Freedom Inside '26

Túrkistan turǵyny ózen boiynan jasandy kól qazyp, balyq ósirýde  

Túrkistan turǵyny ózen boiynan jasandy kól qazyp, balyq ósirýde   
Dalanews.kz jáne «Shevron» kompaniiasynyń birlesken jobasy «Topjarǵandar – Self Made» aidarynyń búgingi keiipkeri – balyqshy Qudiiar.




 Osynaý joba aiasynda Dalanews.kz tilshisi Túrkistan oblysy Keles aýdanyna bardy. Biraz sharýashylyq pen óndiris oshaqtaryn aralap, eńbeginiń zeinetin kórip otyrǵan sharýalarmen suhbattasý sáti tústi.

Solardyń arasynda jas kásipker Qudiiar Tastanovtyń qolǵa alǵan isi nazarymyzdy aýdardy. Úlken isti qolǵa alǵan jas jigit Keles ózeniniń boiynan birneshe jasandy kólder qazyp, balyq sharýashylyǵyn damytyp otyr eken. Kezdesý barysynda Qudiiar sharýashylyǵy jaiynda jan-jaqty áńgimelep berdi.

 Áreketsiz otyrýǵa bolmaidy




 – Qudiiar, úlken ózen-kóli joq Keles aýdanynda balyq sharýashylyǵyn damytyp otyrǵanyńdy estigen sátte tańǵaldyq. Jasyryp qaiteiik, artynsha ózińmen kezdesip, bul sharýashylyqty qalai qurǵanyńdy bilýge asyqtyq. Balyq sharýashylyǵyn qashan qolǵa aldyń?

– Iá, qazirgi zamanda aýyl sharýashylyǵyn zaman talabyna sai damytýdyń mańyzy zor. Ózińiz de biletin shyǵarsyz, jeri sortań, tasty Izarildiń ózi tamshylatyp sýarý júiesin oilap taýyp, ózine qajetti aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirip, birazyn syrt elderge eksporttap, mol paidaǵa belsheden batyp otyr.

Biraq olarǵa «tasty jerden qalaisha mol ónim alyp otyrsyńdar» dep eshkim suraq qoimaidy.

Izarildiń jerimen salystyrsań Túrkistan oblysyndaǵy qara jerdiń túgin tartsań maiy shyǵady. Iá, Keles aýdanynda úlken ózen-kól joq. Biraq bizdiń ózen-kólimiz joq dep áreketsiz otyrýǵa bolmaidy.

Osy rette bizder shaǵyn bolsa da Keles ózeniniń múmkindigin paidalanyp, balyq sharýashylyǵyn damytýdyń mańyzy zor ekenin túsindik.

Árine, bul rette balyq sharýashylyǵyn birshama damyǵan Shardara aýdanymen básekelese almaspyz. Biraq ózimizge qajetti biraz balyqty aýdan aýmaǵynda ósirip, halyqqa usynatyn múmkindik bar.


Bizder Keles ózeniniń boiynda birneshe jerde jasandy kól qazyp, balyq sharýashylyǵyn damytý isin 2016 jyly qolǵa aldyq. Áý basta bir jasandy kóldi qazyp, irgedegi Shardaradaǵy balyq tálimbaǵynan shabaqtar ákelip, jiberdik.

Arada birshama ýaqyt ótkennen keiin qolǵa alǵan isimizdiń jemisti bolatynyna kózimiz jetkennen keiin taǵy da birneshe jasandy kólshikterdi qazyp, balyq ósirý isine shyndap kiristik. Bul rette bizdiń bastamamyzdy aýdandyq ákimdik te qoldady. Qazirgi tańda bizdiń jobamyz aýdandy ekonomikalyq turǵydan órkendetetin investitsiialyq jobalardyń qataryna enip, airyqsha qoldaýǵa ie bolýda.

– Jumysty 2016 jyly bastasańyzdar, balyq ósirý salasynda biraz tájiribe jinaǵan shyǵarsyzdar?

– Árine, shyndyǵynda, balyq ósirý ońai sharýa emes. Bizdiń aýdanda buryndary balyq ósirgen sharýashylyqtar bolmaǵan. Sondyqtan bilmegen dúnielerimizdi internetten qarap, mamandardy izdep baryp surap-bilýge týra keldi.

