Terassa Valias: Jitseliteratskidegi «hat sandyqty» oilap tapqan kim dep oilaisyz?
Vislava Shimborskaia: Ony oilap tabatyndai qajettilik boldy dei almaimyn. Degenmen, bul ádebi jýrnaldardyń baiaǵydan qalyptastyryp kele jatqan dástúri. Endi qalam terbei bastaǵan avtorlardyń barlyǵyna birdei hat jaza almaitynymyz anyq. Áitkenmen de, olarǵa qalai jaýap qaitarý kerek? Árine, «jariialai almaimyz» nemese «taǵy bir qarap shyǵýyńyzdy suraimyz» degen siiaqty sózdermen shekteýge týra keledi ? Keide bizdiń óz sheshimderimizdi de dáleldeýge týra keletinin túsindik...
T. V.: Kez kelgen shyǵarmany, avtordyń dármensizdigine qaramastan, laqtyryp tastaǵanda siz ózińizdi tas júrek sezinbeisiz be?
V. Sh.: Tas júrek deisiz be ? Kezinde men ózimde nashar óleńder men áńgimelerden bastaǵanmyn. Sondaǵy túsingenim, muzdai sýdy tóbeńnen quiyp jiberýdiń ózi óte paidaly ekendiginde. Al keibir ózderin erekshe «ustaz» sanaityndardyń teńeskisi kelip, bálsingenderine aiaýsyzdyq tanytatynym ras.
T. V.: Bul endi ónermen úsh qainasa sorpasy qosylmaityn jai saýatsyzdyq qoi.
V. Sh.: «Hat sandyq» degende ónerdi sóz etpegen bolatynbyz. Men tek qarapaiym nárselerdi uǵyndyrýǵa tyrystym, jazaryńdy jeti ret ólshep bir ret kesýge, óz-ózińe kishkene de bolsa syni kózben qaraýǵa keńes berdim. Árine, kitap oqýǵa shaqyrdym. Múmkin, men qatelestin shyǵarmyn, degenmen, áldekimde bul ádet ómir boiyna saqtalyp qalaryna senemin.
T. V.: Sen ózińniń bergen baǵalaryńa árdaiym senimdimisiń?
V. Sh.: Barlyq ýaqytta emes. Tek grafomaniianyń* shekten shyqqan kezinde ǵana.
T. V.: Grafomaniia - óte aýyr sóz. Basqa salada budan ótken jaǵymsyz baǵalaý bar ma joq pa ony bilmeimin. Mysaly, «haltýrshikte» jaǵymysyz estilgenimen, ol «grafomannyń» shańyna da ilese almaidy. Nashar ustalar men nashar qubyr jóndeýshiler nemese bilimi taiaz saǵat jóndeýshisi eshkimniń aldynda kishireimei óz aldaryna tynysh ómir súrip júre beredi. Al budan tek joly bolmaǵan jazýshylar ǵana zardap shegedi . Jáne, tájirbiesiz ǵashyqtar men «dármensizder» de «grafomannyń»bir túri.
V. Sh.: Iia, biraq grafomannyń da qolynan biraz nárse keledi! Ol óte kóp jazady! Eger men qatelespesem, «hat sandyqta» men eshkimdi grafoman dep atamaǵan bolýym kerek. Tek shekten tys jazýshylyq belsendiligin basqa arnaǵa burýǵa tyrystym. Mysaly, hat nemese kúndelik jazýǵa usynys jasadym. Sol siiaqty jaqyndaryna da arnap óleńder jazýǵa bolady, kim bilsin...
T. V.: «Hat sandyqty» oqyp otyryp mynany túidim: endi qalam ustaǵan jazýshyǵa talanttyń mańyzy týraly aitýyń ekiniń biri bara bermeitin erlik. Irgeli synshylardyń ózi qazirgi tańda bul sózdi qoldana bermeidi.
