[caption id="attachment_31958" align="alignright" width="324"]
– Tańat Táńirberdiqyzy, «Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamy» birlestiginiń qurylǵanyna kóp bola qoiǵan joq. Kóktemde «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: Áiel. Qoǵam. Bilim jáne ǵylym» atty halyqaralyq simpoziým ótkizgen edińizder. Sol joly elimizden jáne shetelden belgili ǵalymdar Qazaqstannyń ǵylymi áleýeti, qoǵamdyq jańǵyrý, bilim sapasyn jetildirý, elimizdiń damýyna úles qosýdyń ártúrli bastamalary men ádistemelerin áńgimege arqaý etken bolatyn. Astanada ótken forým sonyń jalǵasy sekildi. Bul jolǵy basqosý naqtyly qandai taqyrypqa arnaldy?
– Kóktemdegi simpoziým Prezidenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasyna orai ári birlestiktiń resmi qurylǵandyǵyn elge jetkizý aiasynda ótken edi. Elimizde 400 myńǵa jýyq ǵalym áiel bar eken. Olardyń múddesin, oiyn, ustanymyn, ózara pikirlesý alańyn qalyptastyratyn orta kerek ekeni kópten beri oiymda júrgen edi. Shetelderge barǵanda ǵalym áielder birlestigi sekildi memlekettik emes uiymdardyń belsendi qyzmet etetinin baiqadym. Sonaý 90-jyldardyń ózinde Amerikada ǵalym áielder birlestigi bar bolatyn. Olar sol eldegi árbir jańalyqqa der kezinde ún qatyp, ózderiniń pikirlerin bildirip otyratyn. Al olardyń pikirimen, kózqarasymen joǵary bilik te, jergilikti ákimshilik te sanasatyn. Men sol kezde-aq osyndai uiym qajettigin sezingenmin.
Bul jolǵy basqosý kóktemdegi simpoziýmnyń jalǵasy deýge bolady. Biz bul ret latyn álipbiine kóshýdi qoldaitynymdy ári oǵan jalpy el bolyp, ásirese ǵylym mamandary jumyla úles qosýymyz kerektigin talqyladyq. Bul basqosýdy uiymdastyrý kezinde baiqaǵanym, elimizdegi ǵalym áielderdiń basym bóligi Prezident Nazarbaevtyń bastamasyn tolyqtai qoldaidy eken. Latyn álipbii arqyly biz qandai igilikterge jetemiz, onyń búgingi kúni naqty qandai mańyzy bar, álipbige kóshý barysynda qandai kedergiler, ǵylymi túitkilder jolyǵýy múmkin, ony qalai sheshýge bolady degen suraqqa jaýap izdedik. Jaqsy ideialar, ońdy bastamalar, jańa kózqarastar aityldy.
– Aǵylshyn tiliniń bilgir mamany retinde ózińiz latyn álipbiine kóshýdiń naqty qandai mańyzy bar dep oilaisyz?
– Bul – zaman talaby. Biz tehnokrattyq, aqparattyq dáýirde kún keshýdemiz. Zaman aǵysy eshqashan toqtamaidy. Ol tek alǵa jyljidy. Tehnologiialyq jańalyqtardyń deni aǵylshyn tilinde jasalyp jatyr. Aqparattyń da basym bóligi osy tilde. Bireýler latyn álipbiine ótkennen qandai paida bar dep oilaidy. Menińshe, jahandaný kezeńi birtutastyq ishinde ózińdi saqtaý. Oqshaý qalý, ońasha ketý múmkin emes. Latyn álipbiine kóshkennen soń bári oidaǵydai bolyp ketýi múmkin emes. Ǵylymdy, tehnologiiany igerý arqyly ǵana alǵa ozamyz. Ol úshin sananyń jańǵyrýy kerek. Latyn álipbii bizdi zamanaýi jańalyqtarǵa, tehnokrattyq zamanǵa beiimdeidi. Bul bastamanyń igiligin bir kúnde emes, biraz jyldan soń kóremiz. Astanada ótken basqosýda biz elge arnap úndeý joldaǵanbyz. Sonda qazaqstandyq ǵalym áielderdiń kózqarasy tolyq qamtylǵan.
– Qazaq tilin latyn grafikasyna kóshirýdiń birneshe nusqalary usynyldy. Qazir el ártúrli pikir aityp jatyr. Sizdińshe, osy nusqalardyń qandai olqylyǵy nemese artyqshylyǵy bar?
