Elimiz egemendik alǵaly beri qart tarihtyń aqtańdaq betterin aqtarýǵa qol jetip, rýhy biik babalarymyzdy ǵasyrlar qoinaýynan arshyp alyp, búgingi kúnniń tórine shyǵara bastadyq. Bolmysynan erekshe jaratylǵan sergek jandardyń izgi qasietterine úńilý, tanymdy taǵylymdaryn taný óskeleń urpaqqa tálim. Ásirese, tektilikti qasterlegen qazaqy uǵymǵa orai urpaqtar sabaqtastyǵyn saralap, ózekti másele áke men bala jalǵastyǵyna oi júgirtý. Osy maqalada Jaqybai bidiń balasy Tórehan aqynnyń ónerdegi beinesi, qairatkerlik qyry, bala tárbiesindegi yqpaly ekshelenedi.
Ár kimniń óz tegin, qaidan shyqqanyn bilýge qushtarlyǵy, óziniń túp-tamyryn tereńnen tartqysy keletini tym áriden kele jatqan qazaqqa tán tanymdyq umtylys. Tektilik tamyryna úńilsek Tórehan aqynnyń atasy Salpyq bi Toqarystannan taraityn Besmuratqa bilik qurǵan, ákesi Jaqybai osy bilikti jalǵastyryp, Myrzamkeldi rýynyń Týmatai tarmaǵyna bilik júrgizgen. Atasy da, ákesi de jeri bai, berekeli eldiń kóshin bastap, urpaqtaryna ulaǵatty jol qaldyrǵan adamdar. *
Salpyq bi kúlli sanaly ǵumyryn el igiligine sarp etken adam. Ýaqyt yqpalymen qazaq bolmysynyń jáne qazaq eliniń jańa baǵytqa burylýy Salpyq bi zamanynyń saǵasyna quiady. Jaqybai bidiń dáýirinde qazaq qaýymynyń kóshpeli tirligi otyryqshyl mádenietke bet buryp, keńestik saiasattyń qyspaǵyna ushyraý kezeńine ulasady. Almaǵaiyp zamanda ómir súrgen eki bi de «bir kisiniń balasyndai, bir qoldyń salasyndai» degen ustanymǵa súienip, asqaq armandarymen elin bereke-birlikke uiytyp, jurtynyń jarasymdy tirlikpen ósip-ónip órkendeýine yqpal etkeni sózsiz.
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Sovet Odaǵy ornap, qoǵamdyq formatsiia ózgeriske ushyrady. Itjyǵys, alasapyran zaman keldi. Osy tusta jigittik jasqa ilikken Tórehan atam basynan kóptegen qiyndyqtardy ótkeredi. Arhivke úńilsem, arnaiy hatqa túsken derekter mol bolatyny haq. Biraq, ákemniń ótinishine orai qolyma erterek qalam aldym. Sonymen, atamnyń beinesi ájem aitqan jáne ákemniń este saqtaǵan áńgimeleri negizinde somdaldy.
Salpyq atasy men Jaqybai ákesiniń ómirine oi júgirtsek Tórehan atamnyń qadirli de qasterli azamat bolýy tabiǵi zańdylyq desem de bolar. Atam Sýan taipasynyń qasietti atamekeni Beljailaý tórinde atajurt «Basatqaraǵai» qonysynda dúniege kelgen eken. Jer tarihyn bederlesek, qoinaýy qutty Arqas taýy, onyń keń aýqymdy Erenqabyrǵa salmaýy Salpyq atamyzdan beri Týmatai urpaqtary qazyǵyn qaqqan qasietti qarashańyraq. Salpyq atamyz Arqas taýynyń arǵy bettegi shyǵys salmaýyn da, batysqa qarai jalǵasqan bergi bettegi Erenqabyrǵa silemin de mekendegeni belgili. Jaqybai atamyzdyń peshenesine buiyrǵany tek batys salmaýy Erenqabyrǵa taýyn qonys etý bolypty. Tórehan atamyz bolsa, balalyq shaǵyn Arqas taýynyń batysy Erenqabyrǵa salmaýynda ótkizip, taǵdyr tálkegimen arǵy betke ótkende Salpyq atasy mekendegen shyǵys qaptalyna baryp turaqtapty.
