Túrkistan óńirindegi ómirsheń ózgerister
Kieli shaHar dúiim oblystyń bas ordasyna ainalǵaly damý qarqynyn birneshe esege damytyp keledi. Táýbe! Dese de, kóz kórgeni – bir tóbe, sóz qashaǵany bir asý emes pe? Jańa oblystyń jasaǵan qadamy, qoiǵan maqsaty, qurǵan jospary haqynda el arasynda qyzý talqy da, batyl boljam da aitylyp jatyr. Biz bolsaq dýaly aýyzdan shyqqan súbeli sózdiń jiligin shaǵyp, maily, maǵynaly oiyn sizdiń nazarǵa usynbaqpyz.
Túrkistan oblysyndaǵy aýdandardyń ekonomikasy kúrt damidy
Saparbai JUBAEV, ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty:
– Túrkistan oblysynyń jeke oblys bolyp bólingenin ártúrli jaǵynan qaraýǵa boldy. Birinshiden, burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy bolǵan Shymkent qalasyna kóp áser tigizedi. Tutas bir aimaqqa bólingen qarjynyń bólek oblys ortalyǵy bolyp esepteletin Túrkistan qalasyna, jalpy Túrkistan oblysyna jáne Shymkent qalasyna úlestirip, investitsiia tartý máselesi jańa serpin alady dep esepteimin. Ol birinshi másele.
Ekinshiden, sol jerdegi aýdan-aimaqtardyń ekonomikalyq turǵysynan qaraǵanda ál-aýqaty birshama kóteriledi. Jergilikti halyqtyń jer-sý máselesi tikelei Túrkistan qalasy arqyly sheshiletin bolady. Demek, aldaǵy turǵan problemalar jańa oblystyń qaramaǵyna ótedi.
Úshinshisi – investitsiia. Túrkistan oblysyna jatatyn aýdandardyń ekonomikalyq aýa raiy ózgeredi dep esepteimin. Shetelden keletin investitsiia, respýblikadan bólingen qarajat sonyń barlyǵy jergilikti máselelerdi sheshýge, jańa jumys oryndary, ekologiia, azyq-túlik, jol salý, sý tartý proektilerin júzege asyrýǵa mol múmkindikter beredi. Qazirgi jastardyń kóbi ǵylymmen ainalysyp, qoǵamǵa kerek, paidaly proektilerdiń basy-qasynda júr.
Ejelgi Iassy qalasy bolǵan, qazaqtyń burynǵy rýhani astanasy atanǵan, qasietti Túrkistan qalasy – kieli orda, qadir tutar meken. Qazaq halqyna eńbegi sińgen, tarih kerýeninde orasan zor yqpal etken, dańqyn asqaqtatqan han-batyrlarymyz, sheshen-bilerimiz jatqan ólke. Rýhani jańǵyrý aiasynda bolyp jatqan osyndai ózgerister kóńilge qýanysh ákeledi. Árine, eldiń ekonomikalyq jaǵdaiyn oilai tura, rýhani máselesin de umytpaýymyz bek abzal. Zaman aǵymyna sáikes bizdiń de tútinimiz túzý, keregemiz keń, shańyraǵymyz biik bolý kerek. Sebebi álem qanshama krizisterdi bastan keship jatqan ýaqytta soǵan qaramastan, bizdiń elimiz órkendeýin toqtatpaidy. Demek, eńbekke baýlyǵan urpaqtyń dastarqany árdaiym yrysqa tolyp turady.
Túrkistannyń bólek oblys atanýy – bolashaqqa degen úlken úmit pen búginge degen nyq senim. Qazirgi tańda áleýeti zor, múmkinshiligi bar memlekettiń ǵana básekege qabiletti elge ainalýy múmkin. Sondyqtan soqpaq jolmen ótken, shyńdalǵan ólkeniń damý maqsaty aiqyn bolýy shart.
Túrki elderi Túrkistan qalasyn rýhani astanasy retinde sanaidy
Qanat ÁÝESBAI, Elbasy kitaphanasynyń jetekshi sarapshysy:
– Túrkistan qalasynyń Túrkistan oblysynyń ortalyǵy bolýy, álbette oblystyń ekonomikalyq áleýetine oń áserin tigizedi. Áleýmettik nysandar, kóptegen kommertsiialyq nysandar, memlekettik nysandar Túrkistan qalasynda aldaǵy bolashaqta boi kótereri belgili.
Men bul ózgeristerdiń eń úlken artyqshylyǵyn ataǵym kelip otyr. Túrkistan tek oblys ortalyǵy emes, ol túrki áleminiń jalpyǵa birdei, ortaq rýhani astanasy ekeni sózsiz. Kóptegen túrkitildes memleketter ony moiyndap, bas iedi hám qadir tutady. Túrkistanǵa búkil túrki áleminiń nazary qashanda aýyp otyrǵan. Sondyqtan da Túrkistan qalasy Túrkistan oblysynyń ortalyǵy bolyp bekitilýi jalpy, investitsiianyń kóp tartylýyna zor múmkindikter beredi dep oilaimyn.
