Bul paiymǵa aimaq halyqtarynyń tarihi, geografiialyq, mádeni, lingvistikalyq jáne dini turǵyda etene bailanysta bolýy negiz bolady. Sondyqtan Ortalyq Aziianyń áleýmettik-ekonomikalyq turǵyda turaqty damýy úshin qazir taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapital men eńbek kúshiniń emin-erkin qozǵalysyn, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy qamtamasyz etý úshin, el qaýipsizdigi men syrtqy qaýiptermen tiimdi kúresý úshin quqyqtyq, ekonomikalyq jáne uiymdasýshylyq jaǵdailardy jasaýǵa basymdyq berilýde.
Bizdiń memleketimizdiń odan ári damýyndaǵy Ortalyq Aziianyń erekshe mańyzdylyǵy «Qazaqstan-2050» Strategiialyq qujatynda da bekitilip, nyqtap kórsetilgen. Ol Qazaqstan Respýblikasynyń syrtqy saiasi tujyrymdamasy men basqa da strategiialyq qujattarda anyq kórinis tabady.
Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazaqstan kórshiles eldermen, ásirese, tarihy, mádenieti, dúnietanymy men kózqarasy bir Ortalyq Aziia elderimen únemi tyǵyz qarym-qatynasta bolýǵa tyrysady» dep atap ótken bolatyn.
Astana aimaqtyń ekonomikalyq áleýetin tek ujymdyq formatta ǵana ratsionaldy jáne tiimdi paidalanýǵa bolatyn ortaq resýrs retinde qarastyrady.
Búginderi osy aimaqtaǵy memleketterdiń óńirde qordalanǵan máselelerdi sheshýge at salysýǵa degen umtylysy kúnnen kúnge artyp kele jatqanyn baiqaýǵa bolady. Búgingi tańda Ortalyq Aziia elderi qaýipsizdikten bastap ekonomikaǵa deiingi keń aýqymdy máseleler boiynsha óńirlik yntymaqtastyqty damytý qajettiligin birdei túsinip-túisinip otyr.
Sońǵy eki jylda úkimetaralyq jáne aimaqaralyq bailanystar belsendi júrgizilip, ózara is-qimyl sapaly jańa deńgeige kóterildi. Sóitip aimaq basshylarynyń saiasi erik-jigeri mańyzdy ról atqarǵan besjaqty qarym-qatynasta úlken nátijege qol jetkizildi.
Ortalyq Aziia baǵytyndaǵy ortaq mańyzdy jetistik retinde 2018 jyly 15 naýryzda Astana qalasynda ótken Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń jumys keńesin ataýǵa bolady. Bul - kóp jyldan bergi osyndai formattaǵy alǵashqy kezdesý. Onda óńir kóshbasshylary besjaqty yntymaqtastyqtyń negizgi alǵysharttaryn aiqyndap, keleshekke arnalǵan josparlardy belgilegen bolatyn.
Forýmnyń qorytyndysy boiynsha joǵary deńgeidegi osyndai kezdesýdi jyl saiyn Naýryz merekesi qarsańynda ótkizý týraly ýaǵdalastyq jasaldy. Qazirgi ýaqytta taraptar Tashkentte (Ózbekstanda) ótetin kezekti sammittiń uiymdastyrý máselelerin talqylap jatyr.
Onda aimaqtyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, lańkestikpen, dini ekstremizmmen jáne zańsyz esirtki ainalymymen kúresý boiynsha jumysty úilestirý sheshimderi de qabyldandy.
Taraptar óńiraralyq jáne transshekaralyq bailanystardy damytý arqyly investitsiialyq ózara bailanystyń jaǵdaiyn jaqsartý úshin, ekonomikany jańa innovatsiialyq-tsifrlyq platformaǵa kóshirý, tariftik saiasatty ońtailandyrý jáne tranzittik tasymaldardyń ákimshilik protsedýralaryn jeńildetý arqyly saýda-sattyq, ekonomikalyq yntymaqtastyqty kúsheitýge daiyn ekendikterin ashyq baiqatyp otyr.
