Sonymen...
v
Sońǵy kezde áleýmettik jelide «vatnik» degen termindi jii qoldanyp júr. Qoldanýyn qoishy, kópshilik munyń maǵynasyn durys túsinbei júr. Menińshe, «vatnik» degen adam tabiǵatynyń bir túri. Mundai adamǵa kúlli álem aqylynan adasqandai, ol jáne onyń ustanymyn qoldaityndar ǵana durys ómir súrýdi biletindei kórinedi.
«Vatnik» – «sovok» degen sózdiń zamanaýi ólshemi. «Vatnik» – Qyzyl imperiianyń tusynda óziniń qul bolǵanyn sol kúiinde túsinbegen jáne sol ýaqyttan beri shirek ǵasyr ótse de sol bir «uly derjavany» qaita qalpyna keltirýdi kókseitin «sovok».
Pýtin bir kezdegi homo sovetikus-tyń (keńes adamy, sarkazmdyq maǵynada) saǵynyshyn seze qoidy jáne «Aiaqtan turý» atty ulttyq-patriottyq jobany jasap shyǵardy.
Qarymta qaitarý. Revansh. Kek… Jalpy jaman emes. Jeńilgen el jańa kúsh jinap bir kezdegi jetken jetistigi men jibergen esesin burynǵy jaýlaryn talqandai otyra keri qaitarady. Biraq, qazirgi Reseidiń jaǵdaiynda bul ideiany júzege asyrý turmaq, sóz qylýdyń ózi sondai kúlkili. Resei kimnen jeńildi? Resei nege jeńildi? Jalpy soǵys boldy ma?
Bireý aitýy múmkin: «Soǵys bolǵan joq… Tek KSRO keipindegi sotsializm men Batystyń keipindegi kapitalizmniń arasyndaǵy báseke ǵana esimizde» dep. Anyǵy, Qyzyl imperiiamen eshkim jarysqan da, soǵysqan da joq. Álem ádepki ómirin súrdi. Kapitalizmmen kúresti KSRO -nyń ózi oilap tapty, oǵan «qyrǵi-qabaq soǵys» degen at berdi. Senseńiz, dál osylai 60 jyl boiy alysty. Adasty. Aqyry, jeńilip tyndy. Ekonomikasynan bastap ideologiiasynan deiin qaqyrady, qabyrǵasy sógildi.
Oidan shyǵarǵan dushpan
Bul soǵys kommýnisterge kerek tuǵyn. Halyqqa isher as, kier kiim taýyp bere almaǵan olar óziniń dármensizdigin osylai aqtady. «Sovok» jaý izdedi. Jaýmen alysý úshin turmys-tirshiligin, saiasi-ekonomikalyq hám adami bostandyǵyn tárk etti. Qudai-aý qaidaǵy bostandyq, qaidaǵy quqyq?! Qyzyl imperiiaǵa qaýip tónip tursa, derjavaǵa dushpandar antalap jatsa… Olar uly Otanǵa basyp kirgisi, onyń bailyǵyn tartyp alǵysy, talan-tarajǵa salǵysy keledi. Homo sovetikus-tyń adamy osy ideologiia negizinde tárbielendi.
70 jyl…Jetpis jyl boi Keńes odaǵy ózi oilap tapqan dushpanmen aradaǵy aiqasqa ázirlendi. Iadrolyq qarý, sansyz tank qurastyrdy, zamanaýi ásker qurdy. Bári beker. Báribir jeńildi. Batyspen aradaǵy teketires abyroisyz aiaqtaldy. Qaitý qurý dáýiri sonyń dáleli. Keńestik úlgi órkenietti órge emes, kórge súireitin júie bolyp shyqty.
Oilap kórińiz. 1917 jyldan 80-shi jyldardyń sońyna deiin Resei óz-ózimen soǵysty. Óz-ózine jeńildi. Qyzyl imperiia ideologiiasy nátijesinde adam balasynyń sonshalyqty jiirkenishti túri – «sovok» paida boldy. Kommýnizmdi qundylyq sanaityn olar óskisi, órkendegisi, ózgergisi kelmedi.