Tarihtan da belgili, qazirgi túrki elderiniń basym kópshiligi Túrkistan qalasyn ózderiniń rýhani astanasy retinde sanaidy. Sondyqtan da túrki áleminiń iri kásipkerlerdiń, investitsiialardyń tartylýyna úlken yqpal etedi.
Túrkistan qalasynyń damýy jalpy, túrki áleminiń gúldenýi, órkendep ósýi dep bilemin. Kóptegen rýhani bai tarihi jádigerler, túrki álemine qatysty ádebi jazbalar, kóneden qalǵan eskertkishter, mazarlar, keseneler, ǵasyrdan-ǵasyrǵa kele jatqan ańyz-ápsanalardyń túrki álemine ortaq bolýy – zańdylyq. Sebebi tamyry bir halyqtardyń bolashaǵy da bir dep esepteimin. Álemdik arenada básekege qabiletti, ekonomikalyq turaqty jáne rýhani bai bolýymyz úshin birlik jáne eńbekti umytpaýymyz qajet.
Túrkistan qalasynyń bir ǵana bizdiń elge emes, túrki álemine, jalpy álemge berer rýhani bailyǵy orasan zor. Halyqaralyq deńgeidegi týristik ólke bolary, álemge máshhúr táý eter qasietti oryndardyń birine ainalary sózsiz. Osy bastan sondai baǵytqa jumys jasaýymyz qajet dep esepteimin.
Investitsiianyń tartý baǵdarlamasynyń jumysy qolǵa alynǵan sátten bastap, áleýettik jaǵdaiyna kóńil bólgenmen, týristik, mádeni eskertkishterdi umytpaýymyz qajet. Sebebi qalai bolǵan kúnde de, Túrkistan qalasy – eń birinshi, túrki áleminiń rýhani astanasy. Zerttegen nysandardyń jaǵdaiyn kóterip, adamnyń qoly timegen, zertteýdiń kezegin kútip jatqan tarihi jádigerlerdiń máselesi óz aldyna bólek bir jumys. Investitsiianyń basym kópshiligin adamzattyń bailyǵy bolyp qalar, bizdiń elimizdiń tarihi qundy zattaryna ainalar jerasty, kóne qalalardan tabylar mańyzdy jádigerlerge nazar aýdarýymyz qajet.
Túrkistanda ǵylym damidy
Esen QASPAQOV, sarapshy:
– Burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy endi Túrkistan oblysyna aýystyrylyp, Túrkistan qalasy oblys ortalyǵy boldy. Osy oraida, qalanyń mártebesin, halyqtyń jaǵdaiyn kóterer investitsiianyń tartylýyn barynsha muqiiat zertteý kerek. Bólek oblys bolǵan soń, memleket tarapynan qoldaý kórip, qarjy máselesi ońtaily sheshim qabyldanar degen oidamyn.
Túrkistan oblysynyń agrarlyq máselesi ońtaily sheshimin tabary sózsiz. Ońtústik jaqta jemis-kókónis kópten ósirgendikten, tehnikalyq erekshelikteri joq emes. Mysaly, qarapaiym MTZ-80 Belarýs traktorlary Soltústik Qazaqstanǵa aldyńǵy mosttyń dońǵalaǵy ekeý bolsa, Ońtústik Qazaqstanǵa maqtaǵa arnalǵan MTZ-80H qajet.
Osyndai qarapaiym erekshelikterdiń arqasynda ár oblystaǵy sharýashylyqtyń ártúrli sipattary bar. Sondai jaǵdailardy eskere otyryp, investitsiia tartý máselesin qolǵa alýǵa bolady.
Túrkistan qalasy rýhani astanamyz ǵana emes, ol ekonomikalyq jáne agrarlyq turǵysynan óte tiimdi, bolashaǵy jarqyn ólkelerdiń biri dep esepteýge bolady.
Elimizdiń órkendeýine asa úlken yqpal etetin aimaqtardyń ekonomikadaǵy úlesin kóterýimen qatar, jergilikti oblysqa jatatyn shet aýdandardyń strategiialyq turǵysynan kóptegen durys sheshimder qabyldanary anyq. Eń bastysy, qarapaiym halyqtyń, sharýanyń qamynda júrgen azamattardyń odan ary damýyna sebepshi bolary sózsiz. Biznespen ainalysqan, jeke sharýashylyqtarymen shuǵyldanǵan kásipkerlerge basqa oblystarmen básekelestikti ulǵaitýy múmkin. Elbasymyz jasap jatqan reformalardyń, arnaiy baǵdarlamalardyń septigi tek memlekettik uiymdarǵa nemese memlekettik qyzmette júrgen azamattarǵa bailanysty emes. Ol jasap jatqan isimizdiń, naqtyraq aitqanda, bizge ǵylymmen ainalysýǵa múmkindik beredi.
Túrkistan oblysynda ǵylymǵa qatysty birshama zertteý obektileri bar. Investitsiia tartý arqyly sol jerlerdegi aýyzsý máselesin, jer korroziiasyn, jol salynýy jáne taǵy basqa kezek kúttirmeitin jumystardyń barlyǵy da sheshilýi kerek.
