Qarjy piramidalarynyń jumysqy áreketi, halyqty aldap-arbaý, bóten dinge azǵyrý bári-bári internettiń kómegimen júzege asatyn boldy. Eger durys paidalansa, internet talai sharýańdy bitiretin kómekshiń, al paidalanýdy bilmeseń qaltańdy qaǵyp, taǵdyryńdy talqandaityn qorqynyshty quralǵa ainaldy.
O basta elimizdegi destrýktivti dini aǵymdar osy internetke arqa súiep, eldiń sanasyn ýlady emes pe? Internet alaiaqtyqtardyń arqasynda biraz adam adasyp, bóten dini aǵymynyń shylaýynda ketip, taǵdyryn talqandady.
Sol kezde bilik oryndary da jat aǵymdardyń nasihatyn jatpai-turmai nasihattaǵan saittardy anyqtap, olardy buǵattap, el aýmaǵynda jumys isteýine shekteý qoidy. Osylaisha internettegi dini alaiaqtyqtardyń jolyn kestik pe dep oilaǵan sátte ǵalamtorda qarjy piramidalarynyń jumysyn jarnamalaityn alaiaqtary paida bolyp, talai adamdy san soqtyrdy.
Qolyndaǵy baryn internet alaiaqtarynyń shotyna aýdaryp berip, bir kúnde jer sipap qalǵan qanshama adam bar deseńizshi, elimizde?
Qazir aidalaǵy tas laqtyrsań intrent alaiaqtarǵa jem bolǵan adamǵa baryp tiedi. Ońai oljaǵa qyzyqqandardyń bári osy alaiaqtardyń qurbany bolýda. Internet ómirimizge dendep engeli beri internet alaiaqtardyń túri de kóbeie túsken. Qazir olardy quqyq qorǵaý organdary qarjy alaiaqtary, mobildi telefon alaiaqtyq (vishing) jáne internt alaiaqtyq dep úsh topqa bólip, jikteidi.
Qarjy naryǵyn qadaǵalaý jáne baqylaý agenttigine qarasty Qarjy qyzmetin tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý departamenti el ishinde júrgizgen saýalnama kezinde respondentterdiń 55,8%-y qarjy alaiaqtaramen betpe-bet kelgenin aitqan. Bul óte qaýipti kórsetkish.
Qazir aýylda da, qalada da internet bar. Osynyń basshylyqqa alǵan internet alaiaqtar qarjylyq saýatty az halyqty saýyn siyrǵa ainaldyrýda. Búginde tutas internetti toqtatyp tastaý múmkin emes. Jalpy, internet alaiaqtarynan jalǵyz biz emes, tutas álem japa shegip otyrǵanyn da esten shyǵarmaýymyz kerek.
Mundai alaiaqtarǵa halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyryp qana qarsy turýǵa bolady. Qazir elimizdegi iri kompaniialardyń atyn jamylyp, aram oilaryn júzege asyratyn alaiaqtar qamtap ketti. Olar tipti, laýazymdy tulǵalardan bastap, tanymal adamdardyń aty-jónin paidalanyp oilaryn júzege asyratyn bolǵan.
Elimizde internettiń jaqys damyǵany sekildi qarjylyq operatsiialardy zamatta onlain rejimde tóleý isi de keńeie túsken saiyn jurttyń kartasyndaǵy qarjattardy qaǵyp alýǵa beiimdelgen alaiaqtar paida bolýda. Quqyq qorǵaý organdarynyń bári olardyń bárin ustap, jazaǵa tartýy múmkin emes. Qazir interent alaiaqtardyń kópshiligi ózge elde otyryp aram oiyn júzege asyratyny belgili. Ókinishke orai, internet alaiaqtary úshin shekara bolmai tur. Olardy tapqan kúnniń ózinde jazaǵa tartý emes. Buǵan tosqaýyl qoiýdyń jalǵyz joly halyqtyń qarjylyq jáne tehnologiialyq saýattylyǵyn arttyrý bolyp tur.
Qazirgi tańda internet alaiaqtar jańa tehnologiialardy jetik bilmeitin zeinet jasyndaǵy adamdardy tuzaqqa túsirip, olardyń qarjysyn qaltaǵa basýǵa áýes eken. Mundai alaiaqtarǵa tehnologiianyń tilin biletin jastar kóp aldanbaityny beligili. Al jańa tehnologiialardan habarsyz zeinet jasyndaǵy adamdar izdegenge suraǵan bolyp tur.
Sol sebepti halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrýda birinshi kezekte zeinet jasyndaǵy adamdardyń qarjylyq saýattylyǵyn kóterýdiń mańyzy zor. Óitkeni ómiriniń kóbi Keńes zamanynda ótken mundai adamdar qarjy alaiaqtarynyń qaqpanyna birden túsetini anyq.
Internet alaiaqtary ózderiniń aram oilaryn júzege asyrǵysy kelgende olar birinshi kezekte el azamattarynyń jeke málimetter bazasyn qolǵa túsirýdi kózdeidi eken. Sondyqtan elimizdegi memlekettik mekemeler azamattardyń jinaqtalǵan málimetter qoryn kózdiń qarashyǵyndai saqtaýy kerek. Eger olar alaiaqtardyń qolyna túsetin bolsa, myńdaǵan adamǵa kesirin tigizetini biz aitpasaq ta túsinikti.
Nurlan JUMAQANOV