Basyn appaq qar japqan Táńirtaýdyń baýraiynan myń-san bulaq aǵyp, bulqynǵan bula tirshilik bastalyp jatady. Doshan aǵany alǵash kórgende sol basy appaq qar, baýyry jasyl orman Hantáńirdiń kúmis basy sanamda qaita jańǵyrǵandai boldy. Bala kúnimizden qulaǵymyzǵa sińgen «Quryshtan quiǵan qudiret, qarttarym aman-saýmysyń» degen «aýyl qarttary» ániniń áseri bolar. Óitkeni, bala kúnimde osy ánniń «Quryshtan quiǵan qudiret» degen sózin estigende kóz aldyma Hantáńir keletin. Bala kóńildiń «quryshtan quiǵan qudiretke» tapqan balamasy sol edi. Doshan Joljaqsynovty alǵash kórgende, bala kúnimdegi Hantáńir aldyma kelip tura qalǵandai áserge bólendim.
Umytpasam, qara kúzdiń sońy. Talasbek kókem qońyraý shalyp:
– Erbol, keshke úige kel! Doshan Joljaqsynov aǵań qonaqqa keledi, – dedi.
Erteleý baryppyn. Menen biraz keiin kútken qonaǵymyz keldi. Talasbek aǵa ádettegi aqjarma peiilimen amandasqan jerden tanystyra bastady. Maqtaýymdy jetkizip, kótermelep aitty. Dastarqan basyna jaiǵasqan sátte Doshan aǵa maǵan tóne qarap:
– Kimsiń? – dedi tótesinen.
Men kóńilge bolmasa, abdyrap qaldym da:
– Aqynmyn, – dep sózdi qysqa qaiyrdym. Osy sátte, qabaǵy qaita jadyraǵan Doshan aǵa:
– Ái, Táke, mynaýyń ózine tym senimdi ǵoi! – dedi.
Men de qarap otyrmai:
– Ózime senimim bolmasa, qalamǵa jarmasyp nem bar, aǵa? – dedim. Qarqyldai kúldi. Shamasy, kútkeni de osyndai qiiańqy jaýap bolsa kerek. Osy dialogtan keiin aramyzdaǵy beitanystyqtyń perdesi alynyp, ishtese bastaǵanymyzdy ishtei túisindim. Óleń oqytty. Áńgimeniń, án men kúidiń tiegi aǵytylǵan keremet maǵynaly kesh boldy. Rýhani álemim ólsheýsiz baiyp, masattanyp qaittym.
Kesh sońynda kitabymdy berdim. Birneshe kúnnen keiin habarlastyq. Kitabym unaǵan syńaily. Amandyqtan keiin:
– Ái, myqty, qalyń qalai? – dedi.
– Aǵaǵa erkin sóilep úirenip qalǵan ádetim bar. Artyq sózim bolsa keshe júrersiz, – dedim.
– Seniń erkeligińdi kótermesek, neǵyp júrmiz? – dedi.
Men ázil-shyny aralas:
– Aǵa, meniń erkeligim sabaimyn dep Qajymuqannyń keýdesine minip alatyn Isanyń erkeligi siiaqty ǵoi. Aityp alyp, aýyrlap qalmańyz, – dedim.
– Álimiz keletin bolǵasyn aittyq qoi, – dedi.
Shyǵa almai shyrlap ushyp sháýli ketken,
Sipaǵan tentek daýyl saýyryn eppen.
Nege-dúr, Sizdi kórsem túsedi eske –
Hantáńir, basy appaq qar, baýyry kóktem.
Hantáńir, basy appaq qar, dalasy orman,
Iyǵyna qyran ǵana uia salǵan.
Zamanda qabyrǵadan qar jaýsa da,
Kezi joq Hantáńirdiń alasarǵan.
Súietin Haqtyń nury kókten qulap,
Bul shyńǵa emes, sirá, aspan jyraq.
Dalany gúlge oraidy, jandy jyrǵa,
Baýyrynan Hantáńirdiń aqqan bulaq.
Aitqyzǵan sóz emes, bul óleń jeli,
Joq múlde aqiqattyń kónermegi!
Dos aǵa, biigine kóz jetpegen,
Siz de bir biik shyńsyz ónerdegi.
Ýaqyt salǵanymen qansha qyspaq,
Minezi tasqa bitken arshaǵa uqsap.
