Birer kún buryn ǵana Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine oiyn biznesi, lotereia qyzmeti, densaýlyq saqtaý, memlekettik eńbek inspektsiiasy, memlekettik baqylaý jáne artyq zańnamalyq reglamentteýdi bolǵyzbaý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoiǵanyn jazdyq. Bul qujattyń dál qazirgi tańda ózektiligi zor bolyp turǵanyn jasyra almaimyz. Óitkeni, qumar oiynǵa qulqynyn aldyrǵandardyń qatary jiilep barady, tipti lýdomaniia tórtinshi jutqa ainaldy desek, qatelespeimiz.
Osy oraida biz Parlament Senatynyń depýtaty Nurtóre Júsippen az-kem tildesip, kókeiimizdegi saýalymyzdy qoiǵanbyz.
– Nurtóre Baitilesuly, aldymen oiyn biznesine, qumar oiynǵa shekteý qoiatyn zańnyń qabyldanýyna ne túrtki bolǵanyn atap ótseńiz.
– Barlyqtaryńyzǵa málim, byil Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaidyń úshinshi otyrysynda Memleket basshysy jastardyń erekshe táýekel tobyna jatatynyna basa nazar aýdaryp, lýdomaniiany basty áleýmettik máselelerdiń biri dep atady. Bul táýeldilik óskeleń urpaqqa orasan zor ziianyn keltiredi. Osyǵan bailanysty Prezident memlekettik organdarǵa azamattardyń jekelegen sanattary úshin qumar oiyndarǵa qatysty shekteý qoiý boiynsha jumysty kúsheitýdi tapsyrdy. Bul jumystyń nátijesi tiisti zańnamalyq qosymshalardy ázirleý bolyp sanalady. Memleket basshysy lýdomaniiamen kúresýde tárbielik-túsindirý sharalaryna basa nazar aýdarý kerektigin atap ótti.
Sondai-aq, Prezident eldegi lýdomaniianyń damýyn boldyrmaýǵa kómektesetin qoǵamdyq kózqarastardy qalyptastyrýda jurtshylyqtyń, din qyzmetkerleri men BAQ-tyń mańyzdy rólin atap ótti. Lýdomaniiaǵa táýeldilikpen kúresýde eń bastysy – memlekettik organdardyń, úkimettik emes uiymdardyń, sondai-aq halyqtyń shoǵyrlandyrylǵan, birizdi jáne júieli jumysy dep aitqan.
Osy rette, Memleket basshysy lýdomaniiaǵa qarsy júieli jumysty jolǵa qoiýdy, keshendi jospar qabyldap, tiisti zańdy qabyldaýdy jedeldetýdi tapsyrdy. Osylaisha, Parlament oiyn biznesi, lotereia jáne lotereia qyzmeti máseleleri boiynsha zańnamalyq túzetýlerdi, sonyń ishinde Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske túzetýlerdi qabyldady.
– Al qoldanysqa engen osy qujattyń kózdegeni ne, bul bizdiń qoǵamda qandai máselelerdi retteidi?
– Bul zańdar 6 Kodeks pen 15 Zańǵa, sonyń ishinde 2023 jylǵy 4 qyrkúiektegi Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda jáne 2024 jylǵy 14-15 naýryzda ótken Ulttyq quryltaida Memleket basshysynyń eldegi lýdomaniiaǵa qarsy kúres jónindegi tapsyrmalaryn oryndaýǵa baǵyttalǵandardy qosa alǵanda, 100-den astam túzetýlerdi qamtidy.
Aita ketý kerek, Úkimet zańsyz oiyn biznesine jáne lýdomaniiaǵa qarsy kúrestiń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn qabyldady, ol oiyn biznesi, lotereia jáne lotereia qyzmeti týraly zańnyń negizgi erejelerimen tolyq úilestirilgen. Ózin-ózi shekteitin tulǵalarǵa arnalǵan zań qumar oiyndarǵa qatysýdy ózin-ózi shekteýdiń eń joǵary merzimin 1 jyldan 10 jylǵa deiin ulǵaitady. Tyiym salýdy erterek toqtatý múmkin bolmaidy.
Zańmen, sondai-aq boryshkerlerdiń biryńǵai tizilimine engizilgen jeke tulǵalarǵa qumar oiyndarǵa qatysýǵa jáne bás tigýge tyiym salý qosymsha anyqtalady, olardyń sany – shamamen 3,5 million adam. Osylaisha, qabyldanǵan sharalar býkmekerlik keńselerdiń áleýetti klientteriniń sanyn azaitýǵa baǵyttalǵan. Sonymen birge, joǵaryda atalǵan tulǵalardy qumar oiyndar men bás tigýge tartqany jáne jibergeni úshin zańdy tulǵalardyń ákimshilik jaýapkershiligi engizilgen.