V. Sh.: Múmkin, olardyń «talant ǵylymi anyqtamaǵa syia bermeitin uǵym» degeni jón shyǵar: degenmen, bul degenimiz, naqty anyqtamasy berilmegen uǵymdardy joqqa shyǵarmaidy. Men synshy bolmaǵannan keiin keibir oilarymdy erkin jetkizýge mindettimin. Talant...Ol bireýde bar bolǵanymen, bireýde joq. Deiturǵanmen, sońǵysynyń joly bolmaidy deýge kelmeidi. Múmkin, ol atyshýly biohimik atanar nemese Soltústik poliýsty ashatyn shyǵar.
T. V.: Eger men jańylyspasam, Soltústik poliýs ashylǵaly biraz boldy.
V. Sh.: Durys aitasyz, men jai aitqanym ǵoi. Aitpaǵym, talant degenimiz ádebiette ǵana emes, basqa salalarda da kezdesedi.
T. V.: «Hat sandyqty» taǵy bir qaita sholyp shyqqanda qandai kúide boldyń?
V. Sh.: Maǵan ol didaktiqalyq turǵydaǵy paidasyna qaraǵynda, óte kúlkili sekildi.Árine, onyń jaýapkershiligi meniń moinymda.
AQYNNYŃ OQYRMAN HATTARYNA JAÝABY
Baqylaýshyǵa. Siz bizdi qaiyrymsyz jas daryndar dep aiyptaisyz. «Bul dármensiz óskinderdiń álsizdikterin betine basyp, jemis bermegenine kinálaýdan góri qamqorlyqqa alyp baptaý kerek». Biz baptaýǵa qarsymyz. Ádebi daryn, tabiǵi jaǵdaida ósip, qalyptasýy tiis. Keibir óskinderdiń ózinen bolashaq emendi kóretinin biz kezdestirgenbiz. Alaida, onyń qarapaiym shóp ekeni,tipti, qandai jaǵdai jasasa da emen bolmaityny taiǵa tańba basqandai kórinip tur ǵoi. Bulardyń qaýlap ósýine biz kedergi jasap, túp tamyrymen qosa julyp tastaýdan aýlaqpyz. Óssin, kúnderdiń bir kúninde bizdiń durys emestigimizdi dáleldese, biz,árine, qýana-qýana moiyndaýǵa ázirmiz. Egerde den qoiyp oqyǵan bolsańyz, biz laiyqty dep tapqan dúnielerimizden qoshemetti aiamaimyz. Jii maqtamasaq ol bizdiń kinámiz emes. Ádebi talant - túsinikti dúnie.
E.Kristinaǵa. Qymbatty pani K.E., biz ideia satyp almaimyz, satpaimyz da. Toq eterin aitar bolsam, alyp-satarlyqpen ainalyspaimyz. Tek bir-aq ret tanysymyzǵa, adamgershilik nietpen ǵana, ózin ózi jaryp jibergen satýshy týraly romannyń ideiasyn usynǵan bolatynbyz. Tanysymyz buny tym óreskel dep tanyp, óz bolashaǵynan úmit kútpeitinin aitqan. Sol oqiǵadan beri, bundai iske barmaityn boldyq.
Erli-zaiypty Magrolarǵa. Qurmettilerim, sizder bizden kóp nárse talap etip otyrsyzdar. Ekeýińiz de óleń jazady ekensizder jáne soǵan bizdiń tarapymyzdan kimniń qabileti basym ekendigine ádil baǵa kútip júrgen bolarsyzdar. «Kóp nárse osy sheshimge tiesili...» dep jazǵan hattan shoshynǵanymyz sonsha, sizderdiń ómirlerińizge aralaspaýǵa bel bailadyq. Jubailyq ómirdegi baqtalastyq tek komediia kinolarynda ǵana jaqsy támámdalady. Onyń ústine ekeýińizdiń óleńderińizdiń bir-birinen aitarlyqtai aiyrmashlyǵy da joq, sondyqtan birdeńe deý qiyn. Airandai uiyǵan otbasynyń jaqtastary retinde biz osy sheshimge toqtaýdy jón kórdik.
