«Topyraǵyn túrtip qalsań, tarih bozdap qoia beredi.»
– 2018 jyldyń 19 maýsymynda, iaki byltyr men Resei jerinde Altyn Ordanyń astanasy Batý-Saraida júr edim. Elbasynyń baspasóz qyzmetiniń jetekshisi, jýrnalist Aidos Úkibai maǵan telefon arqyly habarlasyp, súiinshi surady: «Túrkistan oblys bolatyn boldy, Prezidentimizdiń jarlyǵy shyqty. Siz qaida júrsiz? «Habar» arnasyna óz pikirińizdi bildirip, «Egemen Qazaqstanǵa» maqala jazsańyz. Olar maqalańyzdy shyǵarýǵa daiyn otyr» dep aitty.
Sodan birden Atyraýǵa ushyp kelip, Aidostyń tilegin oryndadym. Sol meniń maqalam: «Tarihi ádilettiliktiń qalpyna keltirilýi» dep atalady. Nege bulai dedim? Sóz joq, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵy – Túrkistan oblysyn qurý, ortalyǵyn Túrkistan qalasy etip bekitý tarihi sheshim. Onyń ústine, Altyn Ordanyń kezinde júzdegen, tipti myńdaǵan qala salynǵan. Astanasy – Saraishyq Qazaqstan aýmaǵynda, astanasy – Sarai-Batý Astrahan oblysyndaǵy Selitrennoe selosynyń qasynda tóbe bolyp jatyr. Odan keiingi qazaqtyń astanasy Syǵanaq, sosyn Túrkistan. Altyn Ordanyń kezinde Túrkistan oblys bolǵan qala. Elbasynyń jarlyǵyn qoldap, «Tarihi ádilettiliktiń qaita qalpyna keltirilýi» dep aitýymnyń sebebi osynda.
Bir jyl ótti, qyzý tirlik. Túrkistandy oblys etý astanadai qalany salǵan, halyqaralyq dárejedegi saiasatker Elbasy bastaǵan qairatkerlerge asa qiyndyq etpegen bolar. Túrkistan – tek qazaq halqynyń ǵana qalasy emes, túrki halyqtarynyń rýhani astanasy.
Sondyqtan Túrkistan jańartý, túletý ońai emes. Túrkistandy jańartqannan jańa qalý jeńil bolar. Óitkeni, bul Altyn Orda oblysynyń ortalyǵy bolǵan, onyń ár jaǵynda túrikterdiń bas qalalarynyń biri bolǵan. Keiingi jyldary qazaq handyǵynyń úsh ǵasyr astanasy bolǵan qala. Túrkistan osy kúnderi ǵajaiyp arheologiialyq landshaft. Topyraǵyn túrtip qalsań, tarih bozdap qoia beredi. Kóneden qalǵan kez kelgen murany, úlkendi-kishili dep qaramai, kózdiń qarashaǵyndai saqtaýymyz kerek. Bizde jańa ǵimarat salǵymyz kelse, Qoja Ahmet Iassaýi kesenesine mańaiyna aparyp tyqpalaý basym. Bul durys emes. Qazaqstannyń halyqaralyq dárejedegi abyroiyn ustap turǵan eki eskertkish bar. Bireýi – Qoja Ahmet Iassaýi, ekinshisi – Aisha bibi kesenesi. Ekeýi IýNESKO arqyly qorǵalady.
Men 15 mamyrda IýNESKO-da baiandama jasadym. Sonda, aldymen qazaq halqy, odan keiin túrik halqy Altyn Ordanyń murageri ekenin aitty. Túrkistannan XX ǵasyrdyń basynda Taiqazan men eki shyraǵdandy alyp ketti. Taiqazan elge qaitaryldy. Al shyraǵandannyń bireýi Sankt-Peterbýrgte, ekinshisi Parijdegi Lývr mýzeiinde tur. Túriktik mádeniet asa joǵary bolmasa, ulttyq sipatqa ie bolmasa frantsýzder óz mýzeilerinde saqtamaǵan bolar edi.