Tarihtyń qaq tórinde dara turar,
Keýdesin Hantáńirdei shalqaq ustap.
Keiin habarlasyp, osy óleńdi ózine oqyp berdim. Ázilge burdy:
– Ái, men baiǵus endi osyǵan senip qalamyn ǵoi, – dedi. Qosyla kúldik.
[caption id="attachment_25991" align="aligncenter" width="667"]
Adamgershilik biik qasiet kisiniń tulǵalyq bolmysyn aishyqtap turady. Bul qasiet óner iesiniń tabysqa jetýiniń kilti bolsa kerek. Al Doshan Joljaqsynov –adamdyq qasietimen, qazaqy bolmysymen óner biigine shyqqan tulǵa. Oǵan tanystyqtan aǵa-baýyrlyqqa jetken osy ýaqyttardyń ishinde kózim jetti. Talanty men adamdyq bolmysy sheber úilesim tapqan. Doshan Joljaqsynovtyń obraz somdaýdaǵy daralyǵy – kórermen qaýymnyń ystyq yqylasyn týdyrady. «Bandyny qýǵan Hamitten» «Kóshpendilerdegi» Qaldan Serenge deiin qaitalanbas obrazdar bolyp máńgilik este qala bermek. Mundai biregeilik kóptegen akterlerge buiyra bermese kerek. Keiipker kóńilindegi psihikalyq tartysty mimikamen beineleýde, onyń keibir sóz jetkize almaityn sezimderin kózben jetkizý siiaqty asa názik sheberlikti qajet etetin tustarda Doshan Joljaqsynovtyń akterlik talanty ashyla túsedi. Kórermen, tipti, keibir kinolarda onyń ekinshi plandaǵy akter ekenin umytyp ketedi.
Kino salasyndaǵy uzaq jyldyq tájiribe men bilim Doshan Joljaqsynovty rejisserlikke alyp keldi. «Birjan sal» siiaqty myqty kino onyń birinshi rejisserlik jumysy ekenine bilmegen adam senbes edi. Al ekinshi jumys – «Qunanbai» filmi. Ol osy eki týyndymen óziniń rejisserlik bitimin dáleldedi.
«Birjan sal», «Qunanbai» filmderi – táýelsizdik jyldaryndaǵy úlken tabysymyz. Eki kino, bir qaraǵanda, eki bólek týyndy bolǵanymen, shyn máninde, trilogiianyń eki taraýy ispetti. Birjan sal – ótken dáýren, ozǵan kúndi, qazaqtyń qazdai qalqyp, suqsyrdai shúigigen erkin de darhan kezin kórgen seriniń sońǵy tuiaǵy. Ol qazaqtyń sol ertegi zamanynyń basynan qaitqan qustai uzap bara jatqanyn moiyndaǵysy kelmeidi. Erlik zamanynyń sal-serilerindei Alash balasynyń alaqanynda júrgisi keledi. Ony eskiniń kózi bi Mańǵabyldar ǵana túsinedi.
Esińizge túsirińizshi, kinoda mynadai motiv bar. Birjannyń basy shyrǵaǵa túsken kezde ekrannan qara boran shaiqaǵan ormannyń jas shybyǵy maiysyp, kári emeni syqyrlaǵan qysqa epizod ótedi. Ol Birjannyń ǵana emes, kúlli qazaqtyń taǵdyryn qaqpaqyldaǵan zaman jeli bolatyn. Sony ańdaǵan Birjannyń sezimtal júregi jeldi kúngi toǵaidai alasurady. Al kóz aldyndaǵy kúibeń tirlikke kóńili aldanǵan Nurjandar ony qaidan sezsin, sondyqtan da Birjannyń: «Aǵa, sizdiń ózegińizdi bir nárse ottai qari ma? Meni shoqtai shyjǵyrady» degen sózi oǵan jyndanǵan adamnyń sandyraǵyndai seziledi. Ashýlandyrady. Ol sherli Birjannyń qaiǵysyn odan saiyn qalyńdatady. Onyń «qazaq qartaiypty, el qartaiypty» dep kúńirenetini sodan. Bul sóz, shyn máninde, qazaqtyń dástúrli qoǵamy óziniń genetikalyq múmkindigin saryqqanyn, endi múlde jańa serpin men sony óris keregin meńzegen úlken ulttyq daǵdarys syiǵan lepes.