Sonymen qatar, zań normalaryna sáikes, memlekettik qyzmetkerlerge qumar oiyndardyń kez kelgen qyzmeti – býkmekerlik keńseler, kazinolar jáne onlain kazinolar shekteletin bolady. Osylaisha, jalpy sany 280 myńǵa jýyq adamdy quraityn áskeri qyzmetkerler, memlekettik mekeme qyzmetkerleri, biýdjettik uiymdardyń basshylary qumar oiyndarǵa qatysa almaidy. Zańdy buzǵan jaǵdaida olarǵa qatysty keleńsiz sebeptermen jumystan bosatýǵa deiingi qatań sharalar qoldanylatyn bolady.
Taǵy aita keterligi, oiyn biznesin uiymdastyrýshylarǵa arnalyp oiyn mekemelerinde jáne ózderiniń internet-resýrstarynda qumar oiyndarǵa qatysýdyń jáne bás tigýdiń qaýiptiligi men ziiany týraly eskertýlerdi ornalastyrýǵa mindetteme engizilýde. Zań oiyn mekemeleriniń, býkmekerlik keńselerdiń nemese lotereialardyń jumysynyń tiptik erejelerin qabyldaýdy kózdeidi. Tiptik erejelerde kazino men býkmekerlik keńseler klientteriniń múddelerin qorǵaityn normalar kózdeletin bolady.
– Jalpy, qumar oiynǵa salynǵan adamdy emdeýge bolatynyn aitady dárigerler. Bul qujatta osy jaǵyna nazar aýdarylǵan ba?
– Iá, zańmen qumar oiyndarǵa táýeldi adamdardy meditsinalyq ońaltý tártibi de anyqtalǵan. Osylaisha, meditsinalyq qupiiany saqtai otyryp, qumar oiyndarǵa táýeldi adamdarǵa konsýltativtik baqylaý dinamikalyq tirkeýsiz engizilýde.
Zańnyń kezekti mańyzdy jańalyqtarynyń biri – 21 jasqa tolmaǵan tulǵalarǵa energetikalyq sýsyndardy satýǵa tyiym salý. Bul norma da balalardy energetikalyq sýsyndardyń ziiandy áserinen qorǵaýǵa múmkindik beredi.
Sondai-aq, Zań bailanys operatorlaryna qumar oiyndar men bás tigýge arnalǵan jarnamany qamtityn habarlamalardy jiberýge tyiym salady. Býkmekerlik keńseniń nemese totalizatordyń ornalasqan jerinde, sport qurylystarynyń ishinde jáne sportshylardyń jabdyqtarynda ornalastyrylǵandardy qospaǵanda, ǵimarattarda, kólik quraldarynda býkmekerlik keńseler men totalizatorlar ǵimarattarynyń syrtqy jarnamasyna tyiym salynady.
BAQ-ta sporttyq taqyryptaǵy, sondai-aq otandyq telearnalardyń halyqaralyq sport jarystaryn tikelei transliatsiiasy kezindegi jarnamany qospaǵanda, býkmekerlik keńselermen totalizatorlardy buqaralyq aqparat quraldarynda, kino, beine jáne anyqtamalyq qyzmetterde jarnamalaýǵa tyiym salynady. Býkmekerlik keńselerdiń jarnamasyn taratqan jaǵdaida 60 AEK jáne odan joǵary aiyppuldar qarastyrylǵan.
Sondai-aq, Týrizm jáne sport ministrliginiń sheteldik býkmekerlik keńselerdiń, litsenziiasy joq totalizatorlardyń, internet-kazinolardyń tizimin júrgizý, sondai-aq bankter men tólem uiymdarynyń olardyń paidasyna qarjylyq operatsiialardy júrgizýine tyiym salý quzyretin belgileidi. Sonymen birge, endi onlain-kazino uiymdastyrýshylaryna eki jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrylýmen qylmystyq jaýapkershilikke tartylý qaýpi bar.
– Nurtóre Baitilesuly, meniń bilýimshe, qazirgi kezde kóptegen qoǵamdyq oryndarda onlain-kazinolardyń terminaldary tolyp tur...