KSRO qulaǵasyn Resei de táýelsizdik alǵan. Biraq, ózgergen joq. Bul elde baiaǵy «sovoktar» tolyp júr. Ótkendi kókseitin, esesin qaitarǵysy, qaityp tirilmeitin imperiiany qaita qurǵysy keletin…Resei áli de aiaǵynan turǵan joq. Resei sol baiaǵy KSRO. Oǵan álem jaý. Álem oǵan tek jamandyq oilaidy. KSRO kezindegi Homo sovetikus-tyń qanyna sińgen túsinik Reseimen jalǵasyp otyr.
Grebenshikovtiń áni esińizde me?
Ánshi: «Biz óz ózimizben soǵysyppyz» deidi. Osy óleńde Reseidiń sońǵy 100 jylǵy tarihy jatyr. Reseilik úlgidegi sotsializm adamdy teń etemiz dep, qul etti. Halqyn qul qylǵan memleket aqyry aiaǵy qulap tynady. Bul talai dáleldengen. Solai.
Al Pýtin she? Anyǵy, ol da budan burynǵy KSRO diktatorlarynyń jolymen júrip keledi. Oilap qarańyz. Resei óz oilap tapqan soǵysta ózine-ózi jeńilgeni úshin ese qaitarmaq. Kimnen? Qalai? Ainalyp kelgende, aqyr túbinde taǵy Resei jeńiledi. Joq, ras. Óziniń osy kúnge deiin júrgen, júrip kele jatqan tarihi jolyn ózgertýdiń, órkeniet kóshine ilesýdiń ornyna Resei ótkenge qaita oralmaqshy.
Reseige baryńyz. «Biz erekshemiz. Basqalary bir bólek, al biz ulymyz! Bizdiń tarihymyz bai. Bizdiń jerimiz Pýshkin men Dostoevskiidiń týǵan. Biz ǵaryshqa ushqanbyz. Biz fashizmdi jeńgenbiz…» deidi. Toqtamaidy. Aita beredi. Sharshamaidy. Qaitalai beredi.
Sózsiz, Reseidiń mádeni murasyn álem moiyndaidy. Biraq, buǵan maldanyp otyrýǵa bola ma? Ózin «ulymyn» deitin Reseidiń álemdik ónerkásiptik óndiristegi úlesi 3-aq paiyz. Ózin «ulymyn» deitin Reseidiń halqy sál múmkindik týsa, elden qashýǵa ázir. Jaǵdaiy barlar ul-qyzdaryn shetelge jiberip jibergen. Reseidiń aýrýhanalarynda emdelýge de qorqady olar.
Uly el qandai bolady?
Ulylyq degen ne? Bul osy elde turýdy jáne osy elde ómir súrýdi, osy elde jumys isteýdi armandaý degen sóz. Bári de satylatyn, adam quqyǵy taptalatyn, zańy eskerilmeiin, biligi bilgenin isteitin elde turýdy kim armandaidy?
Reseige qatysty jaǵdai Qazaqstanǵa da tán. Bizde de daýryqpa kóp. Ekonomikany aiaqtan turǵyzýǵa qai zamannan beri talpynyp júrmiz, ózi? Búgin bar, erteń umyt bolǵan qanshama baǵdarlama qabyldandy?! Qanshama reforma jasaldy. Ne boldy? Ne ózgerdi? Túk te…Sol baiaǵy qaiyrshy Qazaqstanbyz.
Al Resei she? Pýtindik Resei óziniń imperiialyq oi-piǵylyn aqtaryp aityp, jasyrmai jaiyp salǵan áldeqashan.
«Fashister», «chýrkiler», «qysyqkózder», «geiropa», «pindosy»…bulardyń barlyǵy áldeqashan ádepki aýyzeki tilge enip ketken. Al qalǵany she? Qalǵany boqtyq. Boqtaidy. Álemdi boqtaidy. Ákesinen bastap sheshesine deiin. Kúlli álemdi jek kóredi. Kúlli álemdi jaý sanaidy. Mine, «vatnik» degen osy. Osyndai bolady.
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
