Batyl sheshim
Saiat BATPENOV, Nur-Sultan qalalyq máslihatynyń depýtaty, Nur-Sultan qalasynyń triatlon Federatsiiasynyń bas hatshysy:
– 2018 jyly QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵyn Túrkistan qalasyna kóshirý jáne óńirdi Túrkistan oblysy dep qaita ataý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Bul tarihi sheshim elimiz úshin erekshe tolǵanyspen qabyldanǵan bolatyn. Sebebi Túrkistan memleketimizdiń rýhani astanasy, túrki dúniesiniń mádeni ortalyǵy bolyp sanalady.
Bul sheshim óz kezeginde óte oryndy dep bilemin. Birinshiden, Shymkent qalasy ótken bes jyldyq ýaqytta óziniń respýblikalyq mańyzdaǵy shahar atana alatyndyǵyn dáleldedi. Oǵan qaladaǵy halyq sany, ekonomikalyq-áleýmettik damý tendentsiiasy jáne sol syndy birneshe alǵy shart sebep bola alady.
Ekinshiden, oblys aýmaǵyndaǵy aýdandarǵa jańa tynys berdi. Endigi kezekte olar damýǵa jańa dem alyp, ilgeri jyljýǵa múmkindikter týdy. Bir jyl ishinde oblysta jańa bes aýdannyń ashylýy sonyń birden bir dáleli dep bilemin.
Úshinshiden, Túrkistan qalasy saiasi, ári strategiialyq turǵydan qolaily aimaq. Bul qala logistikalyq turǵydan Batys pen Shyǵysty ǵana emes, ońtústiktegi kórshiles eldermen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa erekshe ońtaily sanalady. Munan bólek jol kólik qatynasy men áýe jáne temir jol toraptary boiynsha da óte yńǵaily dep esepteledi.
Tórtinshiden, qalanyń tarihi bolmysy burynnan oǵan dara qoldaý qajettigin suranatyndai edi. Ondaǵan ǵasyr boiy babalarymyzdyń altyn qazyq tikken ordaly mekeni bolǵan shaharda halqymyzdyń tarihy úshin asa mańyzdy sheshimder qabyldanǵan. Bir ǵana Qoja Ahmet Iassaýi kesenesiniń ózi kúlli túrki jurtyn biriktire alatyn erekshe qudiretke ie. Sondyqtan qalanyń qaita ajarlanyp, kóriktene túsýi áýeli tarihqa qurmet, keiin elge mártebe.
Qoryta kele, Túrkistannyń oblys ortalyǵy bolyp, ári sol oblys ataýyn ielenýi oryndy jáne batyl sheshim dep bilemin.
Túrkistan – halqymyzdyń tarihy
Daniiar ÝALIEV, Petropavl qalalyq máslihatynyń depýtaty:
– Túrkistan – ultymyzdyń boitumary, rýhani ordasy, túrki dúniesiniń mádeni astanasy. Bul shaharmen halqymyzdyń ondaǵan ǵasyrlyq tarihy sabaqastyp jatyr. Ejelde Ábý-Nasyr Ál-Farabilerden beri Qoja Ahmet Iassaýilermen sabaqtasqan qutty meken elimizdiń mádeni ainasy sanalady. Keiingi handarymyz ben sultandarymyz, bilerimiz ben bekterimiz meken etip, týyn tigip, el taǵdyry úshin asa mańyzdy sheshim qabyldanǵan bul dalanyń ár tóbesi bir tarih.
Tipti, ataqty Uly Jibek jolynyń sońy kórinbes kerýenderi toqtaý salyp, saýda-sattyq jasaǵan. Bul degenimiz shahardyń óz dáýirindegi órkeniet kóshin bastaǵandyǵyn dáleldei túspek.
Ótken jyly Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵyn Túrkistan qalasyna kóshirý jáne oblysty Túrkistan oblysy dep qaita ataý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Mundai sheshimge qýanǵan azamattardyń qatarynda ózim de boldym.
Sebebi muny elge degen qurmet, tarihqa degen kórsetilgen mártebe dep bilemin. Az ǵana ýaqyt aralyǵynda Túrkistan qalasy erekshe túrlenýde. Úkimet pen oblys basshylyǵynyń tikelei qadaǵalaýymen óńirdiń jáne qalanyń damý jospary bekitildi. Ol aldaǵy on jyldyqta Túrkistannyń jetekshi shaharlar qatarynan kórinýine jol ashpaq.