– Latyn grafikasynda qazaqtyń tól dybystaryn belgileý boiynsha birneshe nusqa usynylǵanyn bilesiz. Menińshe, dál qazir osy nusqa túbegeili túrde belgilendi degen bailam iaki sheshim joq. Arnaiy komissiia áli de talqylap, qarap jatyr. Kez kelgen pikir, ideia, usynys eskeriletinin aitty. Til ǵalymdarynyń tekke qarap otyrmaǵany anyq. Apostroftary bar nusqany áli de jetildirý kerek shyǵar dep oilaimyn. Biz óz usynysymyzdy forým aiasynda jetkizdik.
Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamynyń
Úndeýi
Qymbatty qazaqstandyqtar!
Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamasyna sai memlekettik tildiń latyn grafikasyndaǵy álipbiiniń biryńǵai standartyn engizý máselesi búginde barsha qazaqstandyqtardyń, onyń ishinde ǵylymi qaýymnyń nazarynda.
Qazaqstan ǵalym áielderi qoǵamynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: latyn grafikasyna kóshý úderisiniń tarihi mańyzy jáne onyń qoldanysynyń ádistemelik turǵydan qamtamasyz etilýi» atty halyqaralyq ǵylymi forýmy óz jumysynda – latyn grafikasyna kóshý úderisiniń tarihi mańyzy, qazaq tili tól áripteriniń latyn grafikasynda belgilengen joldary, latyn álipbiine kóshý úderisiniń ádistemelik turǵydan qamtamasyz etilýi jáne onyń qoldanysynyń perspektivalary taqyryptarynda oi bólisip, ózindik pikirlerin bildirdi.
Atap aitar bolsaq, qazaq tiliniń tól áripterin latyn grafikasynda belgileýdiń usynylǵan varianttary talqylanyp, jańa usynystar aityldy. Latyn álipbiine kóshýdiń ádistemelik turǵydan qamtamasyz etilýi máselesi jáne bolashaqta atqarylatyn ister aiqyndaldy.
Qazaqstandyq ǵalym áielder qoǵamy memlekettik tildiń latyn grafikasyna kóshýin iske asyrý úshin ǵylymi taldaýlar men tujyrymdar ázirleýde óz bilimderi men biliktilikterin jumsaýǵa ázir ekendikterin bildirdi. Latyn álipbiine kóshý – qajettilikten týyndaǵan ýaqyt talaby ekendigin túsine otyryp, bilim men ǵylym salasynda jáne qoǵamnyń basqa da salalarynda jańa grafikanyń esh ziiansyz enýine at salysamyz. Sebebi, qazaq jazýyna latyn grafikasyn engizý elimizdegi kóp tildiliktiń damýyna jaǵdai jasaidy. Qazaqstannyń álemdik ekonomika men kommýnikatsiialarǵa, ǵylym men mádenietke integratsiialanýy úshin, ekonomikalyq damý jáne yntymaqtastyq uiymyna kirý úshin, qoǵam ómiriniń barlyq salalaryn tsifrlandyrý printsipinde úshinshi jańǵyrtý júrgizý úshin uzaq merzimdi áser bere alady. Bul investorlarmen sheteldik týristerge jáne Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyq tanytqandardyń barlyǵyna bizdiń elimizdi qoljetimdi de tartymdy ete túsedi.
Zamanaýi qazaqstandyq ǵylymi jetistikterdi jahanda ilgeriletý úshin jańa perspektivalar ashady. Shetelde turatyn otandastarymyz úshin ana tili men jazýdy damytýdyń, tarihi otanymen jaqyndasýdyń jańa múmkindikteri paida bolady. Latyn álipbiin engizý – elimizdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne Qazaqstannyń álemniń neǵurlym damyǵan elderiniń «otyzdyǵyna» enýine baǵyttalǵan, jańǵyrtý reformalaryna tolyǵymen sai keletin jáne olardyń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn pragmatikalyq syndarly qadam bolyp tabylady.
Biz elimizdiń barlyq azamattaryn memlekettik tildiń jańa álipbiin talqylaý jáne qabyldaý boiynsha jumysty qoldaýǵa, qýatty da órkendegen Qazaqstandy qurýymyz úshin Memleket basshysynyń osy bastamasyn tiimdi iske asyrýdy qamtamasyz etýge shaqyramyz!
Latyn álipbii – álemdik ǵylymi keńistikke enýge aparatyn jol!