OL. Eger sizdiń bizge kelip óleńderińiz jóninde betpe-bet sóilesýge batylyńyz jetpese, batylyńyz jetpegen kúide kele berseńiz de bolady. Biz jasqanshaqtardy jyly qabyldaimyz. Ádette, olar ózderine tym talapshyl bolyp keledi, tabandylyq tanytyp, batyldarǵa qaraǵanda aqylymen eńbektenedi. Atalǵan dúnieleri óz aldaryna maǵynaǵa ie bola almaǵandarymen, týma talanttylyqtyń arqasynda iesin biraz shyńǵa alyp shyǵary shúbásiz. Qabiletti talantqa ainaldyrý haqynda sóilesemiz. Redaktsiia kelýshilerdi kúndiz qabyldaidy.
P. Z. V. «Ne jariialanatynyna úmittenińiz, ne ózińizdi jubata berińiz...» Sonymen, ózińizdi jubata otyryp, nazar salyńyz. Sizdiń óleńderińizben tanysa otyryp biz mynaǵan toqtaldyq. Sizdiń jolyńyz keremet. Siz joǵarǵy deńgeidegi oqyrman bolasyz. Siz ben ádebiettiń arasynda yqpaly mol mahabbat oty tutanýy ǵajap emes: ol sizdi jaýlap alady. Asqan qyzyǵýshylyqpen ártúrli kitaptardy paraqtaisyz. Avtordan eshteńe kútpesten, bar dúnieni dál sol kúiinde qabyldaisyz. Ózi jazýǵa qabyletti oqyrmanǵa qaraǵanda, siz oi qushaǵyna berilmeisiz, sizde qyzǵanysh sezimi degen bolmaidy, túsinispeýshilikten qaiǵyrýǵa da sizdiń sanańyzda oryn joq. Basylym oryndarynda qoltańbasy bolǵanyna qaramastan, Dante siz úshin Dante bolyp qalady. Túnimen sizdi, nege Iksanyń uiqassyz óleńderi jariialanady da, meniń árbir uiqasqa tereń mán berip, býyn-býynyn talmai sanaǵan óleń joldaryma mán berilmeidi degen syndy suraqtar endigári mazalamaidy. Sizdiń (tipti) redaktorlardyń tyrjiǵan túrlerine de túkirgenińiz bar. Jazýshylardy op-ońai «joly bolmaǵan» dep aidar taǵa salarsyz. Árine, kitaptarymen bir arnaǵa toǵyspaityn, bir qazanda qainamaityn oqyrmandar joq emes. Al siz, álbette, ol sanattan emessiz. Bul olardyń jaily ómir súrýine kese kóldeneń turmaityny anyq. Al,eger jazýshy jolynan azdap taiǵan bolsa ony betine basýǵa sizge sebep tabyla ketetini anyq. Keide,tipti, óz jan jaryńyzdan da qoldaý kóre almaýyńyz múmkin. Qalai? Sebebi ózińizdiń bul oraida joly bolǵysh adam ekenińizdi sezinip kórdińiz be ? Solai dep úmittenemin.
V.Halinaǵa. Sizge jaǵymsyz nárse aitýǵa májbúrmiz: Siz jaqsy jazý úshin tym qarapaiym ári aq júreksiz. Talantty adamnyń jan-dúniesi surqiia jyn-shaitandarǵa toly. Jazýshy qolyna qaýyrsynyn alǵanda ne núkte qoiǵanda bular uiqyǵa ketse de jazý barysynda olar eleýli qyzmet etedi. Olardyń kómeginsiz avtor keiipkerleriniń kúrdeli jan-dúniesin ashyp bere almaǵan bolar edi. «Adamǵa tánniń bári jat bolmas» – o,bul endi kúnásizder týraly emes. Qurmetpen...
