Túrkistan – teatr tarlandyrynyń kózimen
Nurken Óteýil, Q. Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademiialyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń akteri, QR Eńbek sińirgen qairatkeri:
Árbir óner iesi úshin Túrkistannyń alar orny erekshe
– Árbir óner iesi rýhani bailyqty qashanda joǵary qoiady. Onyń tula boiy tunǵan sezim bolǵandyqtan rýhani azyqqa qashanda muqtaj. Keide qoǵam óner adamdaryn túsinbei de jatady. Sondyqtan bul sala ieleri kópshilikten ózgeshe. Árbir óner iesi úshin Túrkistannyń alar orny erekshe. Onyń ár kirpishi tunǵan tarih, ár tóbesi bir dastan. Qoinaýy qazyna, dalasy mol mura sanalatyn shahar ultymyz úshin de asa qadirli. Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan, túrki jurty úshin rýhani-mádeni orda atanǵan qalada Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi ornalasqan. H ǵasyrda salynǵan Shyǵys monshasy da qalaǵa erekshe kórik berip tur. Alǵashqy myń jyldyqtan beri kele jatqan Túrkistan Qazaqstan tarihynda eń kóp kezdesetin bekinis, shahar desek artyq bolmas. Ondaǵy ásem sáýletti nysandardyń ózi bir erek. Qalada júrgende ózgeshe sezimge bólenip, orta ǵasyrdyń altyn kezeńinde kún keshkendei bolasyń. Osy kúnge deiin qalanyń logistika jáne servis máseleleri týraly jii estitinmin. Qalanyń oblys ortalyǵy bolyp, Túrkistan oblysy dep qaita atalýy sol oqylyqtardy joiady dep oilaimyn. Kórikti saiabaqtar menen alleialar, oiyn-saýyq ortalyqtary da boi qajet dep esepteimin. Sózsiz, qala óziniń tarihi beinesin joǵaltpaýy tiis. Sodan qalar qala ulttyq naqyshta qaita túlep, kóne nysandar restovratsiiadan ótpek. Degenmen, zaman talabyna sai sáýlet ǵimarattary da artyqtyq etpeidi. Qazaqstannyń ár oblysy da túrli nysandar salyp bermek eken. Bul halqymyzdyń birligin tanytady.
Qalada jańa Halyqaralyq áýejai qurylysy júrgizilýde eken. Ol alys-jaqyn shet elge shyǵýǵa múmkindik bermek. Bul degenemiz aldaǵy ýaqytta alys elderdegi týristerge de jol ashylmaq. Degenmen, bastysy shahardyń óz atyna laiyqty bolǵanyn qalaimyz. Sebebi Túrkistan - túrki dúniesiniń altyn besigi, qainar ordasy, baǵa jetpes bailyǵy dep bilemin.
Qýandyq Qystyqbaev, teatr jáne kino akteri, QR Eńbek sińirgen qairatkeri:
Túrkistan jer beti tańdai qaqtyrar qalaǵa ainalaryna senimim mol
– Tarihta Iassy, Shavgar atanǵan Túrkistan kóne qalalardyń biri. Ol halqymyz úshin ǵana emes, jalpy túrki jurty úshin qasietti sanalady. Jylda on myńdaǵan adam Túrkistan qalasyna Qoja Ahmet Iassaýi kesenesin kórip, duǵa etip, rýhani azyqtanýǵa barady. Alys-jaqyn shet elden keler azamattar da barshylyq. Onyń barlyǵy qalanyń mol tarihymen bailanysty. Onyń aýasyn jutyp, sýyn ishken adam oǵan ǵashyq bolmai ketpeitin bolar. Talai aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalaryna arqaý bolǵan ólkede Arystan bab pen Qoja Ahmet Iassaýi keseneleri, «Aq meshit áýlie» úńgiri, Qasietti Domalaq ana men Úkasha ata keseneleri, Jeti qabat dýalmen qorshalǵan kóne Saýran qalasy, Jylaǵan ata úńgiri, Jylaǵan ata bulaǵy jeti keremeti bar. Ábý Nasyr Ál-Farabi álemniń ekinshi ustazy atanyp, uly dalamyzǵa 40-qa jýyq oishyldy syilaǵan kóne Farab qalasy da osy dalada oryn tepken.Óz qoinaýynda handarymyz ben bilerimizdiń, sultandarymyz ben bekterimizdiń, batyrlarymyz ben abyzdarymyzdyń qorymy jatqan qutty jer qazaq halqy úshin qundy aimaqqa jatady.Sodan bolsa kerek, 2018 jyldyń 19 maýsymynda QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Nazarbaev Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵyn Túrkistan qalasyna kóshirip, Túrkistan oblysy dep qaita ataý týraly Jarlyqqa qol qoidy.