Arǵy bette Alataý aimaǵy atalǵan Arqas taýynan bastaý alǵan Kegen ózeniniń shyǵys jaǵyndaǵy qyratty jondar órnektegen keń alqaptyń Jalaǵash** degen qonysyn mekendegen eken. Taýdyń Arqas ataýy, meniń paiymdaýymsha, Sýan taipasynyń «Dai» tarmaǵynan taraǵan 28 - inshi urpaǵy Arqas atamyzdyń qurmetine qoiylǵan dep túsinem. Tórinde Arqas taýy asqaqtaǵan Alataý aimaǵy bizdiń babalardyń tabanynyń izi sairap jatqan baiyrǵy Sýan taipasynyń mekeni ekeni tarihtan belgili.
Urpaqtar sabaqtastyǵy jelisine úńilsek, Týmatai babamyzdan jalǵasqan batyldyq qasiet, sheshendikke ulasqan alǵyrlyq pen tapqyrlyq qabiletter áste tolastaǵan emes. Qoǵamdyq formatsiia ózgeriske ushyrap, qazaq qaýymyna tán sheshendik institýty bilikten yǵystyrylǵanda, Jaqybai atamyz sońǵy bilikti júrgizip, ekinshi uly Nurǵalidy bolystyqqa ótkizipti. Osylai Sovet Odaǵy qurylyp, qazaq halqynyń ǵasyrlar boiy qalyptasqan bilik institýty men ómir súrý ádet-ádepteri úlken ózgeristerge ushyraidy. Osy almaǵaiyp dáýirde Jaqybai bidiń aýyl qamqorshysy bolǵan qairatkerlik qyr-syry ashylady.
Muhtar Áýezovtiń: «Qunanbaidyń kim bolǵanyn bilmesek, Abaidyń kim ekenin bilý qiyn» degenin eskersek, Tórehan atamnyń ákesi Jaqybai Týmataiǵa bilik júrgizgen sheshen ǵana emes, qarymdy qairatker, ári ónerli jan bolǵan. Jaqybai bidiń el basqarýdaǵy sara jolyn ekinshi uly Nurǵali jalǵastyrady, al áýletke tán ónerge degen qushtarlyqty jalǵastyrǵan tórtinshi uly Tórehan atamyz eken. Arǵy bettegi Alataý aimaǵynda Tórehan atam adýyndy aitys aqyny retinde tanylǵan. Dombyra qulaǵynda oinaǵan ónerli bolypty, qulaqqa áserli ásem daýsymen án aityp, dombyrasymen kúmbirletip kúi shertedi eken.
Atamnyń azamattyq beinesin somdaý barysynda, atqaminerler qosynyn bóle jaryp qarastyrǵandy jón sanadym. Salpyq bi bastaǵan, Jaqybai bi jalǵastyrǵan dáýirdiń adamdary qazaqtyń dalalyq danalyǵyna jetik, salt-dástúrine júirik tobyna jatady. Olar qazaqtyń baiyrǵy jol-joralǵysyna qanyq edi. Tórehan atam tálim alǵan ustazdar da osy igi jaqsylar boldy. Ekinshi qosyn atqaminerlerdiń jańasha toby. Bul topty el «igi jaqsylar» emes «sholaq belsendiler» dep atady. Muhtar Áýezov aitqandai, olar otarshylyq júieniń ónimi, sol sebepti «nársiz» top bolyp sanalady.
El jadynda saqtalǵany - Jaqybaidyń balalaryna úlken senim arta otyryp, «tegińe tart» degen ósiet sózi:
Babań asqar taý bolsa, sen shoqysyń.
Taýdan shoqy ozbaidy, ol ómirlik shyn.
Ákeń asqar taý bolsa, sen ormansyń,
Orman taýǵa jarasar, ony qymtap turǵasyn.
Babań seniń telegei teńiz bolsa týlaǵan.
Uiat shyǵar teńizden bulaq bolyp týmaǵan.
Babań seniń ótse eger tulpar minip, tý ustap.
Eliń úshin, jer úshin, erkekke joq turyspaq.
Shyndyǵynda, Jaqybai atam babasynyń igi isin jalǵastyrǵan, óz dáýiriniń aqyldy, kóregen adamdarynyń biri bolǵan. Sondyqtan da, urpaǵynyń rýhy biik, «tabany taimai» eli úshin «tý ustap, tulpar mingenin» armandaǵan asqaq jan bolypty. Alasapyran kezeńde de urpaqtary áke ańsaǵan arman údesinen shyǵyp, senimin aqtady. Nurǵali Sovet úkimeti kelgenshe bolys boldy, Jarkent ýezinde /tabiǵat qorǵaý qoǵamy/ basshylyq qyzmetter atqardy. Arǵy bette aýylyna záńgi, sonan soń aýdanǵa aqalaqshy boldy. Erǵali Jarkent ýezdik jastar qoǵamynyń hatshysy bolǵan.