Ýlaǵa. Bir aýyz sózben poeziiaǵa anyqtama beripsiz... Biz, kem degende, bes júzge tarta anyqtama bilemiz. Soǵan qaramastan olardyń eshbiri naqty ári aýqymdy emes. Oǵan qosa árqaisysy óz dáýiriniń tilinde sóileidi. Kúmánshil kózqarasymyz da bizge jańa anyqtama oilap tabýǵa kedergi bolǵan bolar edi. Esesine bizdiń esimizde Karl Sendbergtyń aforizmy qalypty: «Poeziia – bul qurlyqta ómir súretin teńiz janýarynyń ushý týraly kúndeligi». Osy emeýirin jarap qalar?
Heliodorǵa. Siz bylai dep jazypsyz: «Bilemin, meniń jyrlarymnyń olqylyqtary az emes, qaiteiin, alaida endi eshteńeni túzetýge tyryspaimyn». Nelikten bulai deisiz qurmetti Heliodor myrza? Poeziia kieli bolǵandyqtan emes pe? Múmkin, bel sheship kirispegendikten shyǵar? Ekeýi de durys emes: eń jamany poeziiaǵa endi qadam basqan aqyndardy eńbek mindetkerliginen aiyrýynda tur ǵoi. Tanys adamdar juma kúni saǵat 0.45-te belgisiz kúshpen qulaǵyma áldeneni sybyrlady, úlgergenimshe jazyp aldym dep aitý, árine, jaǵymdy bolar edi. Tipti tanymal aqyndar da ózderiniń dostaryn osyndai áńgimelerimen qairan qaldyrǵan. Biraq olar da úilerinde otyryp ózge ǵalamsharlyqtar týraly diktanttaryn shimai-shatpaqqa bylǵaýmen ainalysatyny jasyryn emes. Poeziianyń da ózindik prozaǵa tán qyrlary joq emes.
K. K. Árqashan sizdiń shyǵarmalaryńyzdyń júiesiz, qarapaiym, astarsyz ekenin qaitalap aita berý bizge de jaǵymsyz ekenin túsinińiz. Sonymen qatar bizdiń quzyrymyzdaǵy shyǵarmalardyń barlyǵy Nobel syilyǵyna úmittenip júrgenderge arnalmaǵanyn eskerte otyryp, tek ýaqyt óte kele Stokgolmǵa joldama jasaýǵa ǵana arnalǵany týraly aitqymyz keledi. Sizdiń uiqasy joq óleńderińizdiń kúndelikti qabyldana beredi dep túsinetinińiz bizdiń kóńilimizdi qatty qaldyrady. Óleń joldaryn ersili-qarsyly shashyp tastap, ony qarama-qarsy ornalastyryp, ońdy-soldy ermek qylypsyz. Poeziiany shyndyǵynda úlken oiyn dep túsinińiz jáne solai bolyp qalatynyna senińiz. Erejesiz oiyndardy siz qaidan kórip edińiz? Nelikten, osy eresekter balalarǵa da aian nárseni jii umyt qaldyrady eken?
Ch. B. Qymbatty Chesek, biz úshin shyn máninde kimniń qylmysker ekeni sonshalyqty qyzyq boldy, – biz eń sońǵy sátke deiin qobaljydyq. Aiaq asty ólgen adam tabyttan túregelip qylmyskerdi kórsetedi. Al, saǵan kerek bolsa! Mine, tosyn syi! Aldaǵy ýaqytta seniń jibergen shyǵarmalaryńdy asqan qyzyǵýshylyqpen oqityn bolamyz. Tek baǵa berýdi áli biraz jyl kútýińe týra keledi. Jan tebirenter tarihty tek Agata ǵana jazbaǵan, Gomer myrza da, Shekspir myrza da, tipti Dostoevskii myrzada solai jáne solar sekildi áldebireýdiń barshylyq ekenine sizdiń kózińiz jetedi dep senemiz. Eń izgi tilekpen...