– Iá, durys aitasyń, bular da ult erteńin buzylýyna ózindik yqpalyn tigizetini sózsiz. Sol sebepten de, Zańǵa sáikes, elektrondy lotereia biletteri tek resmi internet-resýrs nemese lotereia operatorynyń mobildi qosymshasy arqyly satylady. Al sen aitqan «Lotomatic» terminaldary men loto klýbtarynyń qyzmetine budan bylai jol berilmeidi.
Munymen qosa, lotereia biletterin turǵyn úilerde, jataqhanalarda, uiymdarda, bilim berý, densaýlyq saqtaý, dini ǵimarattar men qurylystarynda, sondai-aq bilim berý jáne densaýlyq saqtaý uiymdarynan júz metr radiýsta taratýǵa tyiym salynady. Bul sharalar kóshelerde lotereia ónimderiniń fizikalyq turǵydan bolýyn birneshe esege azaitady. Kóshede tek klassikalyq lotereialardy satatyn núkteler qalady.
– Reti kelgende aita keteiik, jaqynda Prezident áielderdiń quqyǵy men balalardyń qaýipsizdigin nyǵaitatyn qujatty da maquldady. Alaida, bul zań el ishinde birshama túsinispeýshilik týǵyzǵan bolatyn.
– Qasym-Jomart Toqaev osy jyldyń qańtar aiynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda: «Men «zań jáne tártip» qaǵidatyn nyǵaitýdy jaqtaimyn, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatýdy qoldaimyn», –degen-di. Iaǵni, Memleket basshysynyń ustanymy aiqyn: zańnyń ústemdigin belgileý jáne zań normalary saqtalatyn ádiletti qoǵam qurý. Zań men tártipti ornatý onyń sailaýaldy baǵdarlamasynyń negizi deýge bolady. Memleket basshysy usynǵan «zań jáne tártip» qaǵidaty barlyq máseleler quqyqtyq salada sheshilýi kerek degendi ańǵartady. Bul qaǵidattyń eki qyry bar. Birinshisi – «zań bar jerde tártip bar». Ekinshisi – «zań buzylmaǵan jerde tártip bar». Demek, qylmystyń aldyn alý asa mańyzdy.
Prezident «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine áielder quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine áielder quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarǵa qol qoidy. Qujat Memleket basshysynyń áielder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen kórinisi úshin jaýapkershilikti qatańdatý, otbasy institýtyn nyǵaitý jáne kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, onyń ishinde bala quqyqtary jónindegi ýákildiń qyzmetin odan ári jetildirý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Zań shyǵarýshy organ qoǵamnyń suranysyna sáikes jaza túrlerin anyqtady. Qatań jaza – qylmystyń aldyn alýdyń jáne qoǵamdy qaýipti qylmyskerlerden qorǵaýdyń tiimdi ádisi.
Osylaisha, zańda, eń aldymen, qylmystyń aldyn alýǵa jáne azamattardyń quqyqtarynyń ádildigi men qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharalar kesheni kózdelgen. Jalpy, Zańnyń negizgi maqsaty jazalaýshy emes, aldyn alý sipatyna ie. Sonymen qatar, engizilgen túzetýler balalardyń quqyqtyq sanasyn qalyptastyrýǵa arnalǵan. Kámeletke tolmaǵandardy qorqytý jáne kiberbýling úshin ákimshilik jaýapkershilik engizildi.
– Shyndyǵynda, kúndelikti ómirde kámeletke tolmaǵandar arasynda býlling jii kezdesedi. Osyǵan bailanysty bilim berý uiymynda uzaq ýaqyt boiy býllingke qarsy turýdyń zańdy tetikteri bolǵan joq. Olar tek profilaktikalyq sóilesýmen jáne mektepishilik esepke alýmen shektelýge májbúr boldy. Jańa Zań aiasynda osyǵan qandai da bir shara qoldanyla ma?
– Zań kámeletke tolmaǵandardyń býlling úshin jaýapkershiligin qarastyrmaidy, biraq ata-analarǵa balalarynyń áreketteri úshin naqty jaza taǵaiyndaidy, bul tejeý mehanizmi bolýy kerek. Máselen, eger bul áreketti 12 jastan 16 jasqa deiingi kámeletke tolmaǵandar jasasa – eskertý nemese 10 AEK aiyppul ata-analaryna nemese olardy almastyratyn adamdarǵa salynady. Mundai jaýapkershiliktiń paida bolýy balalarǵa da, ata-analarǵa da, búkil qoǵamǵa bul máselege baiypty qaraýǵa múmkindik beredi. Zań jumys isteýi kerek!
