Sońǵy jyldary tamaq ónerkásibi ǵylymi-tehnikalyq salamen qatarlasyp damyp keledi. Búgingi qym-qýyt zamanda kópshiligimiz jol-jónekei, asyǵys tamaqtanyp, jumysqa júgiretinimiz belgili. Ashanalarda daiyndalǵan tamaqtyń sapasyna mán berip jatpaimyz. Al damyǵan elde adam organizmine qajetti dáýirmenderdi beretin profilaktikalyq azyq-túlik ónimderiniń paida bolǵanyn bireýimiz bilsek, endi birimiz bilmeýimiz múmkin. Adam densaýlyǵyna paidaly, qunarly azyq-túlik ónimderin daiyndaýda qazaq ǵalymdary da qarap qalyp jatqan joq. Qazirgi tańda bul baǵytta Qazaq qaita óńdeý jáne tamaq ónerkásibi ǵylymi-zertteý institýtynyń ǵylymi qyzmetkerleri jan-jaqty ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Taiaýda atalǵan institýttyń «Biotehnologiia, tamaq sapasy jáne qaýipsizdigi» zerthanasynyń jetekshisi, biologiia ǵylymdarynyń doktory Másimjan Veliamovqa jolyqqanymyzda, bilikti maman, maitalman ǵalym azyq-túlik qaýipsizdiginiń máni jáne sýsamyr aýrýyna shaldyqqan adamdarǵa qajetti jańa ekstrat oilap tapqanyn áńgimelep berdi.
– «Aýrý – astan» dep ata-babalarymyz beker aitpaǵan ǵoi. Qazirgi tańda jurttyń bári durys tamaqtanyp júr dep kesip aitý qiyn. Zertteý jumystarymen Eýropaǵa barǵanymda ondaǵa iri kompaniialar jańadan jumysqa qabyldanatyn adamnyń qandai azyq-túlik tutynatynyna basa mán beretinin kórip, tańǵaldym. Olar jumys izdep júrgen adamǵa kúndelikti ómirde qandai biologiialyq qospalardy qoldanatyny jaiynda ashyq suraidy eken. Eger biologiialyq qospalar tutynbasańyz, siz on jerden bilimdi bolsańyz da jumysqa qabyldanbaisyz. Óitkeni, olar qazirgidei ekologiialyq ahýaly ýshyqqan zamanda biologiialyq qospalardy tutynbaityn adamdar túrli aýrýlarǵa jii shaldyǵyp, kompaniia jumysyna kedergi keltiretinin jaqsy biledi. Sondyqtan damyǵan Batys elderiniń turǵyndary kúndelikti ómirlerinde biologiialyq qospalardy tutynyp, durys tamaqtanýǵa basa mán beredi. Al bizde mundai jaǵdai áli qalyptasqan joq.
Qazirgi tańda Qazaqstanda sapaly tamaq ónerkásibin qurý baǵytynda kóptegen ǵylymi-zertteý jumystary qolǵa alynýda. Elimizde sapaly azyq-túlik óndirisin qalyptastyrýǵa negiz bolatyn orazan zor shikizat qory bar. Bizder bul baǵytta jumys isteýimiz kerek. Óz basym agrarlyq salany elimizdi alǵa bastaityn strategiialyq salalardyń biri dep esepteimin. Óitkeni keń-baitaq qazaq jerinde túrli dándi-daqyldar men kókónisterdi ósirýge bolady. Al olardy tereń óńdesek, sapaly azyq-túliktiń mol qoryna ie bolatynymyz bek múmkin.
– Sizdiń qyzylsha men sábizden pektin shyrynyn alyp, ony óndiristik deńgeide óndirýge talpynyp júrgenińizdi bilemiz. Taiaýda qant diabetine shaldyqqan adamdar úshin quramynda inýlin ekstrakty bar jańa profilaktikalyq azyq túrin oilap tapqanyńyzdy estidik. Jańa ǵylymi-zertteý jumysyńyzdyń mańyzy jaiynda áńgimeleseńiz?
– Inýlin ekstraktyn alý jolynda biraz eńbektendik. Qazirgi tańda Qazaqstanda 16 millionnan astam halyq bar desek, sonyń 2 millionǵa jýyǵy qant diabetiniń túrli deńgeiinen japa shegip otyrǵany jasyryn emes. Olardyń kúndelikti qajetti dárisin memleket ózi satyp alyp berýde. Eger Úkimetimiz sýsamyr aýrýyna shaldyqqandarǵa mundai qamqorlyq jasamaǵanda, júzdegen myń adam úlken qiyndyqpen betpe-bet keler edi. Diabetke shaldyqqan aýrýlarǵa qajetti insýlinniń naryqtaǵy baǵasyna nazar aýdarsańyz, ony kez kelgen naýqastyń satyp alýyna múmkindigi joq ekenin baiqaisyń.