Ózin «Shoqtai shyjǵyrǵan» derttiń jaýabyn taba almaǵan sal Birjan sherli dombyraǵa júginedi. «Qamzoldai qysqa pishken dóńgelenip, Dúnie óterińde shyrailandyń-aý» degen qasiretti áýenmen kino aiaqtalyp kele jatqanda, bailaýda turǵan qara arǵymaq typyrshyp, kósilip shabar keń dalaǵa tostaqtai janaryn tigip, tar qapasty shyr ainala oqyranǵanda jylqy minez qazaqtyń qaisysynyń kózine jas úiirilmedi deisiz? Qamaýdaǵy sol tulpar – buǵaýda bulqynsa da keń daladan úmitin úzbegen qazaqtyń asaý júregi edi. Ony Birjan sezbei ketip barady... Mine, ekrannyń múmkindigi, rejisserdiń sheberligi. Naǵyz qazaqy kino. Kinonyń únsiz tili.
«Qunanbaidaǵy» taǵy bir eleýsiz motiv – Besjambynyń daýyndaǵy shaqsha qydyrtý. Nasybaisyz júrmeitin qazaqtyń bileriniń daý ústinde múiiz shaqshany bir-birine júgirtýi bir qaraǵanda eshteńe bildirmeitin siiaqty. Biraq, qysylǵan Qunanbaidyń mańdaiynan aqqan ter saptamasyna tamǵanda shaqsha qydyrtýdyń sebebi ashylady. Ol qalyń qiias bidiń qaqpaqyl qyp oinaimyn degeni. Qunanbai osy shyrǵalańnan da shyǵady. Bul da qazaqtyń minezin kórsetetin qazaqy motiv.
Kino sońynda biik taýdyń baýraiynan tóbesi kóringen munaraly meshittiń tý syrtyna bala Abaidy jetelegen qart Qunanbai keledi. «...ol jumbaqty sen shesh!» deidi bala Abaiǵa. Bul qansha qaisar týsa da, zamanynan ozyp júrse de, naiza men shoqparǵa sengen zamannyń sońǵy kókjalynyń aýzynan aityldy. Ol óz zamanynyń attan túskenin, endi Abaidyń, Alashtyń zamany – bilim men ónerdiń zamany kele jatqanynyń isharasy.
Eki filmniń bir trilogiianyń eki taraýy bolatyn sebebi osy. Endi munyń sońǵy taraýy bolmaǵy lazym. Ol – Alash kezeńi. Tar zamanda týyp, talaiy teris kelse de, tarih júktegen mindetin asyra oryndap ketken Alash arystary jaiyndaǵy filmmen bul trilogiianyń núktesi qoiylsa quba-qup. Birjan men Aqan kórgen qaiǵy men Kenesary men Qunanbai kórgen qansoqtadan tolǵatqan qazaqtyń kóńili júkti bolǵan perzent – Álihan. Biz Doshan Joljaqsynovtan osy filmdi kútemiz.
Myqty stsenarii men sheber rejisserlik úilesimnen ánshiniń tógilip túsken sherli maqamyndai osyndai sulý óner shyqty. Bul – qazaq óneriniń oljasy. Talasbek Ásemqulovtyń stilindegi ólsheýsiz biik dialog, adamdy tutqyndap alatyn dramalyq shielenis, akademiialyq dárejedegi etnomádeni bilimi bul kinolardyń nyq tiregi, taban tirer ustyny bolǵanyn da aita ketý paryz. Talasbek Ásemqulovtyń mezgilsiz qazasy Doshan Joljaqsynov úshin ǵana emes, jalpy qazaq óneri úshin orny tolmas joǵaltý boldy.
Bir áńgime barysynda Doshan aǵanyń: «Kinonyń jumysy degen qiiamet qoi, inemen qudyq qazý onyń janynda túk emes» degeni bar. «Qunanbai» filminiń túsirilimi kezinde kómektestim. Kino túsirýdiń mashaqatyn sonda bildim. Biraq, «erdiń soiy erteńge is qaldyrmas» degen baba tanymmen sizge shyǵarmashylyq tabys tilegen ózińizdiń «myqty aqynyńyz»!
Erbol ALShYNBAI, aqyn