Tórehan atam ónerpaz bolǵan eken, Alataý aimaǵyna aqyndyǵymen ataǵy shyqqan «segiz qyrly, bir syrly» seri jan bolypty. Nurǵali qyzmetpen Qulja qalasyna aýysyp ketken soń, aýyldyń tizginin ýysynda ustap, el-jurtynyń igiligine eńbek sińirgen qairatkerlik qabiletimen de tanylǵan eken.
Jalpy, Tórehan atam ómirdiń talqysyn kóp kórip, ashy dámin tatqan adam. Árine, beibit tirliktiń, qaiyrymdylyqtyń da qadirin basynan ótkergen. Álqissa 1927 jyldyń kúzinen bastalady. Sovet dáýiriniń «sholaq belsendileri» Jaqybai bidi bai bolǵan, bi bolǵan, eldi qanaǵan, kolhozdastyrýǵa qarsy degen syltaýmen mal-múlkin tárkileýge /kámpeskeleýge/ jáne qyzmet atqaryp júrgen balalary Nurǵali men Erǵalidy «kýlaktyń» balalary dep ustap, it jekkenge jer aýdarmaq bolady. Muny aldyn-ala sezgen Nurǵali sol jyly kúzde qasyna Erǵalidy ertip «Qazan kóli» arqyly arǵy betke ótip ketipti. Maldyń iesi retinde qujattarǵa Tórehan atam jazylǵan deidi, óitkeni jylqyny qaraityn da, jaqsy biletin de atam bolypty. Sondyqtan, ujymdastyrý /kolhozdastyrý/ naýqanynda Tórehan atam «qýlak» atanyp, Jarkenttegi túrmege jabylady.
Qazaq halqynyń tarihyndaǵy kezdesetin «aqtańdaq» betteriniń biri aýyl sharýashylyǵyn ujymdyq úrdiske /kollektivtendirý/ ótkizý saiasaty boldy. Ol kezde saiasi naýqan retinde iske asyrylsa, sońy kúrdeli saiasi problemaǵa ainaldy. Osyndai rahymsyz júieniń nókerleri de óz kezinde rahymsyz boldy. Ujymdastyrý saiasatyna qarsy shyqqandardy (astyq ótkizbegen, malyn soiǵan, t.b. ) aiaýsyz jazalady. Qit etse olardy tap jaýlary qataryna qosyp, ońdy-soldy sottap, tárkileý naýqanyn júrgizip otyrdy. Ájemniń aitýynsha, kámpeskege túsken jannyń bar dúniesi men ústindegi kiimine deiin túk qoimai tartyp alyp otyrǵan. Ol jumys ádette keshqurym nemese tún ortasynda bastalady eken.
Ásirese orta aýqatty jandarǵa bailanysty kóp qatelikter jiberilipti. Kópshilik jaǵdaida «sholaq belsendiler» olardy ońashalap, kolhozshylardyń jinalystaryna qatystyrmai, kýlaktar men bailar qataryna jatqyzyp, kámpeskelenetinder tizimine iliktirip otyrǵan. Eń soraqysy, orta aýqatty jandardyń dúnie-múlkin aldyn-ala esepke almai, «sholaq belsendiler» unaǵan /kózine túsken/ zattardy ózderine alyp qalyp, qalǵanyn aktilep kolhozǵa ótkizedi eken. Kolhoz múshelerine baqsha egýge tyiym salyp, taýyqtary men siyrlaryn kolhozǵa tapsyrý talap etilgen. Kózderine jaqsy at tússe, sol jerde tartyp alyp, minip ketip otyrǵan. Sóitip kollektivtendirý nátijesinde elge «zorlyq jasaý» saiasaty ómirge kelip, ákimshil-ámirshil júiege pármen berilipti. Kúshtep kollektivtendirýden qoryqqandar, shekara asyp ketýge májbúr bolǵan.