Degenmen bul arada mundai keńesýshi tetiktiń syrtqy oiynshylardan óńirdi ajyratýǵa nemese olarǵa qarama-qarsy qoiýǵa baǵyttalmaitynyn basa aita ketý kerek. Bul óte mańyzdy nárse. Kerisinshe, Ortalyq Aziia elderi barlyq seriktestermen, sonyń ishinde Reseimen de, Qytaimen de, AQSh-pen de, Eýropalyq Odaq jáne basqa eldermen de yntymaqtastyq bailanysyn odan ármen damytýǵa múddeli.
Shyn mánisinde, naýryz aiyndaǵy kezdesýde memleket basshylary «aimaqtyń barlyq elderiniń tyǵyz yntymaqtastyǵy men ózara bailanysy osy óńirdiń saiasi jáne ekonomikalyq turǵyda baq-qýattylyǵyn qamtamasyz ete alady» degen tezisti tolyqtai qoldady.
Osylaisha, Ortalyq Aziia elderi aimaqtaǵy tatý-tátti kórshi qarym-qatynasynyń berik júiesin qurýǵa múmkindik aldy. Bizdiń besjaqty jemisti qarym-qatynasymyz barlyq baǵyttarda belsendilik tanytyp, úlken qoldaýǵa ie boldy.
Máselen, Ortalyq Aziia syrtqy ister ministrleriniń besjaqty kezdesýleri turaqty túrde ótkiziletin bolyp sheshildi. 2017 jyly Niý-Iorkte ótken BUU Bas Assambleiasynyń 72-shi sessiiasynda jáne 2018 jyly Sholpan Atadaǵy (Qyrǵyzstanda) kezdesýde óńir elderiniń ministrleri Birlesken málimdeme-hattamany qabyldady. 2017 jyldyń qarasha aiynda Samarqand qalasynda (Ózbekstan) ótken kezdesýde Qazaqstan Respýblikasy bastamasymen 2018-2019 jyldarǵy aimaq elderiniń syrtqy ister ministrlikteri arasyndaǵy Yntymaqtastyq baǵdarlamasynyń qabyldanýy mańyzdy qadamdardyń biri boldy.
Ortalyq Aziia elderiniń Qaýipsizdik Keńesteri apparatynyń arasyndaǵy eki jaqty deńgeidegi konsýltatsiialardy turaqty túrde júrgizý jaǵy da bir jolǵa qoiylyp keledi. Aimaqtyq qaýipsizdik jáne lańkestikke qarsy is-qimyl baǵytyndaǵy bailanystary da jandanyp, erekshe kózge túsýde. Bizdiń elderdiń bul baǵyttaǵy amal-tásilderi bir-birine uqsas, bir-birine jaqyn.
Zańsyz kóshi-qonmen, esirtki kontrabandasymen, uiymdasqan qylmyspen jáne basqa da qaýip-qaterlermen kúresýde arnaiy qyzmetter men quqyq qorǵaý organdary deńgeiindegi yntymaqtastyq ta nyǵaiyp keledi. 2017 jyldyń 5-7 qazan aralyǵynda Sholpan Atada (Qyrǵyzstan) Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Tájikstan ishki ister ministrleriniń alǵashqy kezdesýi sátti ótti. Onda taraptar transóńirlik qylmysqa qarsy kúreste ishki ister ministrlikteriniń kúsh-jigerin úilestirýge shaqyratyn turaqty óńirlik konsýltativtik organ – OAÓ ishki ister ministrleri keńesin qurý múmkindigin qarastyrýǵa kelisti.
Aýǵanstandaǵy jaǵdaidy turaqtandyrý úshin ózara kúsh jumyldyrý jaǵy da úilestirilip jatyr. BUU Qaýipsizdik Keńesine sailanǵannan keiin Astana Ortalyq Aziiadaǵy barlyq bes memlekettiń múddelerin alǵa tartý úshin osy yqpaldy halyqaralyq uiymnyń múmkindikterin barynsha qoldanýǵa tyrysty.
2018 jyldyń qańtarynda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tóraǵalyǵy tizginin alǵan Qazaqstan Aýǵanstandaǵy ahýal men Ortalyq Aziiadaǵy beibitshilikti, qaýipsizdik pen damýdy nyǵaitý jónindegi sharalardy talqylaýǵa, tushymdy diskýssiia qurýǵa negiz bola bildi.
Ortalyq Aziia memleketterimen shekarany halyqaralyq-quqyqtyq deńgeide tirkeý máselesi boiynsha da eleýli jetistikterge qol jetkizildi. Búginderi óńirdegi syrtqy shekaralarymyz tatý-tátti kórshilik qarym-qatynas pen yntymaqtastyǵymyzdyń kókjiegi ispetti.
2017 jyly Ózbekstanmen aradaǵy memlekettik shekarany delimitatsiialaý aiaqtaldy. Samarqandta 2017 jyldyń qarashasynda Qazaqstannyń, Túrkimenstannyń jáne Ózbekstannyń memlekettik shekaralarynyń túiisý núktesi týraly kelisimge qol qoiý arqyly Qazaqstandaǵy qurǵaq mekendegi shekaralarynyń búkil perimetri boiynsha delimitatsiialaý protsesin tolyq aiaqtaýǵa qol jetkizildi.
2017 jylǵy jeltoqsanda Qyrǵyzstan prezidenti Sooronbai Jeenbekovtiń Astanaǵa resmi sapary kezinde tarihi mańyzdaǵy qujattarǵa qol qoiyldy. Atap aitqanda, olar - Memlekettik shekaralardy demarkatsiialaý týraly shart pen Memlekettik shekaralar rejimi týraly kelisim.
Ortalyq Aziia elderimen ózara ekonomikalyq yntymaqtastyq qarqyndy damyp, ol óńirlik yntymaqtastyqtyń «lokomotivine» ainalýda. Ótken jyldyń 10 aiynda Qazaqstannyń osy aimaq elderimen ózara saýda-sattyq kólemi 30% -ǵa artyp, 3,4 mlrd dollardy qurady. Bizdiń baǵalaýymyz boiynsha, taýar ainalym kóleminiń odan ary ósýine áli de úlken potentsial bar. Sonyń ishinde jeke sektordy, shaǵyn jáne orta biznesti nyǵaitý arqyly áli de úlken jetistikterge jetýge múmkindik baryn erekshe ataýǵa bolady.
Aimaqaralyq jáne transshekaralyq yntymaqtastyq qarqyndy damyp kele jatyr. Bizdiń elderimizdiń oblystyq ákimshilikteri arasynda da ózara bailanys ornap, bir-birine jumys saparlarymen bolýy da jiilep keledi. Jyl saiyn aýqymdy iskerlik forýmdar ótkizilip, saýda úileri men birlesken kásiporyndar qurylýda. Bizdiń elderimizdiń kásiporyndary arasynda tiimdi ónerkásiptik bailanystary oń baǵaǵa ie bolýda.
Iskerlik qaýymdastyqtar tikelei qarym-qatynas ornatý úshin osy óńirdegi elderde iskerlik keńester qurylǵan. Onyń alǵashqy otyrysy ótken jyly ótkizilip, jumysy jemisti boldy.
Bizdiń elderimiz arasyndaǵy investitsiialyq yntymaqtastyqtyń áleýeti de aýyz toltyryp aitarlyqtai. Sońǵy 13 jylda Qazaqstannan Ortalyq Aziia elderine tartylǵan tikelei investitsiialar 1,1 milliard dollardan asatyn kólemdi qurady. Bul baǵytta aimaq memleketteriniń úkimetteri arasynda perspektivalyq jobalardy zertteý jáne izdený boiynsha jumystar únemi júrgizilip otyrady. Bizdiń baǵalaýymyz boiynsha, taý-ken ónerkásibinde, sý jáne aýylsharýashylyǵy, mashina jasaý, energetika, tamaq ónerkásibi, kólik jáne bailanys salasyndaǵy birlesken investitsiialyq bailanys qurý úshin úlken múmkindikter bar.