Tarihi tamyrynan ajyramai, órkenietke qadam basqan Túrkistan qalasynyń oblys ortalyǵyna ainalǵanyna da 1 jyl óte shyǵypty. Árine, bir jyl kóp emes. Dese de osy bir qysqa ýaqyt aralyǵynda qyrýar is tyńǵylyqty jasalyp, óz jemisin bere bastady. Tek oblys emes, elimiz úshin megajobalardyń tusaýy da kesildi. Munyń barlyǵy aldaǵy ýaqytta óz nátijesin beretindigine esh kúmánim joq.Jańadan san túrli nysandar boi kóterip, kóne ǵimarattar kúrdeli jóndeýden ótpek. Bastysy, qalanyń ózindik bolmysy saqtalyp, ulttyq naqyshqa erekshe kóńil bólinbek. Aldaǵy ýaqyttajúieli atqarylar jumystar arqyly kerbez mekenniń alyp shaharǵa ainalyp, jer beti tańdai qaqtyrar qala atanaryna senimim mol.
Saia Toqmanǵalieva, teatr aktrisasy, «Serper» jastar syilyǵynyń iegeri:
Túrkistan – kieli meken
– Túrkistan – kieli meken. Túrki jurtyna asa qadirli, halqymyz úshin qasterli shahar ǵasyr tolqynynda joiylmai, ornyǵa bilgen tarihtyń altyn bóligi. Munda erte dáýirdiń ózinde bútin bir ult úshin mańyzdy sheshimder qabyldanyp, handar ordalaryn tikken. Álemdi aýzyna qaratqan danyshpandar túrli jańalyqtar ashsa, oishyldar kórnekti eńbekterin jazǵan. Jer júzi moiyndaǵan, II ustaz atanǵan asa kórnekti ǵalym, oishyl, filosof Ábý-Nasyr Ál-Farabidiń kindigi tamyp, alǵashqy qadamyn jasaǵan kóne Farab qalasy da osynda. Túrki álemindegi islam dininiń kórnekti ókili, sofylyq ilimdi tereń zerttep, zerdelegen Qoja Ahmet Iassaýi shákirt tárbielep, hikmetterin de osy shaharda jazǵan, ózi de osynda jerlengen. Orta Aziiany dúr silkindirgen dańqty qolbasshy, jurt arasynda Aqsaq Temir atanǵan Ámir Temir uly tulǵaǵa arnap kesene soqtyryp, qurmet tanytqan. Domalaq ana kesenesi, Aq úńgir, Úkásh ata keseneleri de osy dalada jatyr. Kezinde dastanyn jarysa jattap, san ret qaitalaǵan ataqty Otyrar qalasy da bul dalanyń maqtanyshy. Kóne derekterge súiensek, Túrkistan ár dáýirde erekshe mańyzdy ról oinaǵan. Birinde áskeri bekinis, birinde ǵylym men óner qalasy, endi birinde han ordasy bolǵan.
2018 jyly elimiz úshin aitýly jańalyqtardyń biri bolǵan oqiǵa Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Túrkistan qalasyna kóshirilip, oblys Túrkistan dep atalýy edi. Bir jyl ishinde qalanyń bas jospary bekitilip, oblysta jańa birneshe aýdan paida boldy. Túrkistan qalasynyń ózi qainaǵan qurylystyń ortasyna ainaldy. Sáýleti men dáýleti tasyǵan ǵimarattar boi kóterip, kóptegen tarihi nysandar kúrdeli jóndeýden ótýde. Aldaǵy on jyldyqqa qazyqtai qadaǵan naqty mindetteri de bar. Tarihyn ulyqtaityn bizdei halyqtyń mundai isti qolǵa alýy oryndy dep bilemin. Tek bastysy Túrkistan óz beinesin joǵaltpai, túrki dúniesi úshin mádeni-rýhani astanasy atanyp qala berse dep tileimin.
Oljas Jaqypbek, teatr akteri, kompozitor, «Serper» jastar syilyǵynyń iegeri:
Túrkistan kóne dáýirdegi túrki jurtynyń ordasy
– Orta ǵasyrlarda kúlli túrki jurtynyń ata-qonysy atalǵan Túrkistan qalasy qai jaǵynan alyp qarasaq ta elimiz úshin asa mańyzdy. Kóne dáýirdiń ózinde saiasi turǵydan asa mańyzdy rólge ie bolǵan shahar handar men bilerdiń, sultandar men tórelerdiń qonys etip, meken etken jeri sanalady. Onda jurt aýzyndaǵy Áziret Sultan atanǵan Qoja Ahmet Iassaýidiń meken etip, ilim jalǵap, shákirt tárbielep, sońynda sonda jerlenýi Túrkistannyń qasiettiligin aishyqtai túsedi. Araǵa 300 jyldai ýaqyt salyp Ámir Temirdiń uly babaǵa kesene ornatýy da beker emes. Aziia men Eýropany jalǵaǵan Uly Jibek jolynyń tarmaqtary osy óńirden ótip, saýda-sattyqtyń qainaǵan ortasyna da ainalǵan kezeń bolǵan. Óz ýaqytynda órkeniet kóshiniń bastaýy atanyp, kórshi elder qyzyǵa da qyzǵana da qaraityn shahar retinde tanyldy. Bertin kele HIH ǵasyrdyń aiaǵynda qazaq dalasynda alǵash jaryq kórgen Túrkistan Ýálaiaty gazetiniń de dál solai atalýy beker emes. Alashtyń ardaqty uldarynyń bir toby Túrkistan avtonomiiasyn qurýdy kóksep, batyl bastamalar da kótergen edi. Halqymyzdyń dara tulǵasy Sattar Erýbaevtyń da Túrkistan qalasymen bailanysy zor. Mundai mysaldar aita bersek jetedi jáne olardyń ár biri qalanyń mártebesin eselemese, tómendetpeidi.