Búginde Túrkistan qainaǵan qurylys ortalyǵyna ainalǵan. Qaladaǵy kóne ǵimarattar kúrdeli jóndeýden ótip, jańa reń ielense, sáýletti ári zaman talabyna sai nysandar erekshe ajar bere túspek.
Jastarǵa arnalǵan ortalyqtar, saiabaqtar men sport keshenderin de salý josparlanýda. Basty jańalyqtardyń biri Halyqaralyq Áýejaidyń qurylysynyń bastalýy qalanyń jańa bir satyǵa kóterilýine múmkindik berse, sý jańa temir jol beketi men saparjai týristerdiń kelýine jol ashpaq. Dál osyndai qarqynmen ultymyzdyń tarihynda erekshe orynǵa ie Túrkistan aldaǵy ýaqytta halqymyz maqtanysh eter qalaǵa ainalaryna senimim mol.
Túrki dúniesiniń temirqazyǵy
Gúljaýhar BOLATOVA, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent, QR Bilim berý isiniń úzdigi:
Túrkistan – kúlli túrki xalyqtary tarixynan syr shertetin kieli meken. «Túrkistan er túriktiń besigi ǵoi» dep beker aitylmaǵan bolsa kerek. Qazaq xandyǵynyń astanasy bolǵan bul qalanyń mádeni murasy, tarixi derekteri, rýxani álemi, kóz tartar sáýlet qurylysy xaqynda aitqanda tyńdaǵan jan tańdanbai qoimaidy. Qala týraly árbir derek ǵajaiyp ańyz álemine sapar shekkendei kúi keshtirip, tylsym dúniege jeteleidi. Qulaqpen estigen adam kózben kórýge qumartady.
Búginde 1500 jyldyq tarixy bar qasietti ólke ońtústik shahardyń, tarihi qoinaýdyń oblys ortalyǵy atanyp otyr. Bul qýanysh taǵylymdy tarixtyń qadirin paraqtaǵan árbir jan úshin uly toi.
Endigi kezekte, osyndai mártebege ie bolǵan Túrkistan qalasy «Qazaqstannyń rýxani astanasy» degen atyna sai bolýy úshin kóptegen sharalar júrgizilýde. Qalany kórkeitý maqsatynda josparlar da quryldy. «Aqyldy qala» jobasy aiasynda jańa texnologiialardy keńinen paidalaný qarastyrylǵan. Qoja Axmet Iassaýi kesenesi aýmaǵynda da ózgerister bolatyny tilge tiek etilýde.
Alaida, barlyq ózgerister tarixi qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa baǵyttalǵanyna sáýletshiler kámil sendiredi. Túrkistan tek oblys ortalyǵy ǵana emes, túrki tildes elderdiń mádeni ortalyǵy sanalady. Osyǵan bailanysty barlyq júrgiziletin jumystar súzgiden ótip, jan-jaqty qarastylǵan.
Qalada zamanaýi qurylys nysandaryn salyp, igi bastamalardy júzege asyrýǵa qazaqstandyqtardan bólek, sheteldik mamandar da tartylýda. Túrki dúniesiniń temirqazyǵy, oblys ortalyǵy bop belgilengen kóne qalany oń ózgerister kútip tur. Ólkeniń jańa damý jolyn qalyptastyrý maqsatyndaǵy árbir júrgizilgen shara Túrkistan oblysynyń odan ári gúldenip damyp, onyń ortalyǵy Túrkistan qalasynyń elimizdegi irgeli mekenge, iri sáýletti qalalardyń birine ainalýyna alyp keletini haq.
Túrkistan – Batys pen Shyǵysty jalǵar altyn kópir
Erlan MÚSIP, «Visit Aqmola» Aqmola oblysynyń týristik aqparattyq ortalyǵynyń basshysy:
– Túrkistan – qazaq halqynyń ǵana emes, bútin bir túrki dúniesiniń rýhani ordasy, mádeni ortalyǵy. Ondaǵan ǵasyrdan beri nebir handyqtar men elderdiń astanasy bolǵan kóne shahardyń qoinaýy qazynaǵa, dalasy berekege toly. Bul dalada álemdi aýzyna qaratqan uly oishyl, filosof Ábý-Nasyr Ál-Farabi, jurt arasynda Áziret Sultan atanǵan Qoja Ahmet Iassaýi syndy ulylar ǵumyr keshken. Orta Aziiany moiyndatqan Ámir Temirdiń ózi munda qonys tigip, uly babaǵa qurmet kórsetken.