– Nurtóre Baitilesuly, Premer-Ministrdiń atyna joldaǵan bir saýalyńyzda halyqtyń mádeni deńgeiine qatysty problemalardy kótergenińiz bar. Bul bizdegi buqaranyń qoǵamdyq mádenietti meńgermegenin meńzei me?
– Qai jyly Tájikstannyń jemis-jidegine talasqan jurtty kórip jaǵamyzdy ustaǵan edik qoi. Dál jańa jyldyń aldynda shokolad shyrshasyn bir minýtta taipap ketkenderdi de kórdik. Osy videolar halyqaralyq pablikterde myńdaǵan qaralym jinaǵanyn baiqap, júregim aýyrdy. Sonda bizdiń mádeni deńgeiimiz, jetken jerimiz osy bolǵany ma degen saýaldyń da qylań bergeni sol edi.
Ras, memleket tarapynan halyqtyń mádeni deńgeiin kóterýge, tanym-túsinikti keńeitýge baǵyttalǵan birqatar jumystar júrgizilip jatyr. Atqarylǵan jumystardyń báriniń túpki maqsaty – eldik sanamyzdy oiatyp, tarihi jadymyzdy qaita qalpyna keltirýdi kózdeidi. Degenmen, qazirgi kezde osynyń bári jetkiliksiz bolyp tur.
Prezident "Tolyq adam", "Adal azamat" degen ideialardy usyndy. Bular da qundylyq. Osynyń bárin kim júieleidi? Aitylǵan sóz aitylǵan jerde qalmaýy kerek. Jiyrma million Qazaq eline ortaq osyndai qundylyqtar júiesi qashan jasalady? Jas urpaq tárbiesi men mádeni deńgeiimizdi kóterý máselesine muqiiat kóńil bólmesek bolmaidy. Sondyqtan da men osyndai problemany sheshýdi kózdeitin Úkimettiń tujyrymdamalyq usynystaryn jan-jaqty pysyqtaýdy jáne jedel ázirleýdi kóterdim.
– Búginde dini qulshylyq oryndarynda bolyp jatqan keleńsizdikterdi de baiqap qalyp júrmiz. Jat piǵyldy dini aǵymdar elimizde jandanyp bara jatqandai áser qaldyrady. Bul ahýal sizdi alańdatpai ma?
– Iá, Senattyń jalpy otyrysynda qoǵamdy búldirgi dini aǵymdardan qorǵaityn zańdardy jetildiretin ýaqyt kelgenin aitqanym meniń osy máselege nemquraidy qaramaǵanymdy ańǵartady. Ras, Qazaqstan – demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket. Konstitýtsiiaǵa sáikes bizde ar-ojdan bostandyǵy bar. Iman – júrekte. Izgilik – tilekte. Azamat qai dindi ustanady? Onyń senim–nanymy qandai? Árkimniń óz erki. Buǵan Ata zańda kepildik berilgen. Biraq solai eken dep ózimiz ómir súrip otyrǵan qoǵamdy ala taidai búldirýge, óz dini ustanymyn ózgege tańýǵa, top quryp, jik-jikke bólinýge jol berýge bolmaidy. «Dombyra – haram, sálem salý – haram, eldiń bári hidjab pen niqab kiiýi kerek» degen talaptar Konstitýtsiiamyzǵa qaishy keledi.
HHI ǵasyr – jahandaný zamany. Órkeniet kóshin bastap kele jatqan memleketter qaida? Biz qaidamyz? Ozyq jurt qazir Jasandy intelektpen, tehnologiialyq jetistiktermen ainalysyp jatqanda, biz elimizdi orta ǵasyrdaǵy deńgeige súiremekpiz be? Ulttyq qundylyqtar – qazirgidei jahandaný kezeńinde jastardy túrli gibrid, sýbmádenietterdiń yqpalyna túsip ketýden qorǵaityn birden bir immýnitet. Bizdiń ata saltymyz bar. Halyqtyq qalpymyz bar. Qansha dáýirden beri qalyptasqan Ulttyq qundylyqtarymyz bar. Solardyń bárin tárk etemiz be? Ata dinimizdi ardaqtaýdyń, salt-dástúrimizdi saqtaýdyń ornyna búkil qoǵam bolyp ózge aǵymdardyń jeteginde ketemiz be? Másele dabyl qaǵarlyq deńgeige jetti.