Lývr degen álemdegi teńdesi joq mýzei ǵoi. Bir jyldyń ishinde birsypyra jumys atqaryldy. Alda da qarqyn báseńdemeýi kerek. Biraq biz Túrkistannyń ultaraqtai jeriniń ózine uly júrekpen qarap, abai bolýymyz kerek. Túrkistandy túletý – ýaqytpen, qarqynmen júretin nárse emes. Bul halyqaralyq túriktik tutastyqtyń simvoly ispettes. Sondyqtan buǵan asa jaýapty qaraý qajet. Bir jylda istelingen jumysqa túrkistantanýshy, ádebietshi retinde kóńilim tolady. Alaida, aldaǵy ýaqytta baiqap qimyldaýymyz kerek. Túrkistan – ulttyń uly mahabbatyna ie boldym.
[caption id="attachment_20549" align="alignleft" width="427"]
Nurlan ORAZALIN, aqyn:
«Allanyń bizge bergen jalǵyz Túrkistany bar»
– Stýdent kezde Túrkistanda dúniege kelgen jigitter aralasyp, birge dos-jaran boldyq. Shyn máninde solardyń barlyǵy da baqytty jandar. Ata-jurttyń qazyq qaqqan Túrkistan qalasyna kelgen saiyn aiaq-qolyń dirildeitini ras.
Prezidentimiz sailanǵanda birinshi qoldaǵan, qýattaǵan Túrkistan jurty bolatyn. Mine, bul kieli shahardaǵy turǵyndardyń rýhani myqtylyǵy. Eldegi eń belgili kompaniialardyń barlyǵy osy Túrkistanda qurlys jumysyn júrgizip jatyr. Bul aimaqtyń kórkeiip ketetiniń belgisi. Allanyń bizge bergen jalǵyz Túrkistany bar. Sol bailyǵymyz damysa qýanamyz. Túrkistan týraly óleńdi ózimiz úshin jazamyz, kitapty xalyq úshin jazarmyz.
Túrkistan oblysyndaǵy Arys qalasyndaǵy aýyr jaǵdai arqamyzdy aiazdai qarydy. Alashtyń jurtyn, qazaqtyń elin qatty qaiǵy-muńǵa batyrdy. Biz kútpegen nárse edi ǵoi – bul. Osy kezde Túrkistan óńiriniń ákimi Ómirzaq Shókeevtiń halqyn bir úlken birlikke shaqyryp, áreket jasaǵany, sýyt habar astanaǵa jetken kezde Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń arnaiy ushyp barýy, búkil eldiń jumylyp jatýy – ulttyq qaiǵyny kóterý úshin respýblikanyń áleýeti jetetinin kórsetedi. Qur aiqai-shý, daý-damai eshkimge paida bermeidi. Óz qaiǵymyzdy ózimiz jeńýimiz kerek. Qaiǵyny jeńýdiń eń basty kúshi – ishki birlik. Ziialy qaýym mundai sátte qalys qalǵan emes. Qolynan kelgenshe Túrkistan jurtshylyǵyna kómegin berdi.
– Tarihi taǵylymy tereń, tańǵajaiyp jańalyqtar eldiń, ulttyń, halyqtyń ata-babalar amanatyna degen adaldyǵynan, Elbasynyń bolashaqty boljai bilgen kóregendiginen týyndap otyr. Ózgeshe ózgeristerdiń bárin altyn qursaqty aimaqtyń halqy rýhani jańǵyrýdyń naqtyly nátijeleri retinde baǵalaýda. Óńirińizdiń órisi keńeidi. Ómirińizdiń óresi biiktedi. Tereń túsingen, túisingen, sezingen jandarǵa tap osylai, árine.
Álbette, Astanaǵa kósherde Alataý baýraiyndaǵy arý Almatyny qimaǵandai, shyraily shýaqty, jyly da jaily Shymkentti qimaityndar da az dei almaimyz. Ony aitasyz, Ońtústik Qazaqstan oblysy deituǵyn ataýdy da qimai júrgender kóp. Ondai-ondai baýyrlarymyzdy da túsinýge ábden bolady. Qimastyq – qasietti sezim.
Alaida Alash ardaqtylary, olardan burynǵy baǵzydaǵy babalar tý etip kótergen Túrkistandaiyn tekti uǵym – uly uǵym! Túrkistan degende Túrki qaǵanaty, túrki jurty, túrki álemi, túrkilik tegimiz, túrkilik túbirimiz, túrkilik tamyrymyz qanymyzdy qozdyryp, rýhymyzdy asqaqtatpaǵy abzal. Rýhani jańǵyrýymyz tekten, túbirden, tamyrdan qainap, qainarlanbaǵy lázim-dúr.