Qazaq handyǵynyń ataqty handary men bileriniń, sultandary men batyrlarynyń panteony atanǵan meken qashan da mańyzǵa ie bolǵan. Tipti, Uly Jibek jolynyń ózi osy bir aimaqta túiisip, Batys pen Shyǵysty jalǵar altyn kópir atanǵan. Sondyqtan da Túrkistandy kieli óńir ataidy.
Ótken jyly Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Túrkistan qalasyn Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy etip, oblys ataýyn Túrkistan oblysy dep qaita ataý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Mundai sheshim kóptiń kóńilinen shyǵyp, dúiim jurtty bir qýantqan bolatyn. Sebebi Túrkistan erekshe qoldaý men ózindik mártebeni qajet etedi.
Munyń birneshe artyqshylyǵy da bar. Solardyń biri retinde, Shymkent qalasynyń respýblikalyq mańyzǵa ie qala statýsyn alýy onyń odan ári damyp, ornyǵa túsýine jol ashsa, Túrkistan qalasy ózge aýdandardyń tynysyn keńeitip, jańasha baǵytta damýyna múmkindik bermek. Endi bir artyqshylyǵy, kóne qalanyń qaita túrlenip, jańasha bolmysqa ie bolýyna, onyń jan-jaqty damyp, zamana kóshine ilesýine múmkindik ashady dep bilemin. Sanamyzǵa silkinis berer mundai bastama aldaǵy ýaqytta kieli Túrkistannyń týrizmniń ortalyǵy atanýyna jola asady dep oilaimyn. Bastysy ultymyzdyń qasterli mekeni qaita túlep, memleketimizdiń maqtanyshyna ainalsa eken deimin.
Tarihtan syr shertetin qala
Baqytjan TURSYNOV, «Severnyi Festival» JQB tóraǵasy, «Ulttyq Mura» pikirsaiys ortalyǵynyń tóraǵasy, gýmanitarlyq ǵylym magistri:
– Elbasy N. Nazarbaev: «Árbir halyq, árbir táýelsiz memleket óziniń rýhani ortalyǵyn naqtylap alýy kerek. Qazaqstannyń rýhani ortalyǵy Túrkistan». Iá, qasietti mekenniń rýhani ortalyq atanýy bekerden emes. Tarihy tereńnen syr shertetin Túrkistan tek qazaq eliniń ǵana emes, barsha túrki halyqtarynyń tarihi astanasy.
«Rýhani ortalyq» atanǵan qala, búginde elbasynyń kóregendigimen salt-dástúrdi saqtaǵan, ádet-ǵurypty jattaǵan, qasietti zám-zám sýymen sýsyndap qunarly topyraǵynan nár salyp ósken ońtústik jurtshylyǵynyń oblys ortalyǵy boldy. Bul kezinde qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan qala úshin jańa serpilis.
Búgingi zaiyrly, egemen elde ómir súrip jatqanymyz tarih betterinen oiyp turyp oryn alǵan qanshama uly kúresterdiń, iri isterdiń arqasy. Týǵan jerge degen mahabbat pen adaldyq, jalyndy jiger men qara aspandy qaq jarar qaisarlyq, danalyq pen sheshendik boiynda qatar órilgen ata-babamyzdyń bolashaq urpaqqa qaldyrǵan murasy.
Sebebi, ulanǵaiyr qazaq dalasyna, jazira alqabyna, sary jailaýyna, zańǵar taýlary men ózen-kólderine ash qasqyrsha antalap, kóz alartpaǵan el joq. Kúlli túrki halyqtaryna ortaq, álemge áigili qasietti de kieli meken, Eýraziia kindiginde ornalasqan, Uly Jibek jolynyń darhan dalasyna ainalǵan rýhani ólke Túrkistan da tarihi kezeńderdiń kýási boldy.
Qalanyń kóne ataýy – Iassy boldy. Iassy Uly Jibek Jolynyń saýda ortalyǵy jáne okrýgi bolǵan qala. XIV ǵasyr aiaǵynda Túrkistan Uly Ámir Temirdiń arqasynda Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi salynǵan soń aty shartarapqa tanyla tústi. Kúni búginge deiin musylman áleminde Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi ekinshi Mekke bolyp sanalyp ketti.
Jotaly jerler men ónegeli ólkeler toǵysqan márt tabiǵattyń mekeni – Túrkistannyń uly dala topyraǵynda shertilgen syrly tarih túrki halqynyń ǵasyrlar kóshi ilgeri ozsa da umytylmas shejiresi.
Daiyndaǵan Bekarystan NURLANULY