Bul jerde irgedegi Shardara aýdanyndaǵy tálimbaqtarda ósirilgen shabaqtardy tastadyq. Bir shabaq 25-30 gramdy qurady. Jasandy kólde sazan men dóńmańdai dep atalatyn eki balyqtyń túrin ósirýdemiz. Bul eki balyqty bir sý qoimasynda ósirýge bolady. Bir-birine kedergi jasamaidy, jyrtqysh emes. Jasandy kóldegi balyqtardyń salmaǵy 2 kelige jetkende aýlap, saýdaǵa shyǵarýǵa bolady.

 

Eki tsehty iske qosamyz




 – Sonda toǵandaǵy balyqtarǵa qai kezde aý tastaisyzdar?

– Biyl qysta toǵanǵa aý salyp, balyqtardy aýlap, saýdaǵa shyǵardyq. Eń úlken toǵannan 18 tonna balyq aýlandy. Óndirgen balyqtardyń bári Túrkistan oblysynyń aýmaǵynda saýdalandy. Jalpy, oblysta balyqqa degen suranys joǵary. Sondyqtan balyq sharýashylyǵynyń keleshegi zor dep nyq senimmen aita alamyn.

Toǵandaǵy balyqtar mamyr aiynyń ortasynan bastap ýyldyryq shashady. Sol kezde toǵanǵa aý tastaýǵa bolmaidy. Al qalǵan ýaqytta salmaǵy 2 kelige jetken balyqtardy aýlai berýge bolady.

– Balyqty óńdep saýdaǵa shyǵarý oilaryńyzda bar ma?

– Balyqtardy óńdep tutynýshyǵa jetkizýdi kópten beri oilap júrgenbiz. Sol arman-maqsatymyzǵa biyl qol jetkizeiik dep otyrmyz. Táýelsizdik merekesi qarsańynda aýlanǵan balyqtardy ystaityn shaǵyn tsehty iske qosý josparda bar. Búginde shaǵyn óndiris ornynyń ǵimaratyn saldyq. Jaqyn kúnderi balyqty ystaityn jabdyqtardy ákelip ornatpaqshymyz.

Bizder eki tseh ashpaqshymyz. Bir tseh bir táýlikte 500 keli balyqty óńdese, ekinshi tseh bir tonna balyqty óńdeitin múmkindikke ie. Aýlanǵan balyqtardy óńdeitin tseh bolmaǵandyqtan, bárin ártúrli baǵada satyp keldik. Aldaǵy ýaqytta balyqtardy óńdep, tiimdi baǵaǵa satatyn múmkindikke ie bolamyz. Óndiris oryny iske qosylǵanda toǵannan jyl boiyna qajetti balyqty aýlap, óńdeýge múmkindik týady. Eki tseh iske qosylsa, isimiz alǵa basyp, jańa jumys oryndary da ashylatyn bolady.

– Qudiiar, toǵandaǵy balyqtardy qalai qorektendiresińder. Jemdi qaidan alasyńdar?

– Balyqtardy júgerimen jáne bidaimen qorektendiremiz.

– Balyqtyń arnaiy jemi bolady deýshi edi ǵoi?

– Iá, arnaiy jemder bar. Biraq ol qymbat. Bizder júgerini untaqtap, túiirshiktep balyqtardyń jeýine yńǵailap, daiyndaimyz. Árbir jasandy kólge kún aralatyp 150 keliden jem shashamyz. Balyqtarǵa júgeriden basqa kebek te berýge bolady.



Osydan birshama ýaqyt buryn balyq sharýashylyǵynyń qyry men syryn jetik biletin mamandar kelip, jasandy kólderdi aralap biraz jaitqa kózimizdi jetkizdi. Olardyń aitýynsha, jasandy kóldiń jaǵasyndaǵy quraq qamystar, kól tabanyndaǵy shópterdiń arasynda balyqtarǵa qajetti qorek kózderi mol ekenin aitty. Mamandar balyqtarǵa kún aralatyp jem shashqanymyz artyq ekenin de eskertti. Óitkeni shashqan jemimizdiń birazy toǵannyń jaǵasyna shyǵyp qalypty.