Túrkistan oblysynyń qurylýy tek Túrkistan qalasy men shahar tóńireginde turatyn jurtshylyqtyń ǵana emes, ulystyń uiytqysy, altyn qursaqty aimaq, qazaqylyqtyń qaimaǵy buzylmaǵan ólke atanǵan óńir halqynyń qala berdi tutas qazaqtyń, túgel túrkiniń qýanyshy! Taiaýdaǵy bes-on jyldyń bederinde Túrkistan túlep shyǵa keledi. Birlik pen yntymaqty, tatýlyq pen turaqtylyqty kózdiń qarashyǵyndai saqtai bilsek, jumyla jumys istesek, el men jer taǵdyryna joǵary jaýapkershilikpen qarasaq bolǵany. Táýelsizdiktiń árbir jyly Túrkistan oblysy úshin jeńis pen jetistikke toly. Óitkeni keńestik kezeńde aitýǵa tyiym salynǵan, ulttyq qundylyqtarymyz ben rýhani dúnielerimiz qaita jańǵyryp, ortamyzǵa oraldy. Beligili jazýshy Marhabat Baiǵut ol kezderde halyq Otyrar men Túrkistandy, Arystanbab pen Iasaýidi aitýǵa, olarǵa ziiarat jasaýǵa qorqatyn.
«Túrkistan – tarih pen búgingi zamandaǵy rýhani bailanysty úilestirdi»
– Ziialy qaýym, ásirese, tarihty jaqsy biletin azamattar Túrkistan ataýyna, oblystyń ataýynyń jańǵyrǵanyn jaqsy qabyldady. Bul ýaqyty jetken jáne Táýelsizdik talaptaryna jaýap beretin sheshim. Óitkeni, munyń úsh-tórt negizi bar. Maǵjan aqyn aitqandai: «Qarashańyraqqa ie bolyp qalǵan qazaq halqynyń» jańa zamandaǵy, jańa álemdegi Qazaqstannyń bet-perdesin, ustanymyn kórsetedi.
Ekinshi jaǵdai, biz «Rýhani jańǵyrý» dep jatyrmyz. Tarih pen ulttyń arasyndaǵy bailanysty anyqtaidy. Sebebi, bizdiń oblystardyń ataýy jasyrýyp qajeti joq, Qazaqstannyń búgingi aýmaqtyq bólinisi báribir de keńestik bóliske sáikes keledi. Ońtústik Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan degen sekildi.
Árine, bir kezderi shekaramyzdy anyqtaý kerek boldy, sol kezde mańyzdy bolǵan shyǵar. Men talai jerde aityp júrmin, oblystardyń ataýyn burynǵy tarih attarymen qoisaq degen. Mysaly, Ortalyq Qazaqstan – Ulytaý, Batys Qazaqstan – Saraishyq, Shyǵys Qazaqstan – Altai oblysy bolýy kerek. Sol kezde ekiarada bailanys bolady. Tarih pen búgingi zamandaǵy rýhani bailanysty kórsetedi. Kezinde túrli formatta osyndai usynys berilgen de edi.
Úshinshiden, «Túrkistan» ataýy – Túrkistan qalasynyń mártebesi. Turan zamannan bergi búgin zamanǵa deiin tarihi belesterin anyqtaidy. Soǵan ekpin túsiriledi. Bul turǵydan da ziialylar durys qabyldaidy dep oilaimyn.
Tórtinshiden, Túrkistan jańǵyrǵan túrki dúniesi. Jańǵyrǵan dúnie – úlken uǵym, jańǵyrǵan dúnie – innovatsiia, tarihqa durys qaraý, ǵylym-bilimge jaýapty bolý. Osynyń bári de Túrkistannyń ataýymen jaqsy bir kezeńdi bastaimyz ba degen oi-niet bar.