M. O. « Zúbárjattan quiylǵan appaq parsylardai, jyl, qoshtasarynda qalyqtap shyqty...» Kókeide kóp saýal qaldyrady: nege parsylardai? Nege mindetti túrde aq? Nege qalyqtap shyǵady? Budan arǵysy da bizdiń kúdigimizdi seiilte qoimady. Sońynda jylandardyń arbaýyna ushyraǵan Adam ata paida bolady... Batyl qadam. Degenmen bul oidyń adamzat sanasyna ornyǵa qoiýy neǵaibyl. Óitkeni, adamdar Haýa anany áldeqashan kináli retinde sanaǵa berik túiip qoiǵan.
V.Kamillaǵa. Adamdardy dúniede ne bólip tur? Kózge kórinbeitin alyp jar. Alyp shaharlardy ne nársemen salystyrý kerek? Djýngli nemese omartamen. Bos keńistik týraly ne aitsa bolady? Onyń jemissiz ekenin. Sozylǵan ǵasyrlar qandai kúige ushyraidy? Álbette, úziledi. Redaktordy kóńilin qaldyrǵan ne? Mine, osy.
El. M. T. Bes betten turatyn «Aqyn» atty poemańyz ádebi baǵasyna ie bola almaǵanymen, tanymyladylyqqa degen úmittiń jolyna tóselgen raýshan gúlderi bar bailyqqa ie bolýdaǵy eńbegińiz Mýza týraly ańyzǵa jaqsy mysal bolypty. Pani Elia, siz mundaidy qaidan kórdińiz? Bul jartyqudaidyń tegi men mekenjaiyn aityńyzshy. Qai baspa oǵan ár jolyna taza altynnan qalamaqy tólep, taǵy da ony talmastan gúlge orap qoiyp otyrǵanyn jáne onyń ómirde tek tátti túster kórýiniń syry nede ekenin bilgimiz keledi. Bizge belgili barlyq aqyndardyń túsine kirmeitin pále joq, onyń ústine, olar qarajattyń jetispeýshiliginiń kesirinen tis aýrýynan da azap shegip júrgenderi taǵy bar. Sondyqtan, árdaiym taǵdyr olarǵa kúlip qarai bermeidi. Biraq áldekimderge keide baqytty sátter ornaityny bar, degenmen ol da máńgilik emes, bir kúni sarqylady.
Rob. I. Jo-joq, eshkim eshqashan shyǵarmany «ózi úshin» jazbaidy, qatelesesiz. Barlyǵy da qabyrǵaǵa bormen «Ioskobalvan» degennen bastap «Iosif jáne onyń dostarymen» aiaqtap, óz oiyńdy áldekimge aitýǵa degen talpynystan týǵan. «Ózimiz úshin» biz tek kúndelik jazamyz.
V. jáne K. Avtorlyq keshterdi nemen jaryqtandyrý týraly saýalǵa tosqaýyl qoiýdy suraǵan ótinishke jaýap retinde, biz lampalardy qoldaitynymyzdy aitqymyz keledi. Kóńil-kúi-jaqsy nárse, degenmen mai shamdar tym jasandy ári ázirge Polshada baiqala qoimaǵan tsivilizatsiiany eske salady. Onyń ústine, avtor tyńdarmandarmen áńgimelesip qana qoimai, shyǵarmalaryn da oqyp beredi, al munyń mundai tym álsiz jaryqta múmkin emestigi anyq. Avtordyń betine tómennen túsken jaryq, rýmyn filmderindegi dushpan beinesin eske salatynyn aitpai-aq qoisa da bolady. Ekeýińizge de bar jaqsylyqty tileimin.