 Jeńildetilgen nesiege qolymyz jetse...


 – Qazaqstannyń qai aimaǵyn alyp qarasańyz da balyq sharýashylyǵyn damytýdyń mańyzy zor ekeni anyq. Jalpy, ózińdei balyq sharýashylyǵymen ainalysyp júrgen azamattarǵa memleket tarapynan qandai kómekter kórsetiledi?

– Shyny kerek, búginde aýyl sharýashylyǵy salasymen ainalysýǵa den qoiǵan azamattarǵa memleket tarapynan kóptegen qoldaýlar bar. Ony joqqa shyǵarýǵa bolmaidy.



Ózińiz de biletin shyǵarsyz, aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qorlary arqyly qolǵa alǵan jobalarǵa qarjylai qoldaý kórsetilip, jeńildetilgen nesieler beriledi.

Qazirgi tańda bizder memlekettiń jeńildetilgen nesiesin alýǵa talpynyp jatqan jaiymyz bar. Aldaǵy ýaqytta jeńildetilgen nesiege qolymyz jetse, jasandy kólderdiń aýmaǵyn keńeitýdi josparlap otyrmyz.

Budan basqa, jergilikti bilik oryndary da qoldan kelgen kómekterin kórsetip keledi.

Tikelei balyq sharýashylyǵyna keletin bolsaq, balyq ósirýge qajetti qorektik jem memleket tarapynan sýbsidiialanady. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń reestrine nazar aýdarsańyz, balyqqa beriletin jemniń árbir kelisine 50 teńgeden kómekqarjy beriletinin kóresiz.


Ministrliktiń esebinshe, jylyna ár balyqqa 4 keli jem beriledi dep eseptelingen. Eger toǵanda myń balyq ósirseńiz 4 tonna jemińiz sýbsidiialanady. Munyń ózi bizderge úlken kómek bolyp tur. Biyl balyq jemin sýbsidiialaýǵa qatysty tiisti qujattarymyzdy tiisti oryndarǵa ótkizip qoidyq.

– Bir suraq. Toǵanda 1000 balyq bar ekenin olar qaidan biledi?

– Suraǵyńyz oryndy. Jasandy kólde júrgen balyqtardy eshkim sanai almaidy. Bizder toǵanǵa balyq tálimbaǵynan shabaqtar tastaǵanda olarmen kelisimge otyramyz ǵoi. Sýbsidiiaǵa qujat ótkizgende bizderge tálimbaqtan toǵanǵa qansha shabaq tastaǵany jaiynda anyqtama qaǵaz alyp, sony tiisti oryndarǵa ótkizemiz. Osylaisha, toǵanda qansha balyq ósip jatqanyn rastai alamyz.

– Balyqtarǵa taǵy qandai kútim kerek?

– Balyqtarǵa ýaqytyly jemin shashyp turý kerek. O basta jasandy kóldiń jaǵasyn jaǵalai ósken qamystar men kól tabanyndaǵy jalbyzdardy tazalap turý kerek shyǵar dep oilaǵanbyz. Sóitsek, onyń qajeti joq eken.

Mamandar qaita qamys pen jalbyz balyqtarǵa qajetti tabiǵi qorek qoryn túzetinin aitty.

Aitpaqshy, balyqtar qysta sý túbine shógip, uzaq uiqyǵa ketedi eken. Sol sebepti qańtar, aqpan aiynda jem shashpaimyz.

Qysta sý betine muz qatqanda muzdy jaryp, balyqtarǵa otteginiń barýyn qamtamasyz etemiz. Túrkistan oblysynyń qysy qatty emes qoi, qańtar men aqpan aiynda ǵana kún aralatyp muzdy oiyp otyramyz. Al qalǵan ýaqytta sý betine muz qatpaidy.

Eń bastysy, balyqtar úshin sýdyń tazaryp turǵany mańyzdy. Keles ózeniniń bir aryq sýy jasandy kólderge túsip, eń sońǵy kólden ózenge qaita qosylyp ketip otyrady.

Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN