«Túrkiia biraz jaqyn tanityn elim retinde alańdata bastady. Túrik parlamenti zorlaý faktilerinde jábirlenýshi 14 jastan asqan bolsa, qylmys jasaýshymen jas aiyrmasy 15 jastan artyq bolmasa eki jaqty úilendirip tatýlastyrý týraly zań jobasyn qarap jatyr.
Naqtyraq bylai jazylǵan: «Eger jábirlenýshi men qylmysker nekede bolsa, quqyq buzýshy qylmys jasaǵanda jábirlenýshi basqa bireýge turmysqa shyqpaǵan, jábirlenýshige shaǵymdanbaǵan, qylmys jasalǵanda jábirlenýshi on tórt jasta bolǵan, eger jábirlenýshi men quqyq buzýshynyń on bes jastan asqan aiyrmashylyǵy bolmasa, sot isi toqtap, sot buzyldy; Sottalǵan jaǵdaida úkimniń oryndalýyn keiinge qaldyrý týraly sheshim qabyldandy».
Bul, jábir kórgen áli boijetpegen jasóspirim qyzdyń jan dúniesine túsken jaranyń, travmanyń qunyn kók tiyn etip otyrǵan, gýmanizm sheńberinen tys jiirkenishti nárse.
Qazir kúntártibinde «ul balany da zorlaý faktileri bar, ony da úilendirý jolymen sheshesińder me?» degen pikirlermen narazylyq órship tur. «Atatúrik qurǵan zaiyrly el mundai jaisyzdyqty zańyna engizbeidi dep senem».
Túrkiianyń kámelettik jasqa tolmaǵandardy úilendirý jaǵynan Eýropada aldyńǵy orynda ekeni (qyzdarynyń 15 %-y 18 jasqa deiin turmysqa beriledi) týraly málimetti buǵan deiintalai márte kózim shalǵanymen, asa mán bermep edik.
Deiturǵanmen, sońǵy birneshe aidan beri álsin-álsin kún tártibine shyǵarylǵan «birtúrli» eldi dúrliktirdi. Eń aldymen, ol neǵylǵan «birtúrli zań» ekenine toqtala keteiik. «Ózin zorlaǵan erkekke turmysqa shyǵý» dep atalatyn zań jobasy kámelettik jasqa tolmaǵandardy zorlaǵan qylmyskerlerge jazadan jaltarýǵa múmkindik bermek.
Qazirgi tańda Túrkiia parlamenti osy zańdy aldyn ala maquldady. Jańazańǵa sáikes, eger qylmysker eshqandai kúsh kórsetpegen bolsa jáne «óz qurbanymen nekelesýge kelisken jaǵdaida» oǵan «rahymshylyq jasalady». Túrkiia halqynyń buǵan qatysty pikiri ádettegidei ekige jarylyp tur. Atalǵan jaitty synǵa alǵan sarapshylar bul bastama zańdastyrylǵan jaǵdaida balalar men áielderdi zorlaý faktisi eki eselenip, kámelettik jasqa tolmaǵandarǵa úilený jappai beleń alady dep alańdaidy.
Bul týraly qoǵam belsendisi Djem Karadaiy bylai deidi:
«Menińshe, álemdegi eń artta qalǵan elderge de jaraspaityn zań jobasy. Áieldi nemese balany zorlaǵan qylmyskermen otaý qurý — soǵan uqsas qylmysty azaitady, ia bolmasa aldyn alady dep oilaý nadandyq der edim. 2005 jyldan bastap kúshin joiǵan osyndai zań jobasyn ókinishke orai qazir qaitadan zańdastyrǵylary keledi. Biz, árine, qoǵam belsendileri buǵan beijai qaramaimyz! Eger de AQ partiia alda-jalda sondai áreketke bara qalsa, búkil Túrkiia halqy kóteriliske daiyn turǵanyn, qamdanyp otyrǵanyn aitqym keledi. Biz ondai zań jobasyna qarsymyz, onyń kúshine enýine de qarsymyz!».
Túrkiiada qazirgi tańda 197 áielder uiymy atalmysh zań jobasyna qatań túrde narazylyq bildirýde. Sondyqtan bolar, prezident Erdoǵan basqaratyn Ádilet jáne Damý partiiasy atalǵan zańdy kúshine engizýdi keiinge qaldyrýdy usynǵanmen, joǵarydaǵydai áielder qoǵamdary men oppozitsiianyń qatań qarsylyǵyna sáikes zańdastyra almai otyr.
