Tuńǵyshbai Iýdinanyń tergeýge qalai "kómekteskenin" aitty
– Árine, ýáde beremin! Ant beremin! Shyndyqty aitý úshin ózińdi shaqyrdym emes pe?!.
– Qarajat alý, jumsaý, jalpy, qarjy máselesinde qujattarǵa siz qol qoiýshy ma edińiz?
– Árine, joq. Qarajatty qanshasyn qaida jumsaitynyn, qai firmaǵa qansha shyǵyn jumsaitynyn, kimge qansha ailyq beretinin men bilmeimin de, oǵan meniń qatysym da joq. Qarjy máselesine qol qoiatyn, tipti, meniń haqym da joq qoi, men kino salasynyń búkil ekonomikalyq, býhgalterlik esep-qisabynyń qandai bolatyny bilmeimin.
Qarjylyq qujattarǵa qol qoiý quqyǵy atqarýshy prodiýser Iýdinanyń qolynda. Jáne meniń firmamnyń direktorynyń qolynda. Atqarýshy direktor «mynansha aqsha kerek» dep meniń firmama keledi, meniń direktorym suraǵan aqshasyn beredi, ol alyp ketedi. Sóitedi de ol tiisti shyǵyndarǵa jaratady, sosyn «mynansha qarajat jarattym» dep esep beredi. Qaǵazdardy, barlyq esep-qisapty Iýdina men bizdiń býhgalter «Qazaqfilm» kinostýdiiasyna ótkizedi.
– Sizdiń firmańyzdyń atqarýshy direktory kim?
– Espaev degen jigit. Aldynda Ábdirahmanov degen jigit bolǵan… Barlyq qujattarǵa solar qol qoiady, aqsha ainalymyna, esep-qisapqa solar jaýapty. Aldyńǵy kezeńde 79 millionnyń 44 milliony igerildi degen otchet «Qazaqfilmge» tapsyrylǵan. Qalǵan 35 milliony keiin igerildi, onyń esep-qisaby, qujattary daiyn tur. Sol otchetty tapsyrarda, joǵarydan nusqaý keldi me, «Qazaqfilm» bul dokýmentterdi qabyldamai qoidy. Fakt boiynsha jospardaǵy naqty jumystar jasalyndy, eńbek etken jumyskerler jalaqysyn aldy, býhgalterlik esep-qisap qujattary bar, shyǵynnyń bári oryn-ornynda… Qabyldamady. Sol kezde tergeý bastalyp ketken kez edi, sony sebep qyldy da, otchetty qabyldamai tastady…
– Shyǵynnyń orny bar, biraq sizge jala jaýyp otyr ma sonda?
– Bul jala. Eki áieldi qorlap… Áiel adamdy!.. Bireýi jas qyz, bireýi orys áiel, tis qaqqan qý… Myna bizdiń filmimiz onyń besinshi me, altynshy filmi! Iýdinanyń. Múmkin ol qalai urlaýdy, qalai neǵylýdy biletin shyǵar… Biraq men oǵan talai aittym, «baiqańdarshy, artyq-aýys tiispeńdershi, kelesi jumysta «pribyl» bolady, sol kezde ailyqtaryńdy kóp alatyndai jaǵdaiǵa jetemiz, osy birinshi proektimizdi abyroimen ótkizeiikshi…» degen ótinishimnen basqa ne deimin?
Olarǵa men urlap berińder dep qalai aitamyn? Ózim baryp memleketten jalynyp surap alǵan aqshany urla dep??!. Ózimniń firmamnan ótip jatyr. Ózime ózim kór qaza almaimyn ǵoi men! Qospasam – almaimyn ǵoi!.. Halyq biledi, men teatrǵa toǵyz jyl direktor bolǵanda, búkil bet-álpetimdi, búkil jinaǵan abyroi-ataǵymdy sol teatrǵa jumsadym! Tóbesin qaitadan japtym! Qulap jatqan mramorlaryn qaitadan órgizdim, onyń bárine úkimet aqsha bergen joq!.. 1993 jyldan 2001 jylǵa deiin – eń qiyn zamandar boldy. Jumyskerler ailyǵyn ala almai qalǵan kezderde men Mádeniet ministrligin ainalyp ótip, Qarjy ministrine baryp, «birinshi Áýezov teatryna – ata teatrǵa jiberińder aqshany» dep surap alyp, sondai jaǵdaiǵa jetkem. Basqa teatrlar, mekemeler ailap-jyldap ailyqtaryn ala almai júrgende, bizdiń teatrdyń adamdarynyń ailyǵy bir kún de keshigip kórgen joq. Basqa teatrlar gastrolge bara almai júrgende, bizdiń teatrymyz toǵyz jyl boiy ylǵi da gastrolderge shyǵyp júrdi. Sonda men bet-álpetimdi ákimderge satyp, jalynyp, aldaryna baryp, «ái, mynaý – Ata teatr ǵoi!..» dep, bar múmkindigimdi, kerek deseń, qaltamdaǵy barymdy teatrǵa tókken adammyn, quiǵan adammyn!..