Elimizde dinge qyzyǵýshylardyń ortasha jas mólsheri jasaryp keledi. Beiresmi derekterge sáikes, dini bilim izdenýshilerdiń 75 paiyzy ashyq internet resýrstardy paidalanady. Óz kezeginde destrýktivti kúshter aqparattyq keńistiktiń barlyq múmkindikterin óz qyzmetinde ońtaily paidalanyp otyr. Búgingi tańda ashyq internet resýrstar arqyly, Islam dininiń keibir ustanymdaryn alǵa tartyp, salt-dástúr men ulttyq qundylyqtarymyzdy joqqa shyǵarýǵa tyrysqan kontentter kóbeidi.
Búginde osyndai syrt kúshterden azmattardy arashalap alýǵa kómek kórsetetin saýatty teologtar men imamdar da tapshy. Sebebi elimizde imamdardy daiyndaityn 9 medrese men bir ǵana ýniversitet jumys isteidi (Nur-Múbarak). Nátijesinde Iordaniia, Egipet, Túrkiia, Saýd Arabiiasy jáne taǵy basqa shetelderge beiresmi, óz betimen baryp oqyp jatqan azamattar az emes. Olardyń biliminiń ideologiialyq baǵyty men dástúrli dinimizge sáikestigi suraq týdyrady. Shetelderden óz betinshe dini bilim oqyp kelip jatqan azamattardy, qaita daiarlyqtan ótkizetin jáne diplomdaryn akkreditatsiialaityn ulttyq dástúrge negizdelgen ortalyq qurýdy jáne Úkimet bul ózekti máselelerdi qatań baqylaýda ustaýy kerek.
– Alaida, bizdiń elimizde jastardy tárbieleýge yqpal etýi tiis rýhani ortalyq – kitaphanalardyń da jaǵdaiy máz emes ekeni jii aitylady. Úlken qalalar men oblys ortalyqtaryndaǵy kitaphanalardy aitpaǵanda, aýyldardaǵy osyndai mekemelerdiń kelbeti kóbine júrek aýyrtady. Kadr tapshylyǵy bólek áńgime.
– Sen bile bilseń, Qazaqstandaǵy qatardaǵy kitaphanashylardyń ortasha jalaqysy 125 000 teńgeni quraidy, bul bilikti kadrlardyń osy saladan ketýine alyp keledi. Qazirgi ýaqytta kitaphana salasyn damytý úshin qajetti zańnamalyq baza joq. Kitaphanalardaǵy kompiýterler men kóshirý-kóbeitý tehnikasymen nashar jabdyqtalǵan, kóbisi eskirgen. Kóptegen kitaphananyń ǵimarattary uzaq jyldar boiy kúrdeli jóndeýden ótpegen. Arnaýly kitaphanalardaǵy, balalar, jasóspirimder, zaǵip jáne nashar kóretinderge arnalǵan kitaphanalardyń jaǵdaiy kóńilden shyǵa bermeidi. Múgedektigi jáne erekshe qajettilikteri bar adamdardyń kirýi jáne erkin júrýi óte qiyn. Pandýstar, ámbebap kabinasy bar sanitarlyq toraptar, kólik quraldaryna arnalǵan turaq oryndary joq.
Sonymen qatar qoljetimdi kitaptardyń kópshiligi eskirgen jáne oqyrmandardyń zamanaýi aqparattyq suranysyna sáikes kelmeidi. Qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigine bailanysty kitap qoryn jyl saiyn jańartý isi keiingi 20 jylda nebary 1,8 paiyzdy qurap otyr. Avtorlyq quqyq týraly zańnyń normalary qazirgi avtorlardyń shyǵarmalaryn tsifrlyq formatta tolyq usynýǵa múmkindik bermeidi, bul kitaptarǵa qoljetimdilikti shekteidi.
Kópshilik kitaphanalardyń tek 60,7 paiyzyy internet jelisine tolyqqandy qol jetkize alady. Osyǵan bailanysty, kitaphana salasyn jańǵyrtý, kitaphanalarǵa qatysty memlekettiń jaýapkershiligi men mindetterin aiqyndaý úshin «Kitaphana isi» týraly jeke zań qabyldaý qajet. Bilikti kadrlardy tartý jáne ustap qalý úshin kitaphanashylardyń jalaqysyn memlekettik deńgeide kóterý kerek. Óńirlik kitaphanalar qorlaryn tolyqqandy jáne ýaqtyly tolyqtyrý úshin Kitaphanalyq biryńǵai ortalyq qurý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet! Osyndai igi isterge bastamashy bola berińiz!