Negizinde, «Ózin zorlaǵan erkekpen úilendirý» zańy Túrkiiada burynnan bar. Onyń kúshi tek 2005 jyly ǵana joiylǵan bolatyn. Sonyń ózinde, mundai zańsyzdyqtar kei aimaqtarda «shariǵat boiynsha nekelesý» degen jeleýmen áli de jalǵasýda. Osyny alǵa tartqan bilik 2016 jyldan bastap bul taqyrypty qaýzaýdan jalyǵar emes.
Qazirgi ýaqytta narazy toptar, ásirese oppozitsiialyq Respýblikalyq halyq partiiasy atalǵan zańdy kún tártibinen birjola alyp tastaýǵa úndeýde. Olar mundai zań kámelettik jasqa tolmaǵandardy jynystyq maqsatta paidalanýdy zańdastyrýǵa ákep soǵady degendi alǵa tartýda. Jalpy, bul máseleniń túrik aǵaiyndardyń talqysyna túskenine birneshe jyldyń júzi bolǵanyn da aita ketý kerek.
Máselen, 2017 jyly Túrkiiada «eger qorqytyp, kúsh qoldanbaǵan» bolsa, kámelettik jasqa tolmaǵandarmen jynystyq qatynasqa túskenderdi jazadan bosatatyn osyǵan uqsas zań usynylǵan bolatyn.
Ol ýaqytta da bul zań jobasy qoǵam tarapynan pedofiliiany zańdastyrý retinde qabyldanyp, sondai qyzý qarsylastan soń kún tártibinen alynyp tastalǵan edi. Sondai-aq, BUU da Túrkiiany «kámelettik jasqa tolmaǵandarǵa qarsy zańsyz qylmystyń jappai beleń alýyna jol ashady» dep, eskertý jasaǵan bolatyn. Jalpy, sońǵy on jylda Túrkiiada áielderdiń jynystyq jáne fizikalyq kúsh kórsetý faktilerine qatysty shaǵymdary 40 paiyzǵa artqan. Statistika boiynsha, áielder arasyndaǵy ólim-jitim sanynyń basym bóligi osyndai kúsh qoldanýdyń kesirinen oryn alatyn kórinedi.
Erdoǵan qandai ustanymda?
Túrkiia prezidenti Rejep Taiyp Erdoǵan erler men áielderdiń qoǵamda tek quqyqta ie bolýy kerek týraly bastamaǵa qatań túrde qarsy. Ol tipti genderlik teńdik bastamasyn «tabiǵatqa qarsy» qubylys dep ataidy. Kezinde baýyrlas eldiń prezidentiniń áielderdi jumys istemei, onyń ornyna kem degende úsh baladan tabýǵa shaqyrǵany álemdik sarapshylardyń birtalai talqysyna túsken edi.
Onyń «Jumys isteý úshin bala tabýdan bas tartqan áiel óziniń tabiǵi bolmysyna qarsy shyqqan bolyp sanalady» degeni de bar. Osynyń bárinen shyǵatyn qorytyndy: Atatúrik salyp ketken sara joldan aýytqyǵan prezidenttiń túpki maqsaty osy oilaryn zańdastyrý siiaqty ma?..
Osy oraida, taǵy da statiskaǵa súiensek, Túrkiiadaǵy áielderdiń 38 paiyzy ómirlerinde bir ret bolsa da, erler tarapynan fizikalyq nemese jynystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan.
Túrkiiada sońǵy on bes ishinde kámelettik jasqa tolmaǵan 542 821 qyzdyń nekesi qiylǵan. Bir ǵana 2018 jyly 15 jasqa jetpegen 167 qyzdyń nekesi qiylǵan. Túrkiiada 15 jasqa jetpei turmys qurǵandar 20 myńnan asady eken. Aityp aitpai ne kerek, búkil álem koronvirýs indetimen kúresip jatqanda túrik depýtattarynyń dál osy máseleni qyzý talqyǵa salǵany da qyzyq bolyp tur.
Buǵan alańdaǵan halyq ta ázirge áliptiń artyn baǵyp otyr. Bul – abyroiynan aiyrylǵan jetkinshekterdiń bolashaǵyna jasalyp jatqan jaǵdai ma, álde sol jetkinshekterdiń bolashaǵyna balta shapqan pedofilderge jasalyp jatqan jaǵdai ma? Ázirge túsiniksiz.
Janbota Aqbergenova