Shekaradan ótpek bolǵandardyń barlyǵyna «banditter», «eldi azǵyrýshylar» dep qaraǵan. Halyqtyń aýa kóshýine, birinshi kezekte, «sholaq belsendiler» jasaǵan «qorlyq pen zorlyq» sebep bolǵan dep túsinem. Kámpeskeleý saiasatyndaǵy burmalaýshylyqtar, jer kolhozǵa ótken soń, kedei-kepshiktiń salǵyrttyǵynan eginniń shyqpai qalýy, taýyǵyna deiin tartyp alǵan soń, tabys tabý múmkindiginiń tarylýy siiaqty sebepter, árine, halyqtyń baiyrǵy atamekeni arǵy betke ótýine itermeledi.
Túlkiniń quiryǵyndai bulańdaǵan zamanda atamnyń arǵy betke ótý hikaiasy da qyzyqqa toly. Birneshe márte túrmeden qashyp shyǵýǵa umtylǵan eken, sáti túspepti. Túrmege qamalǵandardyń ishindegi eń jasy bolǵandyqtan «qashsa osy qashady» degen kúdikpen myqty kúzet qoiǵan eken. Osylai abaqtyda tórt jyldan astam jatypty. «Sholaq belsendilerdiń» kórsetken zorlyq-zombylyǵy boiynsha Sovet úkimetine túsken tolassyz aryz-shaǵymdardan soń, túrmede jatqandardyń isterin qaita qaraýǵa, jalamen jatqandardy bosatýǵa nusqaý bolypty. Túrmedegilerge qaita tergeý júrgizilgende, atam jańadan úilengenin, ózine tiisti bir aty bar ekenin jáne 20 jasta sonsha mol dúnie jinai almaitynyn aitady. Komissiia músheleri atamnyń «bai» bolmaǵanyn, shekarada ákesiniń jáne baýyrlarynyń atylǵanyn eskere otyryp, qolyna aqtaý qaǵazyn beripti.
Túrmeden bosaǵan atam, Jarkent qalasynan jaiaýlatyp ataqonys «Áýlieaǵash» aýylyna baryp, Salpyq atasynyń kúmbezine kelip duǵa jasaidy. Sol kúni Salpyq kúmbeziniń ishine túneidi. Ondaǵy nieti myna alasapyran zamanda týǵan jerge qaita oralatyn ýaqyt bolar ma, bir kún bolsa da ata-babasynyń, óziniń týǵan topyraǵyn qushaqtap jatyp, eline-jerine degen saǵynysh maýqyn basaiyn degen oi edi. Tań qylań bere Shikime (ShKM - shkola krestianskoi molodeji) arqyly Ósekke tússe, ózimmen birge túrmede jatyp, aqtalyp shyqqandar otyn daiyndap júr eken. «Joly bolar jigittiń jeńgesi aldan shyǵady» demekshi, solardyń kúzetshisi Ámir Saimaǵambetov degen azamat ahýaldy bilgen soń: «sen jaiaý ne bitiresiń, men ana arbaǵa jekken attardy otqa qoiam, sol kezdi paidalan da, orysqa kórsetpei atty minip ket, meniń saǵan istegen jaqsylyǵym osy, el-jurtyńa sálem ait» dep janashyrlyq tanytady.
Kúndiz qalyń qaraǵashtyń ishine jasyrynyp, attardy arbadan shyǵaryp otqa qoiǵan mezette, ishindegi táýir atqa jaidaq minip alyp, shyǵysqa qarai jol tartady. Taldy aýylynyń aiaǵyndaǵy ótkelge jaqyndaǵanda artynan eki-úsh dúrkin myltyq atylypty. Bul Ámirdiń ózin páleden saqtap qalý úshin atqan oǵy eken. Osylai, qazaq halqynyń bir-birine búirek burǵan baýyrmaldaǵy bir qazaqtyń talaily taǵdyryna muryndyq bolady. Átteń, qazaqtyń barsha azamattary Ámirdei baýyrmal bolsa ǵoi, qazaq aýylynyń ishi búlinip, berekesi qashpas edi. Ámirdei azamat jolyqpasa atam úiirine qosylar ma edi?!