Qant diabeti aýrýy elimizde keń taraǵan aýrý bolǵandyqtan bizder osy dertti aýyzdyqtap, aldyn alýdyń jolyn kóp izdendik. Ǵylymi-zertteý jumystarynyń nátijesinde inýlin ekstraktysy sýsamyrdyń aýyzdyqtaitynyna kóz jetkizdik. Al inýlin, negizinen kópshilikke belgisiz topinambýr degen ósimdik túineginiń quramynda kóp kezdesedi.
– Sózińiz aýzyńyzda, sonda bul ósimdik Qazaqstanda óse me?
– Ósedi. Keńes ókimeti kezinde inýlin alý maqsatynda topinambýrdy kóptep ósirgen. Búginde qant diabetine shaldyqqan biraz adamdar saiajailarynda topinambýrdy ósirip, tutynady. Bizder ǵylymi-zertteý barysynda topinambýrdyń qazaq jerine beiimdelgen birneshe túrin de anyqtadyq. Topinambýr – kartop tuqymdastaryna jatatyn ósimdik. Onyń túbirinen sýsamyr aýrýynyń aldyn alatyn inýlin estraktyn alýǵa bolady.
– Másimjan myrza, topinambýrdan inýlindi bólip alǵannan keiin ony jurt qalai tutynady?
– Osy rette aita ketýimiz kerek, inýlin – taza tabiǵi ónim. Sondyqtan ony qandaida bir tamaq ónerkásibinde qoldanylatyn himiialyq kontsentrattarmen salystyrýǵa bolmaidy. Topinambýrdan bólip alǵan inýlindi airan men iogýrttarǵa, shyryndarǵa belgili mólsherde qosýǵa bolady. Inýlin qosylǵan iogýrttar men shyryndardy tek qana azyq-túlik dep qarastyrýǵa bolmaidy. Budan keiin ony profilaktikalyq azyq-túlikterdiń qataryna jatqyzamyz.
– Inýlin qosylǵan sút ónimderi men shyryndardy jalpy kópshiliktiń tutynýyna bolady ma?
– Árine. Eńbektegen baladan eńkeigen kárige deiin quramynda inýlin bar azyq-túlikti tutynyp, ózderiniń densaýlyǵyn jaqsarta alady. Búgingi tilmen aitsaq, inýlin tabiǵi-biologiialyq qospa dep atasaq bolady.
– Inýlin diabetikter kún saiyn paidalanatyn insýlinniń ornyn almastyra ala ma?
– Joq. Inýlin eshqashan insýlinniń ornyn almastyra almaidy. Bizdiń oilap tapqan ónimimiz aýrýdyń aldyn alýǵa járdemdesetinin umytpaýymyz kerek. Qant diabeti aýrýynyń joǵary deńgeiine shaldyqqan adamdarǵa insýlin aýadai qajet. Al atalǵan aýrýdyń tómengi deńgeiimen aýyratyn naýqastar inýlin qosylǵan azyq-túlik ónimderin profilaktikalyq maqsatta paidalanýyna bolady. Aitalyq, qanynda qant quramy 4-5 mólsherde bolatyn adamdardyń aýrýy asqynǵanda qanttyń quramy 7-8 deiin joǵarylap ketetini belgili. Osyndai adamdar inýlin qosylǵan azyq-túlikterdi paidalanyp, qandaǵy qanttyń mólsherin qalypty deńgeide ustaýyna bolady. Adam organizmine qant aýadai qajet. Eger ony kóp mólsherde tutynsańyz, sýsamyrǵa shaldyǵýyńyz múmkin. Qant diabetinen saqtanǵysy keletin adamdar quramynda inýliny bary profilaktikalyq azyq-túlikterdi paidalanýyna bolady.
– Ǵylymi-zertteý jumysyńyzdyń áleýmettik mańyzy zor ekenin baiqadyq. Jalpy, bul jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytqan kásiporyndar boldy ma?
– Bizder bul baǵyttaǵy ǵylymi-zertteý jumystaryn endi ǵana aiaqtap, ony óndiristik deńgeige shyǵarý úshin biznes jospar daiyndaýdamyz. Bolashaqta elimizdegi kásiporyndarmen tize qosyp jumys isteitine senimim mol. Óitkeni bul ǵylymi-zertteý jumysyn óndiriske engizýi úshin shyryn men sút ónimderin óndiretin kásiporyndar óndiristik júiesin qaita quryp, áýrege túspeidi. Úlken rezýarlardaǵy sút pen shyrynnyń kólemin anyqtap, oǵan 10-15 paiyz inýlin ekstraktyn qossa, olardyń ónimderi profilaktikalyq azyq-túlik degen ataýǵa ie bolady. Inýlindi iogýrt pen shyrynǵa qosý úshin basy artyq shyǵynnyń qajeti joq.
– Ónimniń baǵasyna áser etpei me?
– Bizder bul jaǵynda eseptedik. Iogýrt pen shyrynǵa inýlin ekstraktyn qosqanda olardyń quny bar bolǵan 10-15 teńgege artatynyn baiqadyq.
Nurlan Jumaqanov,
«Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ Qoǵammen bailanys bólimi jetekshisi