Jalpy, Túrkistannyń jańǵyrýy, Túrkistan ideiasynyń kóterilýi túrki dúniesine de jaqsy áserin tigizedi. Túrkistan oblysynyń paida bolýy tarihshylarǵa, jalpy qoǵam tanýshylarǵa jańa mindet júkteidi. Sondyqtan, árine, jumys kóp. Qalanyń sáýleti, qurlysynyń barlyǵy da tarihi negizde, Ortalyq Aziianyń mádenietiniń negizinde jasalýy kerek. Túrkistannyń tutastyǵyna baǵyttalǵan jańa ǵylymi jobalar kerek. Sol arqyly Ortalyq Aziia eshqashan bólinbeidi, aǵaiynbyz degen dúnieni ustanamyz. Túrkistannyń oblys ortalyǵyna ainalýy Ortalyq Aziianyń eshqashan dúrdarazdyqqa barmaityndyǵyna, bólinbeitindigine naǵyz qazyq bolady.
«Túrkistannyń orny astanadan da biik»
– Túrkistannyń orny kerek bolatyn bolsa, astanadan da biik. Óitkeni, Nur-Sultan qalasy – Qazaqstannyń astanasy bolsa, Túrkistan – búkil túrki áleminiń astanasy. Baǵzy zamannan beri Alataý men Qarataýdyń ortasy búkil túrki dúiesiniń ortalyǵy bolǵan.
Mysaly, oǵyzdar, qypshaqtardyń mekeni. Asyl armandar, úlken shyǵarmalar týǵan jer. Máselen, Qorqyt babamyz da sol jerde Syrdyń boiynda dúniege kelgen. Anaý bir jyldary Ortalyq komitette jumys istep júrgen kezimde Túrkistannan turatyn halyqtan bir aryz tústi. Bul 90-jyldardyń basy kezi bolatyn. Ol hatta: «Mynaý Túrkistan – ózbek qalasy» bolyp barady dep jazylǵan. Sosyn Prezident maǵan tapsyrma berdi. «Sen baryp, óz kózińmen báriń kórip, mán-jaiyn bilip qait» dep aitty. Shynynda da, kafeler, ashanalar bári ózbekshe bolyp ketken.
Taǵamdarynan bólek, qoiylatyn mýzyka da basqasy da ózbek tilinde bolyp ketken. Elmen sóileskende de osyndai áńgimeni estidim. Sosyn kelgen soń, jaǵdaidy Prezidentke baiandadym. Ol kisimenen ne isteimiz dep surady. «Qiiatyn bolsańyz, Qyzylordadan eki aýdan, Ońtústik Qazaqstannan eki aýdan, Jambyl oblysynan eki aýdan qosyp berińiz de jańa oblys retinde ashyńyz. Ortalyǵy – Túrkistan qalasy bolsyn» dedim.
Árine, basynda respýblikalyq biýdjetke telmirip otyratyn, dotatsiialyq oblys bolatynyn, biraq keiin jetilip ketetinin de aittym. Sonda Elbasy oilanyp otyryp: «Aityp otyrǵanyń durys qoi, biraq munyń óz ýaqyty keledi» degen edi. Mine, pisilip-jetilip, ýaqyty keldi. Ol kezde Túrkistandy damytatyn Qazaqstannyń aqshasy da joq edi, qazynanyń qaltasy tesik bolatyn. Qazir, qudaiǵa shúkir, Qazaqstan jetildi, Túrkistandy jan-jaqtan kóteretin múmkindik bar. Sóitip, Túrkistannyń bolashaǵy óte kúshti, zor.
Eń basty, damityn salasy – týrizm. Irgesinde, syrdyń boiynda Qorqyt ata jatyr. Sol Qorqyt atanyń basyna úlken kompleks salyp, Túrki memleketteriniń basshylaryn jinaý kerek. Máselen, naýryz mereksinde shaqyryp jiberse...
Olar Qorqyt atanyń basyna bir tún ziiarat etip túnep, erteńinde tańerteńinde Túrkistanǵa kelý kerek. Onda Qoja Ahmet Iassaýidyń basyna baryp, áriqarai naýryz merekesin toilap ketetin de bolý kerek. Sonda bul túrki halyqtarynyń prezidentteriniń basyn qosatyn úlken qala bolatyn edi. Túrkistanda bas qosyp tarasyp tursa, berekemiz artyp, týystyǵymyz búginnen de beki túser edi. Túrkistan – úlken mádeniet ortalyǵyna, saýda ortalyǵy ainalady. Oǵan eshqandai kúmán joq.