Ámir Saimaǵambetov Panfilov aýdanynda zań qyzmetkeri bolyp ishki ister bóliminde basshy qyzmetter atqarǵan eken. «Kóktal» sovhozy direktorynyń orynbasary, Kóktal aýyldyq saýda bóliminiń /SelPO/ bastyǵy bolyp Sovet dáýirinde kóp jyl eńbek atqarǵan zerdeli, kópti kórgen, kóregen kisi bolǵan deidi. Atama osylai jaqsylyq jasaǵan Ámir aǵaimen ákem Ádephan jáne aǵataiym Áýelhan etene aralasyp, syrlas bolyp, ómirden ozǵansha syilasyp ótipti. Ámir aǵai ákeme Tórehan atamnyń túrmede otyryp, aqtalyp shyqqansha eki márte qashyp shyǵýǵa áreket jasaǵanyn aitypty. Sonda kúzetshilerge «anaý qashyp bara jatyr, sender ne qarap otyrsyńdar» dep aitqandar túrmede birge jatqan jaqyn týystar eken. Qazaqqa tán pendaýi ishtarlyq qoi, ózimnen aspasyn degen qaraý niet. Jalpy, osy taýqymet sol jyldarǵy dúiim qazaq balasynyń moinyna túsken qyrsyq edi. Ol dáýirde Tórehan atam siiaqty «kóretin kúni, tatatyn dámi bar» adamdar ǵana aman qalypty.
«Ákeden pul qalǵansha, ul qalsyn» degendei, qiyn qyspaqta aman qalǵan atam arǵy betke ótip, Jaqybai áýletiniń tirligine qan júgirtipti. «Eki taý qosylmasa da, eki el qosylady» degen sózge qulaq assaq, ómirdiń ótkelekterin bastan keshken Ámir aǵaidyń aýyly da Arqadan osy óńirge aýyp kelgender eken. «Kimniń aiyl-turmanyn túgel qylǵan» degen sóz osyndai kezeńderde aitylǵan bolar.
Qazaq halqy ejelden jylqy túligin qasterlep, «tórt túliktiń basy» dep ardaqtaǵan. Osy bir qasietti túliktiń atam úshin orny óte erekshe. Qazaq úshin jylqy tektiliktiń birden-bir nyshany sanalatynyn eskersek, atamnyń sergek bolmysy da jylqyǵa degen qushtarlyqtan somdalǵan bolar. At jalyn tartyp mingennen bastap balalyq, jigittik shaǵy jylqy baǵýmen ótipti. Mingeni júirik pen jorǵa, qysy-jazy ishkeni qymyz, jegeni qazy-qarta men jal-jaia, taqymynan quryq, qanjyǵasynan shalma túspeidi eken. Ákesi Jaqybai bi malshy jaldamaǵan soń, maldy aǵasy Táshimán jáne balasy Tutqabek baǵady eken. Tórehan atamdy qasyna ertip júrip, jylqy baǵýdyń qyr-syryna baýlyǵan óziniń úlken aǵasy Tutqabek bolypty. Tutqabek atany aýyl «Áldiim» dep ataǵan eken.
Jaz kezinde saýyn bielerdi ǵana aýyl tóńireginde ustap, qalǵan jylqylardy úiir-úiirimen taý bókterletip, erkin qoia beredi eken. Aiyna eki-úsh ret túgendep,
jáiilim aýystyryp otyratyn bolǵan. Qalǵan ýaqytyn jailaý tórinde toi tamashalap, óleń aityp, qyz-kelinshektermen aitysqa túsip, kókpar tartyp, qyzyq dýmanmen ótkizedi eken. Eń qiyn kezeń qys mezgili bolypty. Qys aiazdy bolyp, qar qalyń jaýǵan jyldary, jylqyny tebindeýge órisi yńǵaily Ileniń boiyndaǵy Salpyq túbegine nemese Qaradalaǵa otarlatady eken. Ol kezde jylqynyń jaýy it-qustan góri barymtashylar men ury-qarylar bolypty. Jylqyshylar osal bolsa, ózderin bailap, jylqyny taily-taiaǵyna deiin qaldyrmai aidap ketýden taiynbapty. Ásirelep aitqanda «jylqyshynyń bir túngi kúzeti - bir jylǵa bergisiz tarihqa» para-par eken.
Jylqynyń qyr-syryna úńilip, yǵyn túsinip, árdaiym tosynnan kelgen qaterge toitarys bere alatyn alymdy adamnyń ǵana jylqysy ósken. Árkimge buiyra bermeitin sergektik, sezimtal qasietter jylqy baqqan azamattardyń qyraǵy bolýyna, shiraq bolýyna itermelegen. Túni boiy ai kúzetip, juldyz sanap, aspanmen syrlasyp, at ústinde neshe alýan oidyń jeteginde júrý adamnyń oiyn shiratyp, sezimin ushtap, denesin sergiteri haq. Atqa mingen qazaqtyń kóńili marqaiyp shyǵa keletinin eskersek, jylqy baǵý qiialyńdy da qiiaǵa ushyrady-aý. Atamnyń sergektigi men seri minezi jylqy baqqan kezinde somdalǵan bolar dep topshylaimyn.
