Osy úsh tildi bilim berý reformasyn bastaimyz degen áńgime shyqqaly, el qulaǵy eleńdeýli, sońy ne bolar eken dep?. Meshin jyly qazaqqa úsh máseleni tabaǵymen tartty. Ol jer, din, til. Endi osy úsheýi elimizdiń kóshi-qon saiasatyna, naqtyraq aitsaq shetten keletin qandastarymyzǵa qalai áser etedi.
«Basy aýyrmaǵannyń qudaimen isi joq» degendei ózderine keletin másele bolmaǵan soń osyny oilap jatqan jan az. Al jergilikti qazaq ózderine qatyssyz dep oilanbai júr deiik. Onda aldy 60 jyldary kelgen, sońy kelgeli 25 jyl bolǵan sol oralmandardyń óz ókilderi qaida? Tek áleýmettik jeliden jekelei eki-úsh belsendisiniń osy úsh máseleniń moinyn qyltitqanyn anda-sanda oqyp qalamyz. Basqa ún joq, anaý sailaý kezinde sańyraýqulaqtai qaptap ketetin «qalaýlylary» men atynan at úrketin adamdardyń atyna qurlyǵan qorlarynyń bireýi ústimizdegi meshin jyly atalǵan máselelerge (ásirese jer jáne úsh tildi bilim berý reformasy) qatysty a dep aýyz ashqanyn estimedik.
Endi ne de bolsa kókeidegi biylǵy hit máselelerdiń ishinde úsh tildi oqytýdyń qandastarǵa qandai kelip-keteri bar ekenin óz álimizshe qaǵazǵa túsirip kóreiik. Qalǵan ekeýin taǵy qudai buiyrsa alda jazarmyz.
Al birinshi synyptan bastap úsh tilde bilim bere bastadyq delik. Sosyn birinshi synypta balanyń basy «botqa» bolyp ketpesin, bala baqshadan bastap til úirete bereiik dep bir dányshpan shyǵady, ata-ana iia, jeńil bolady dep eredi. Al syrttan keletin qandastar she ?Bári birdei jas otaý emes nemese balasy birinshi synypqa barýdan buryn kele qoimaidy. Ózimiz kórip júrgendei kóbi jol ortadan qosylady.
Mektepterge syrttan kelgen balaǵa birinshi kezekte ortasyna psihologiialyq beiimdelý kerek. Onyń alǵysharty balanyń qatarlastary aldynda kúlki bolmai, olarmen teń nemese olardan jaqsy oqýy. Sonda ǵana dosy kóbeiip, ortaǵa sińip ketedi. Al úsh tildi mektepke shetelden kelgen qazaq balasyn elestetińiz? Ásirese, qytailasý saiasaty kúshine mingen Qytaidan kelgen qandas bala. Ol jaqtaǵy qazaq tiliniń múshkil halin týysshylap kelgenderdiń balalarynyń áreń qazaqsha qaiyryp turǵanynan kórip júrmiz. Shynyn aitqanda, endi shetelden keletin qazaq balalary qazaq tilin turmystyq deńgeiden joǵary bilmeidi, iaǵni qazaqsha beriletin sabaqtardy áreń túsinedi, al aǵylshynsha Qytai, Mońǵul, Ózbekstanda negizinen shet tili retinde oqytylatyndyqtan, bizdegi ministrlik usynyp otyrǵan aǵylshynsha ótiletin pánderdi olar qulaq moldasy retinde tyńdaidy. Al oryssha... oibai atamańyz. Boldy, bitti ! Bala ,birinshinden, jazý bilmeidi, ekinshden, til bilmeidi, úshinshden, sabaq bilmeidi. Sonymen ata-anasy ne deidi? Kelgen jerine qarai qaita qaiqaiaiyq deidi. Nátijesinde Qazaqstanǵa barsaq balamyz saýatsyz bolady deidi de, eshkim kóship kelmeidi.
Al joǵary oqý oryndaryna keletinder she? Olar úshin jaǵdai tipti qiyn bolary anyq. Eki túrli mentalitet, ainalasynda múldem basqasha oilaityndar, bul oqýǵa túskennen keiingi másele eken ǵoi. Áýeli sol syrttan kelgen qandastar stýdent atana ala ma? Úsh tilde bilim berýdi bastaǵan júie, emtihandy da úsh tilde alary haq. Al olar ondai synaq túgil, bizdiń qazirgi qazaq tildi keshendi testke áreń daiyndalyp júr. Sonymen olar memlekettik tapsyrystan (syrttan kelgen qandastarǵa bólingen 2%-dyq jeńildik) qaǵylady. A, aitpaqshy, bolashaqta grant degen bolmaidy dep jatyr eken ǵoi. Jaraidy, aqyly, bizdegi aqyly oqýdyń baǵasy biyl árkim armandaityn keibir joǵary oqý oryndarynda bakalavriatqa jylyna 800 myń teńgeden asty, bul soma taǵy jyl saiyn óspese, kemimesi anyq. Sonymen balasyn kim shydap barlyq turmystyq shyǵynyn qosa aqyly oqyta alady. Shetten kelgen qazaq túgili, ózimizdiń aýylda otyrǵan aǵaiynnyń buǵan kelgende jaǵdaiy belgili. Ái, aiteý, sol Qazaqstanǵa baryp adam bolsynshy, óz elinde bilim alsynshy dep, oǵan da kóner. Alaida, sol tilektiń oryndalmasyn bilemiz. Joǵary oqý oryndada úsh til, ol jerde mekteptegi sekildi bala ǵoi, úirenip keter dep mańdaiynan sipap, kámeletke tolmaǵan balaǵa mektep jaýapty degen úlken qalpaqtyń astynda jumys jasap júrgen adam az. Bilseń bes, bilmeseń eki, otyr, boldy. Sebebi úsh til sol. Bul jeldei esip júrgen joǵary oqý oryndarynda sabaqtar qazaqsha 50%, aǵylshynsha 30%, oryssha 20% ótiledi degen sybystyń naqtyly kórinisi. Aldyńǵy ekeýin eptep jabar, sońǵysy jabýǵa kelmeidi-aý. Sońynda sabaq bilmeitin stýdent oqýdan shyǵady, eline ne jumys izdep bazar jaǵalap ketedi.
Toqsan aýyz sózdiń túiini: ár adam urpaǵy úshin ómir súretini anyq. Qazaqstanǵa barsaq balamyz saýatsyz bolady dep eshkim kóship kelmeidi, barsam oqi almaimyn dep eshkim kelip oqymaidy (bizden góri olarǵa Batysqa baryp oqý tiimdi bolady). Aqyr sońynda úsh tildi bilim berý júiesine kóshý - qazaqtyń kóshin birjolata toqtatqan jáne syrttaǵy 5 million qazaqtyń turyp jatqan eline sińip, joǵalyp ketýin jedeldetken shara bolyp tarihta (el ishinde jasaityn tarihy odan da qaýipti) qalatyn bolady.
Kóktegin Adýynger