Túrkistan halqyna ol úlken serpilis. Aqyn-kompozitorlar jyrlaǵan kieli ólke jańǵyryp jatyr. Bolashaqqa degen nyq senimmen, kók aspannyń astynda táýelsiz eldiń tumary bolǵan Túrkistannyń topyraǵy babalardyń qanymen sińgen qasiet-qadirdi joǵaltpaidy. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa mura bolyp kele jatqan ǵibratty ǵumyrdyń, parasatty oidyń, kirshiksiz senimniń ortalyǵy bolǵan Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi Qazaqstandaǵy týristik ólkelerdiń aldyńǵy qataryna shyǵýy bek múmkin. Túrki álemine tanys kieli Túrkistan qalasy bizdiń maqtanyshymyz. Túrkistan qalasynyń damýy – eldiń damýy dep nyq senimmen aita alamyn.
Túrkistan Astanaǵa qarai jaqyndady
Talǵat JAQIIaNOV, QR Prezidenti janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» RMM direktorynyń orynbasary:
– Túrkistan oblysy (burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy) jeke-dara oblys mártebesin ielendi. Ortalyǵy – Túrkistan qalasy. Shymkent qalasy memlekettik mańyzdy qalalardyń qataryna engeni qýanyshty jańalyq. Osy turǵydan alǵanda, Túrkistan oblys ortalyǵy atanýynyń birshama artyqshylyqtary baryn eskergen jón.
Áleýmettik turǵysynan qaraǵanda, jalpy Túrkistan qalasy Túrkistan oblysynyń soltústik jaǵynda ornalasqan. Al shette, iaǵni ońtústik jaǵynda ornalasqan halyqtyń mekendeý tyǵyzdyǵy, oblys ortalyǵyna kóshý máselesimen birshama bosaidy jáne Túrkistan oblysynyń Maqtaral, Saryaǵash siiaqty tyǵyzdyǵy kóp meken-aimaqtardyń birshamasy bosaidy dep esepteimin.
Taǵy bir ereksheligi, logistikalyq turǵysynan. Buryn Ońtústik Qazaqstan oblysy bolǵanda, onyń ortalyǵy Shymkent qalasy arqyly temirjoldardyń toraby ótip, ary qarai Taraz, Jambyl jelisi arqyly qatynaityn bolsa, endi Túrkistan qalasy geografiialyq turǵydan Qaraǵandy qalasyna jaqyn ornalasqandyqtan logistikalyq infraqurylymdar damityn bolady. Meniń oiymsha, Túrkistannyń temirjol infraqurylymy Qaraǵandy oblysy arqyly Astanaǵa ótip, úlken jol múmkinshiligi ashylady. Sebebi Qaraǵandy oblysy men qazirgi Túrkistan oblysynyń ortasynda ornalasqan qazaqqa máshhúr Betpaqdala jatyr. Eger temirjol toraby osy Betpaqdalany tótesinen qiyp ótetin bolsa, sol jerlerge jańa stantsiia-beketter salynyp, halyqtyń qonystaný hám ońtústikten ortalyqqa, ońtústikten soltústikke, tipti ońtústikten batysqa deiin dańǵyl ári tiimdi jol qatynasy ashylady. Logistikalyq damýdyń arqasynda azyq-túliktik, basqa da adamǵa qajet saýda-sattyq kerýeniniń joly túzý bolar.
Ekonomikalyq qatynastyń ahýaly kóptegen jaǵdaida tikelei temirjol jáne kólik joldary arqyly damidy. Al logistikalyq damý Túrkistan oblysynyń ekonomikalyq jaǵdaiyna áser etpei qoimaidy.
Ar jaǵynda jatqan Saryaǵash, Maqtaral, Shardara eldi mekenderiniń hal-ahýaly artady dep esepteimin. Túrkistan oblysynyń soltústik jaǵynda ornalasqan Túrkistan qalasyna halyqtyń kóshý negizi paida bolady. Ońtústik jaǵynda tyǵyzdyǵy birshama kemip, ary qarai damýǵa zor serpin beredi.
Degenmen, Shymkent qalasy da saiasi, mádeni yqpaldy, qarjylyq turǵysynan qaraǵanda mańyzdy qalalardyń biri bolyp qala beredi. Endigi Shymkent qalasy Ońtústik Qazaqstannyń barlyǵyna jumys jasaýy qajet. Megapolistiń damý alǵysharttary – sol.
Mádeni turǵysynan da Túrkistan qalasy úlken qyzmet atqaryp kele jatyr. Ata-babalarymyzdyń súiegi jatqan kieli meken tek qazaq halqyna ǵana emes, ol – túrkitildes memleketterdiń jalpyǵa birdei rýhani astanasy. Sony umytpai, ary qarai damytýdy qajet etedi. Eń birinshiden, qazaqtyń ishki rýhyn bekitip, san ǵasyrdan kele jatqan tarihi jádigerlerdiń qadir-qasietin joǵaltpaýymyz kerek.
Qairat SEITQAZY