Ákesinen daryǵan atbegilik qasiet balalyq shaǵynan jylqy baǵyp, at baptaǵan Tórehan atamnyń jylqy tanýdaǵy qabiletin shyńdai túsken eken. Jylqy baǵý aýyl azamattary úshin kún kóris qamy bolsa, Tórehan atam jylqyny tańdap minip, júirigin baptap, báigeden ozdyrýdy, jorǵasyn jaratyp jarystan keltirýdi óner tutypty. Júirik baptap, jorǵa jaratý – qazaq halqy úshin úlken óner sanalǵan. At baptaý ónerinde qanmen sińgen qabilet jyldar boiy ushtalyp, attyń syryn kózinen uǵatyn deńgeige deiin kóteriledi eken. Tórehan atam da ákesi Jaqybai, atasy Salpyq bi ispetti atty qulynynan jazbai tanyǵan atbegi bolypty. Jastaiynan jylqy baǵyp, at jalyn tartyp mingennen at baptaýdyń syryna meńdegen atam, júgiretin atty túr-turpatynan tanityn syralǵy synshy eken.
Óriste jaiylǵan jylqynyń ishinen samalǵa qarsy júrip jaiylǵan, sý ishkende aǵysty órlei ishetin, ottaǵanda jaiylym shúiginin qarbytyp oryp jeitin, oqys qimylǵa úrikpeitin atty jaqsy jylqyǵa balapty. Attyń bitimin synaǵanda: keýdesi keń bolsa jylqynyń júregi men ókpesine qysym túspeidi dep omyraýly, keń tynysty, saǵaqty bolǵanyna mán beredi eken. Shoqtyǵy biik, baýyry jazyq, beli qysqa, segizkózi biik jylqylar jýan sińirli, bota tirsek, quima tuiaq bolsa attyń aiaq alysy aýqymdy, shabysqa shydamdy bolatynyn bildiredi dep aitady eken. Attyń qoltyǵy syrtqa teýip ornalasqanyna, qabyrǵasy uzyn, kólbeý bolǵanyna da erekshe mán beripti. Attyń tisin ashyp, kúrek tis qatary men azý tis qatarynyń arasyndaǵy ketik alshaq bolsa, ony da jaqsy qasiettiń nyshanyna balapty. Jutqynshaǵynan qattyraq qysyp ustaǵanda jasqanshaqtamai aldyna qarai sozylyp bosaǵan jylqyny jigerli at dep baǵalaidy eken. At tańdaýda atam: «at tańdaýdyń biryńǵai qalyptasqan ádisi joq, ishki túisikke súiengen jón» degen ustanymdy ustanypty.
At jaratýda «qalyptasqan qalyp, belgili bir úlgi bolmaidy» dep otyrady eken. Ár attyń minezine, jaratylysyna qarai baptaý kerek ekenine mán beripti. Attyń minez-qulqyn, ishki syryn tolyq meńgerip, soǵan orai áreket etedi eken. Báigege qosarda attyń qabaǵyna erekshe qarapty. Keide jaraǵan attyń kóńil-kúii bolmasa, daiyndalǵan júirikti báigege qospaidy eken. Atty jaratqanda ejelden qalyptasqan qaǵida sheńberinde qalypty ádister qoldanypty. Mysaly, keshki salqynmen óriske jiberip, kún kóterile ustaý. Shóbi qýatty, shúigin óristi tańdaý. Attyń erkin jaiylyp, aýnap-qýnap sergek sezinýi úshin qasyna birge júrgen úiirsek attardy qosyp jaiylymǵa jiberý.
