Alqaly jiyn, QR Tuńǵysh Prezidentiniń «Atameken» tarihi-mádeni ortalyǵy uiymdastyrdy. Sharanyń bastaý alýyna Almaty oblysynyń jastar saiasaty máseleleri basqarmasy muryndyq bolǵanyn aita ketýimiz kerek. Onlain konferentsiiaǵa Túrgen Dýgai, Nazira Kurbanova syndy sheteldik tarihshylar qatysty. Bas qosýda otandyq ǵalymdar, Áýezhan Shashaev pen Arman Jumadilovtarda tóbe kórsetti.
Al, jas býynnyń atynan jazýshy, ádebiet synshysy – Eldos Toqtarbai minberden tabyldy.
Ǵylymi otyrystyń álqisasy «tarihqa bet burý arqyly, órkeniettiń órine súireitin rýhaniiattyń deńgeiin arttyrý kerek» degen tolǵamdy oi órbitýden bastaldy.
«Qoǵam men qundylyq», «Baǵdar men beles», «Tanym men talǵam» jaiynda pikir almasqan ǵalymdar, «ulttyq sanadan, memlekettik sanaǵa ótetin ýaqyt keldi» dep jas urpaqtyń jadyna, arda alashtyń azamatynyń beiqamdyq tanytýdan alshaq bolýy tiis ekenin alǵa tartty.
Munysynan, eń áýeli, «memlekettik ispen ainalysý kerek» degen jazylmaǵan zańdylyqty uǵýǵa bolady. Árine, tekti el qashanda tegeýrindi istermen ainalysýy kerek. Degenmende, tarihtan attap alty qurlyqty baǵyndyram deý, bos áýre ekeni daýsyz. Dóńgelek ústelge jiylǵan qaýymnyń aitqany da osy oiǵa para-par keldi.
Bizdiń tektiligimizdiń de dáleli, tarihymyzda jatyr emes pe? Ǵalymdar, «tarihty jazbaityn adam joq» desti. Shynymen qolǵa qalam alǵannyń, tom-tom kitapqa arqa súiegen azamattyń barlyǵy, keshegi ótken dáýirdi búgingi tarih dep jazatyny bar-dy. Onyń esti adamnyń esinde qalyp, júreginen oryn alyp jatqany neǵaibyl.
Jiynda sóz alǵan, jas jazýshy Eldos Toqtarbai «Alash kegin qaitarý – oqý, toqý» dep toǵyz aýyz sózdiń tobyqtai túiinin keltirdi. Kelisbeske bolmas, al iske tatyr ilim alý úshin júieli, dáiekti derekkóz kerek. Osy oraida, álginde ǵana aitylǵan «kitaptyń qoldanbaly sipatqa aýysýy tiis» degen tujyrymǵa qaita ainalyp, bas uratynymyz jasyryn emes.
Bir-birimen «tonnyń ishki baýyndai» qabysyp jatqan tarih pen bilim, búgingi azat eldiń atyn asqaqtatyp, jasyn báigege qosqanda alamanda at ozdyryp kelýine sep bolar basty qural ekenin moiyndaityn sát keldi. Bul da, mańyzy bólek, ǵylymi konferentsiiada dáleldendi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Otanǵa degen adaldyqtyń formýlasy aiqyn. Bul – tól tarihyńdy bilý» dep qadap aitqan. Prezidenttiń pikirin, jetekshi ǵylymi qyzmetker Arman Jumadilov «óz tilimizben, óz tarihymyzben alysatyn jalǵyz halyq, ol – biz» dep tolyqtyra tústi.
Tekti halqymyz, «Ótken tarihyńdy bilmei, bolashaǵyńdy boljai almaisyń» degen sóz bar. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda shejiremiz ben taǵylymdarymyz tarqatylyp aitylǵan edi. Osy baǵytta ári qarai jumys jalǵasýda. Bul da, alqaly jiynda aityldy.
– «Tuńǵysh Prezidenttiń atalmysh maqalasynda «Uly dalanyń uly esimderi» baǵytyna basymdyq berilgen bolatyn. Osynyń aiasynda Sh.Ýalihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynda «Uly dalanyń uly esimderi» degen joba jasalyndy. Ol entsiklopediialyq – aǵartý saiabaǵy bolmaq. Negizgi mindeti – búkil tarihymyzdy barsha adamzat balasyna pash etý. Bul jobaǵa, elge eńbegi sińgen, álem tanyǵan tulaǵalar engizilgen. Bastapqy kezde 100 tulǵa atalǵan tarihi eńbekke kiriktirildi. Bul saiabaq Nur-Sultan qalasynda ornalaspaq. Biri jer ústi, ekinshi jer asty nysany bolady dep josparlanǵan. Nysannyń syrtqy beinesi úlgige sáikes, kúiiz úige uqsas keleýi kerek. Munda tulǵalardyń eskertkishi ornatylyp, QR kod qoiylyp, barlyq mýltimedia platformasyna ornalastyrylatyn bolady. Barlyq aqparat úsh tilde ázirlengen, – dedi Sh.Ýalihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýty direktorynyń orynbasary Áýezhan Shashaev.
Aqiqatyna kelgende, árkimniń ótkeni ózine qyzyq. Al onyń túkpirindegi jaqutty paidaǵa asyrý, parasat pen paiymnyń deńgeiine bailanysty. Otanymyzdyń tarihyn tanytý, eldiń sanasyna sáýle berý maqsatynda bir qatar jumystar atqarylyp jatyr. Sonyń biri Almaty oblysynda, aimaq basshysynyń qoldaýymen qurylǵan jas ǵalymdar keńesi.
Jiynnyń basty missiiasy da, urpaqqa tarih betterindegi ár árip qundy da, salmaqty ekenin uqtyrý edi. «Tarihty bilý – urpaq paryzy» degendi eskersek, ult qundylyqtaryn qasterlep, el daýmyna ózindik úles qosý egemen eldiń jastarynyń ar aldyndaǵy mindeti.
Anar SABYROVA, Almaty oblysy.