Óńir elderi arasyndaǵy kólik qatynasy da damyp keledi, jańa áýe reisteri men qatty jyldamdyqtaǵy poiyzdar da iske qosylýda. Tranzittik-kóliktik áleýetti damytý ózara yntymaqtastyqtyń basym baǵyttarynyń biri bolyp qala berýde. Bolashaqta Ortalyq Aziia sýbkontinentterdi qosyp qana qoimai, sondai-aq Eýraziialyq keńistiktegi eń mańyzdy saýda-sattyq jelisiniń birine ainala alady.
Mádeni-gýmanitarlyq saladaǵy ózara bailanys deńgeii de edáýir ulǵaiyp keledi. Bul baǵyttaǵy yntymaqtastyq Ortalyq Aziiada bizdiń halyqtarymyz arasyndaǵy ózara yntymaqtastyq ahýalyn qalyptastyrýdaǵy tabiǵi qubylys bolyp tabylady.
2018 jyly naýryzda Astanada Qazaqstandaǵy Ózbekstan jyly bastaý aldy. Osylaisha bizdiń elderimiz arasynda mundai aýqymdy is-shara alǵash ret júzege asyryldy. Al biyl Ózbekstanda Qazaqstan jyly ótkizilip jatyr.
2018 jyldyń qyrkúieginde Sholpon Atada III Dúniejúzilik Kóshpendiler oiyny ótkizildi. Oǵan Ortalyq Aziianyń barlyq elderi qatysty. Onyń aiasynda uly jazýshy Shyńǵys Aitmatovtyń mereitoiyna arnalǵan mańyzdy is-sharalar da ótkizildi.
Aimaq elderi mádeniet, sport, týrizm jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy delegatsiialarymen ózara bailanysyp, turaqty túrde túrli is-sharalar ótkizip jatady.
* * *
Jalpylai alǵanda, bizdiń óńir - mańyzdy strategiialyq ustanymǵa ie, adami jáne joǵary ekonomikalyq áleýeti, tabiǵi jáne óndiristik resýrstary bar álemdegi qarqyndy damyp kele jatqan aimaqtardyń biri.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda qoiǵan mindetteri turǵysynan alsaq, bizdiń elimizdiń syrtqy saiasatyndaǵy Ortalyq Aziianyń mańyzdylyǵy alda arta beretindigine senimdimiz.
Búgingi tańda halyqaralyq arenada aimaqtyń derbes avtonomdy sýbekt retinde qurylýyna negizder qalyptasýda dep naq aita alamyz. Ortalyq Aziia elderi tatý-tátti kórshi, ózara syilastyq pen ózara tiimdi múddelerge negizdelgen qaǵidattary boiynsha barlyq salalarda konstrýktivti yntymaqtastyqty damytýda zor áleýeti baryn barshaǵa baiqatyp qalýda.
Bul elderdiń arasyndaǵy qarym-qatynas saiasi, ekonomikalyq, mádeni jáne gýmanitarlyq salalarda da tushymdy mazmunǵa ie tereń strategiialyq áriptestik deńgeiine jetti.
Ortalyq Aziiadaǵy qazirgi qaýip-qaterlerge qarsy taǵy osy aradaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytý, birlesken kúsh-jigerdi úilestirý jáne aimaqtaǵy, sol sekildi syrtqy seriktestermen de dialogty qoldaý turǵysynda jaýap tabýǵa bolady.
Osyǵan bailanysty Qazaqstan aimaqtaǵy turaqty damýdy qamtamasyz etý úshin, turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaitý úshin naqty sharalar qabyldap, osy baǵytta qolǵa alǵan jumystardy ary qarai jalǵastyra beretin bolady.
Avtor týraly: Ýálihan Tórehanov – QR Syrtqy ister ministrliginiń TMD departamentiniń direktory. Diplomatiialyq qyzmet jolyn 1994 jyldyń qańtar aiynan bastaǵan. QR Syrtqy ister ministrliginiń ortalyq apparatynda, Resei men Ózbekstandaǵy Qazaqstan elshilikterinde túrli laýazymdarda jumys istegen. II dárejeli Tótenshe jáne Ókiletti Elshi ataǵy bar.
Rollan MUQAMETQALIEV