Al myna kezde ózim jasap otyrǵan proektiden ózim birdeńe jyrymdap alý – aqylǵa syimaityn nárse ǵoi! Ózim otyrǵan butaqty ózim kesemin be?!. Sonan soń, ainalaiyn, meniń alǵan tárbiem basqa! Biz keńes ókimetiniń tárbiesimen ómir súrdik. Bir ailyqpen ǵana, mańdai ter eńbekpen ǵana tabatyn ailyqpen ómir súrip, soǵan qanaǵat etý ábden sanamyzǵa sińgen adamdarmyz. Ol zamanda bir tiyn úshin jaýap beresiń!
Eger qazir meniń astymda máshinem bolsa – ol halyqtyń maǵan degen yqylasynan mingizgen máshinesi. Ómirimde men eki máshine mindim, ekeýin de halyq mingizgen. Sondyqtan meniń sanamda, ózim eńbek etip júrip, betimniń árin bes tógip, memleketke baryp surap alǵan aqshany qaltama salý degen – meniń miyma syimaityn túsinbeitin nárse! Múmkin emes olai jasaý! Qazir osy nárse meniń moinyma ilingeni… meniń shaqshadai basym sharadai boldy. Qaita-qaita.., mine osymen qansha ret jedel járdem shaqyrdym?!. Jeti-segiz ret jedel járdem shaqyrdym.
Men ájeptáýir aýylda ósken jigit edim, anaý-mynaýǵa boi bermeitin, densaýlyǵym, qudaiǵa shúkir, jaqsy, qoi baǵyp, shóp shaýyp, jer aýdaryp, arba aidap, qara jumys istep, aýylda ósken qajyrly jigitterdiń biri edim!.. Jáne teatrda qanshama-qanshama rólder oinadym – júregimdi parsha-parsha qyp!.. Mynaǵan kónetindei jaǵdaiym joq, jeti-segiz ret jedel járdem shaqyryp, sońǵy ret júrekti qaraityn kardiologiialyq aýrýhanaǵa tústim. On kún jatýym kerek edi, olardan finpoldyń adamdary kelip surastyryp, «anyq pa, anyq emes pe?..» dep bilip, «bir jetide shyǵaryńyz» dep olarǵa tapsyrma berip.., sóitip meni segiz kúnnen keiin shyǵardy.
Sottyń otyrysyna bardym. Áli de júregim aýyryp otyr. Qazir jatsam da, qaitadan jatar edim, biraq qaita-qaita aýrýhanaǵa jata bergen degen… «nemene bul, qashyp júr me?..» degen oi keledi-aý degen ýaiym men uiattan qazir ózimniń densaýlyǵymdy oilaýdan qaldym. Bir kúni kózim jumylyp ketse, osy áńgimem qalatyn shyǵar, basqa ne qalady mende?!. Artymda jylap bala-shaǵam qalady… biraq men ózimniń júregimmen birge ónerime degen ádildigimdi, elime degen ádildigimdi, memleketime berilgenimdi ala ketem… (únsizdik)…
– 69 mln teńge moinyńyzǵa ilip otyr ma?
– Tergeý barysynda… O basta tergeý durys bolmady… Al tergeý barysynda jańaǵy Mýjikov degen jigit «mýjikpin» degen sózinde turmady… jańa aittym ǵoi, «men jiberemin, erteń isti jabamyn, bosatamyn» degen Mýjikovimiz men bolnitsaǵa jatqannan keiin eki kúnnen keiin teledidardan: «Tuńǵyshbai Jamanqulov moinyna aldy 69 milliondy, endi 6 millionyn tóledi…, qalǵandaryn tólei bastady…» degen jalǵan aqparat burq ete qaldy. Ol meni taǵy ushyryp túsirdi. Sodan keiin, bergen ýádesin oryndamaǵannan keiin, keiingi sottarda men aldyńǵy moiyndaýymnan bas tarttym. «Biz keliskenbiz!» dedim.
Sýdia maǵan oryndy suraq qoidy: «Tuńǵyshbai Qadyruly, sonda bul saýda boldy ma senderdiń aralaryńda?» dep orysshalap. Men aittym, «saýda boldy, sýdia myrza, osylai-osylai dep aitty, sondyqtan men moinyma alǵam, biraq olar qyzdardy da shyǵarǵan joq, maǵan bergen ýádesin de oryndaǵan joq, isti japqan joq!.. Birin de oryndamady!..» dep. Kerisinshe, Iýdinany ózderiniń jaǵyna buryp, «tergeýge kómektesti» dep, «búkil jasaǵan kinárattardyń barlyǵyn Tuńǵyshbai arqyly jasadyq» dep jazdyryp, álgi «Aiyptaý aktisi» dei me… sol 60 bettik «Aiyptaý aktisin» oqyp qarasańyz, tóbe shashyńyz tik turady. Bárin Tuńǵyshbai aitypty, «ana jerge bar da sen aqshany shash…, Tuńǵyshbai aitypty, myna jerge bar da aqshany ber… Tuńǵyshbai aitypty, sen ana jerge bar da, aqshany jasyr…» depti. Múmkin emes nárse! Sóitip meniń ómirimde bir elime, jurtyma, eń birinshi ónerge osyndai bir jańa úrdiste, jańa tehnologiiamen, dúniejúzine belgili bolatyndai jaǵdaiǵa jetetin proektimnen Qulagershe… atyldym… Batyrash-Qotyrashtarǵa atyldym… Qosobanyń túbinde…
Suhbattasqan Sáýle Ábedinova
Derekkózi: akjunis.kz