Ótken jyly QR Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev Túrkistan oblysyn quryp, onyń ortalyǵy retinde Túrkistan qalasyn bekitken bolatyn. Joǵaryda atalǵan jáiitterdi eskersek, bul sheshim óte oryndy dep bilemin. Ǵasyrlar boiy halqymyzdyń taǵdyrynda aitarlyqtai oryn alǵan shaharǵa da, óńirge de erekshe kóńil bólinýi qalypty is. Aldaǵy ýaqytta tek qana oblys ortalyǵy bolyp qoimai, tizbektelgen tarihi qundylyqtaryn qaita jańǵyrtyp, álem sahnasyna kóterer bolsaq ótken men búginge degen erekshe qurmet tanytqan bolar edik. Bul turǵyda tynymsyz eńbek penen iri bastamalar kóterilse, aldaǵy on jyldyqta Túrkistan jańa túrki dúniesiniń maqtanyshyna ainalady.
Erbolat Jasulan, teatr akteri, «Daryn» memlekettik jastar syilyǵynyń iegeri:
Halqymyzdyń qasietti mekeni – Túrkistan
– Jalpy Túrkistan týraly oi órbiter aldyn ultymyzdyń ótkenine tereńnen óńilgenimiz abzal. Onyń qatpar betteriniń qai kezeńin qarasańyz Túrkistan erekshe atalyp ótedi. Sózsiz, orta ǵasyrlarda ózgeshe atalǵanymen sol kóne shahar halqymyzdyń tarihynda oiyp turyp iz qaldyrǵan. Tek halqymyz úshin emes, túrki jurty úshin qasietti sanalady. Alǵashqy myń jyldyqtyń ózinde Farab sekildi qalalar óz dáýiriniń kóshin bastap turǵan. Sol tusta jer júzin moiyndatqan, álemde Aristotelden keiin ekinshi ustaz atanǵan Áb-Nasyr Ál-Farabi dúniege kelip, sol óńirde alǵashqy ilimin alǵan. Orta ǵasyrda handarymyz ordasyn tigip, el basqarsa, shaiyr-jyraýlar jyrǵa qosqan ol qalany. HIV ǵasyrdyń ózinde arab saiahatshylary «Túrkiler eli» dep kúlli álemge tanytsa, M. Qashkari Túrkistan qalasy men onyń aimaǵyna qatysty jáne onyń halqynyń tili, dini, dili salty haqynda keiingi urpaqqa mol aqparat qaldyrdy. Islam dininiń kórnekti ókili Áziret Sultan kesenesiniń ózi sáýlet óneriniń ozyq týyndysy, rýhani meken sanalady. Sol kesene mańaiynda Esim han men qatar kóptegen handarymyz jerlengen.
Búginde túrki elderi úshin asa qyzyǵýshylyq týdyratyn Túrkistannyń týristik qala atanýǵa barlyq múmkindigi bar. Degenmen, servistik máseleler, logistika jaǵyna áli de bolsyn jaqsartqan jón sekildi. Qalanyń oblys ortalyǵy bolǵany osy syndy dúnielerdi túzeýge múmkindik beredi dep senemin. Jańa Túrkistannyń Shyǵystyq Sáýlet dizainy men ulttyq naqyshta salynatyny kóńil qýantady. Bul qalanyń óz ajaryn joǵaltpai, zaman talabyna sai túrlenýine múmkindik beredi dep oilaimyn. Aqparattyq qoldaý men jarnama máselesin de nazarda ustaǵan abzal. Qansha keremet bolǵanymen ony álemge tanystyra almasaq, jurtshylyq Túrkistan týraly esitip, bilmese qalada týristik klassterdi damytý múmkin bolmaidy. Jeńil jol, jaily qonaq úi men sáýletti qala ǵana týristerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady dep esepteimin.
Daiyndaǵan: Bekarystan AMANJOL
