Eldiń mádenietin, dástúrin jan-jaqty taný úshin onyń ashanasyna da den qoiý kerek. Túrkiia bul jaǵynan kende qalǵan memleket emes. Túriktiń ashanasy álemde tanymal. Baýyrlas halyqtan jetken dóner, kebabtardy bizdiń eldiń de kez kelgen buryshynan taba alasyz. Biraq túrik ashanasy bul taǵamdarmen ǵana shektelmeidi. Onyń tarihy tym tereńde jatyr: sonaý Osman imperiiasynan bastaý alǵan.
Sol úshin de uiymdastyrýshylar bizdiń topty eski Ystambuldaǵy Topkapy saraiynan birneshe qadam jerde ornalasqan, Osman imperiiasynyń taǵamdaryn daiarlaýmen ainalysatyn Deraliye meiramhanasyna alyp keldi.
Shai degende túrikterdiń shyǵarǵa jany bólek, týra qazaqtar sekildi. Shaidyń basynda talai dúnie talqylanyp jatady. Al túrikterdiń negizgi taǵamdaryna et, kókónis, nan jáne sút ónimderi kiredi.
Bir qaraǵanda, ainalanyń bári dámhana, meiramhana, biraq olardan halyqtyń qarasy úzilgenin kórmeisiń. Sóite tura Ystambulda artyq salmaqtyń zardabyn tartyp júrgender kemde-kem. Sebebi túrik ashanasy paidaly sanalady, jeitin tamaqtardyń kaloriiasy da asa kóp emes. Buǵan turǵyndardyń jaiaý júrgendi qup kóretinin qosyńyz.
Osman saraiynyń máziri – Túrkiianyń mádeni murasy. Ol túrik, arab, Jerorta teńizi, Balqan, Kavkaz elderiniń erekshe taǵamdaryn biriktirip turǵandai. Sebebi on saýsaǵynan óner tamǵan aspazdar eń tátti-dámdiniń bárin sultandarǵa usynýǵa tyrysty. Al retseptiler tiianaqty saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa berilip otyrǵan. Alaida Osman imperiiasy qulaǵan soń bul mura da joǵalyp, umytyla bastady. Sol olqylyqtyń ornyn Nedjati Iylmaz bastaǵan óz isiniń mamandary toltyryp júr.
Nedjati Iylmazdyń bul salada júrgenine 25 jyldan asypty. Tipti Osman imperiiasynyń ashanasyn tyńǵylyqty zerttep júrgenine de 10 jyl bolǵan. Búginde onyń «qorjynynda» 400-dan asa taǵam túri bar. Nedjati Iylmaz tipti sultan Súleimen týraly túsirilgen «Ǵalamat ǵasyr» teleserialynda as máziri boiynsha keńesshi de bolǵan. Al onyń meiramhanasy eki Mishlen juldyzyna ie. Sol úshin de álemniń túkpir-túkpirinen dál osy aspazdyń qolynan dám tatýǵa asyǵatyndar kóp. Olardyń arasynda tanymal juldyzdardy da jii kezdestiresiń.
¬Eliniń tarihyna eleýli úles qosyp júrgen azamatpen tildesýdiń, tipti birlesip as daiyndaýdyń múmkindigi týdy. Aspaz bizben kezdesýden bir kún buryn ǵana Almatydan kelgen eken. Aitýynsha, alǵan áseri keremet.
¬– Almatydan kelgen betim osy. Sizdermen júzdesý buiyryp tur eken. Almatynyń ásem tabiǵatyna tánti boldym. Qai jerden qarasań da taý menmundalap turady, óte sulý qala. Bizde, túrkitildes halyqtarda, ortaq dúnie kóp, sondyqtan bir-birimizge tartyp turady. Qazaq halqyn jaqsy kóremin, qonaqjai, qai kezde barsań da kúlimdep qarsy alady. Astanada meiramhanam bar, sondyqtan elordada buǵan deiin de boldym, óte sýyq, biraq ózinshe ádemi shahar, – deidi Iylmaz.
Tanymal aspaz Qazaqstandaǵy meiramhanalarǵa da joǵary baǵasyn berdi. Eýropa men Aziia tamasha úilesim tapqan deidi ol. Jaqyn arada ońtústik astanadan meiramhanasyn ashpaq:
– Almatyda janyńa jaqyn kez kelgen eldiń ashanasynan dám tatyp kóre alasyń. Túrik taǵamdary da kóp eken. Endi solardyń sanyn taǵy bireýge kóbeitsem dep josparlap otyrmyn. Buiyrtsa, Almatydan Osman imperiiasynyń tarihynan syr shertetin meiramhana ashqymyz keledi.
Nedjati Iylmazdyń qazaq mádenieti men ashanasyna qatysty da oiyn bildik. Ókinishke qarai, talai jyl umyt qalǵan ulttyq taǵamdarymyzdy dáripteitin meiramhanalar tek sońǵy birneshe jylda ashyla bastady. Túrik aspazy solardyń birinen dám tatypty. Bul isti damyta túsý kerek dep keńes aitty.
Qazaqtyń ashanasy ǵana emes, mádenieti de tereńde jatyr. Tek sony damytý kerek eken. Osy saparda «Sandyq» meiramhanasynda boldyq. Intereri de, astyń dámi de, ony usynýy da unady, – dedi ol.
Osy oraida aspazdan qazaqtyń eti qanshalyqty kóńilinen shyqqanyn suradyq. Ádette túrik halqy jylqynyń etin jemeidi, biraq bizdi qonaq qylǵan meiramhana iesi bul ettiń dámi til úiiredi eken dep otyr.
– Jylqy etiniń dámin tatyp kórdim, keremet. Qalai degenmen qanymyzda bar ǵoi. Shubattyń dámi qandai ǵajap edi. Qatelespesem túieniń sútin ashytyp daiyndaityn sýsyn. Beshbarmaqty da jedik, ataýy erekshe – sebebi bes barmaqpen jeitin taǵam. Aspaz bolǵan soń as daiyndalatyn ónimder de men úshin óte mańyzdy. Qazaqstanda kókónistiń bári tabiǵi jolmen ósiriledi, sol úshin de dámi til úiiredi, – dedi restorator.
Aitpaqshy, bul meiramhananyń taǵy bir ereksheligi – qonaqtardyń asty daiarlaý protsesine tikelei qatysýy. Osyndai múmkindik bizge de buiyrdy. Tanymal aspazben birge sultandarǵa usynylǵan halvany daiyndadyq. Buryn-sońdy Mishlen juldyzy bar meiramhanada as daiarlaimyn degen úsh uiyqtasam túsime kirmeitin, sondyqtan tolqýdyń bolǵany ras. Biraq bilikti aspazdyń baqylaýymen bári oidaǵydai ótken tárizdi.
www.gotürkiye.com
