegin keńeitý. Ekinshiden, ulttyq bolmystyń ózegin saqtai otyryp, onyń birqatar sipattaryn ózgertý» dep túiindeidi.
Patriottyq tárbieni «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda damytý jáne rýhani dástúrdiń basty negizderiniń biri retinde «Qazaqstanyń qasietti rýhani qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy kerek» degen ideiany usyna otyra: «Ideianyń túpki tórkini Ulytaý tórindegi jádigerler keshenin, Qoja Ahmet Iasaýi mavzoleiin, Tarazdyń ejelgi eskertkishterin, Beket ata kesenesin, Altaidaǵy kóne qorymdar men Jetisýdyń kieli mekenderin jáne basqa da jerlerdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýdy meńzeidi. Munyń bári tutasa kelgende halqymyzdyń ulttyq biregeiliginiń myzǵymas negizin quraidy» tarihi nysandardy da naqty ataidy. «Qazaqstannyń qasietti jerleriniń mádeni-geografiialyq beldeýi – neshe ǵasyr ótse de bizdi kez kelgen rýhani jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn simvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qainar bulaǵy. Ol – ulttyq biregeilik negizderiniń basty elementteriniń biri» dei kele maqalada bolashaqta osy baǵytta atqarylar oqý-aǵartý, aqparattyq nasihat, týristik baǵyttardy anyqtaý máseleleri naqtyly baiandalady.
Elbasynyń osynaý zor baǵdarlamalyq maqalasynan rýhani jańǵyrýdyń bizdiń tarihi rýhani tamyrymyzdan qol úzbeý arqyly atqarylar is ekendigine qózimiz jetedi. Sondyqtan árbir rýhani jańǵyrýdyń dini dástúrmen sabaqtastyǵy barlyǵyn eskere otyryp, elimizdegi dástúrli dinniń negizgi qaǵidattarynyń jańa zaman talabyna sai qaita qaralyp, rýhani-dini dástúrimizge sai jańǵyrtylýy mańyzdy ekendigine nazar aýdaramyz.
A. MEIIRMANOV,
QR BǴM ǴK Filosofiia,
saiasattaný jáne dintaný institýtynyń
aǵa ǵylymi qyzmetkeri