M-L. Bizdiń esperanto úshin arnaiy aidar bólýge degen nietimiz joq. Bul jasandy qoǵamnyń árinen aiyrylǵan ári bázbireýdi oilandyratyn nemese qoldanysqa engizetin til emes. Sondyqtan bul tilde jazylǵan shyǵarmalardyń ómirlik mánine kúdikpen qaraimyz. Alaida, sizdiń bárine ortaq tilge degen armanyńyz qurmetteýge turarlyq. Ár ult tilderiniń damýy túbi osyǵan alyp keledi dep senemiz. Bile júrińiz, soǵystyń basatalýynyń basty sebebi ortaq tildiń joqtyǵynda emes. Oǵan tarih pen kúndelikti ómirimiz dálel ekeni anyq. Mysaly: dál qazir A. esimdi azamat B. esimdi azamatty basynan poliaksha sóilegeni úshin bir qoiady deý aqylǵa syimaidy.
L. I. P. Ataqty adamdardyń dúnieden ozǵan ekinshi kúni-aq ol týraly estelik óleńder tolassyz kele bastaidy. Bir jaǵynan, bul avtordyń jaqsy minezi týraly habardar etse, ekinshi jaǵynan, onyń ádebi qundylyqtaryn shyn máninde saqtap qalǵanyna kúmánmen qaratady. Asyǵystyq, sirek jaǵdaida bolmasa, jartylai sharýlardy ómirge ákeledi. Birinshi kezekte qaǵazǵa suranyp turǵan ne dep oilaisyz? Árine, ádettegi jaýyr bolǵan metaforalar men kádimgi pafos. Shyndyǵynda ol týraly estelikter qulyptaspen birge joǵalary sózsiz. Qulyptas: «Sen kettiń, endi bizben birge emessiń, biraq, seniń shyǵarmashylyǵyń tiri». Baqilyq bolǵan janǵa «sen» dep jáne onyń esimin ataý óte tanymal tásil. Bizge Ksaveriia Dýnikovskiidyń ólimine qatysty kóptegen óleńder kelip tústi. Barlyǵy da ony Ksaverii dep atap, onyń eskertkish bolyp qalatynyn alǵa tartqan. Shyndyǵynda osy sózdi avtordyń ózine qarata aitatyn bolsa ózgeshe syipat alar ma edi?
K. Tomashqa. «Aiaq asty jiyrma shaqty óleń jazdym. Jái ǵana baspa betin kórgenin qalar edim...», – depsiz. Ókinishke orai, bul ázirge múmikin emes uly Paster.
E. Ts. «Ómir súrý qolymyzdan kelmese de, ómirdi ańsaimyz (ańsaimyn),/ Syra ishý qolymyzdan kelmese de, syrany ańsaimyz (ańsaimyn)»... Jaqsha ishindegi nusqalardy sátsiz dep taptyq.
T. K. Áńgimeniń basy iaki aiaǵy bolmaýy oryndy, biraq ortasy mindetti túrde bolýy kerek.
A. K. Iia, Liýda. Eliýar poliaksha sóilei almaǵanymen, óleńderin aýdarǵanda osynshalyqty ony eske túsirýdiń qajeti qansha?
Markýs. Poemanyń birinshi bóliminde áiel keiipkerdiń keýdesinen júregin julyp alyp, ony kórtyshqandardyń talaýyna tastaidy. Sońynda osy keiipker dál sol áielge onyń júreginiń soǵysy ózine arnalatynyn aitady. Qosalqy júrek, múldem sirek qubylys. Ǵylymnyń nazaryn aýdaratyn shyǵar dep senetin bolamyz.
Peges. Óleńderdiń júiesinde ómirdiń máni bar ma depsiz. Al orfografiialyq sózdik múldem olai oilamaidy.
Z. Malina. «Shyǵarmany qalaǵanyńyzsha ózgertińiz, tek jariialamańyzshy!» Biz eleýli jańalyq engizdik: «Lozannyń lirikalyq miniatiýralary», ókinishke orai, jariialanyp qoiǵan.
*Grafomaniia: jazýshylyqqa qumartý (birdeńeni oiynan shyǵaryp jazamyn dep qur bosqa álektený)
Aýdarǵan: Aigerim SERIKBAI,
Solaqailar ádebi klýby,
Polsha