Jaratý barysynda atty aiańdatyp, birte-birte bóri aiańǵa kóship, jele jortyp, ekpinmen jeldirip, shaptyryp otyrý arqyly tynysyn ashyp, bulshyq etterin shiratyp, sińirin bekitedi eken. Osy shynyqtyrý ádisi kún ótken saiyn arta túsedi eken. Eń bastysy jylqy terleý kerek. Sonan soń, tań asyrý mindetti. Eleń-alańnan óriske jiberip, kún kóterilgende kóleńkege yńǵailaý da buljymas qaǵidalardyń biri. At ishin tartyp, qurǵaq tezek tastaǵanda ǵana qara jarysqa salady eken. Jarys uiymdastyrýdyń maqsaty ozyp kelý emes, attyń múmkindigin baiqaý bolypty. «Attyń syry iesine málim» degendei attyń syryn bilip, múmkindigin baǵamdap, báigege daiyndyǵyn osylai anyqtapty.
Attyń babyna kelýi de, árine, ár túrli bolady. Keibir attar toqjaraý kúiinde shabady, kóbine, ish tartyp, eti jeńildegen attar jaqsy júgiretini aitylady. Atty babyna keltirý týraly maǵlumattardy tolyq aityp shyǵý múmkin emes. Men, Myrzahan Jaqybaiuly atamnan estigen áńgimege súienip, Tórehan atamnyń at baptaý ádisterine qysqasha sholý jasadym. Áńgime barysynda uqqanym, atty báigeden keltiretin atbegiler jaratylysy erekshe adamdar eken. Ishki túisigi erekshe damyǵan, synshylyq qabileti jyldar boiy tájiribe barysynda zerdelengen atbegiler ǵana attyń babyn taýyp, báigeniń talabyna qarai jarata alatynyna tánti boldym. Tórehan atamnyń osyndai atbegiler sapynan oryn alǵany - urpaqtary úshin úlken maqtanysh. At taný da, at baptaý da, at miný de – óner dep túsinem. Qazaq dalasynyń sánin kirgizgen atbegilik óner atamnyń «segiz qyrly» azamat bolǵanyna muryndyq bolǵan-aý dep oilaimyn.
«Óner – taýsylmas azyq» demekshi ónerli jannyń ómiri ónegege toly, ómiri ózgege úlgi bolary anyq. Tórehan atam jan-jaqty ónerli jan bolypty: aqyn, ánshi, kúishi jáne «sóz qadirin-óz qadirim» deitin sheshen bolǵan eken. Ákesi Jaqybai bidiń kóregendiligimen saýatyn ashqan atam, Nurǵali aǵasynyń yqpalymen emshilik kásipti de igeripti. Arǵy bette Alataý aimaǵyndaǵy elge tókpe aqyndyǵymen tanylypty. Halyq ártisi Dánesh Raqyshevtiń «Ónermen ózektes ómir» atty esteliginde Cýannan shyqqan Tórehan aqynnyń ónerine sýsyndap óskenin eske alady.
Sóz qudiretin igerý tektilikpen kelse de, osy qasiet jylqy baqqan kezeńderinde ushtaldy-aý dep paiymdaimyn. Keń baitaq dala tósinde kósilgen keńdik, tamyljyǵan tabiǵattyń aiasyndaǵy ásemdik, ashyq túnde ǵarysh álemindegi juldyzdardyń túsin tústep, ai men kúnniń esebinen jańylmai jyldyń tórt mezgilin qalt jibermei kúzete bilgen qyraǵylyq pen zerdeli zeiin atamnyń sanasyn shyńdap, qabiletin ushtap, tanym-paiymyn tolyqtyrǵany anyq. Sýan taipasynyń óreli órisi Beljailaýdan bastaý alǵan ómir joly Arqas taýynyń shyǵys salmaýlaryna ulasyp, sonshama keńistikti kóńil qushaǵyna syidyrǵan aspan asty, jer ústi áleminiń syryna qanyqqan tynymsyz tirlik Tórehan atamnyń sezimtal sezimin, ári syrshyl qasietin somdaǵandai. Árkimge bir buiyra bermes Allanyń bergen nyǵmeti bolar.
Qazaq tanymynda «Óner iesi jomart keledi» degen ulaǵatty uǵym bar. Atam ónerli qabiletimen birge serilik júrisimen, jany jomart aqkóńil minezimen elge syily bolypty. Ájem áńgimesinde atamnyń týysqa keń qoltyq, joldastaryna qoly ashyq bolǵanyn, qonaqjai peiiline sai úiden kisi arylmaitynyn jii aitatyn. Aǵaiyn-týysqa qaiyrymdy bolǵanyn tilge tiek etetin. Muqtaj jandarǵa jasaǵan qaiyrymy, ásili, atamnyń jomart minezin aiǵaqtaidy. Jastaiynan «tórt túlik maldyń tóresi» atanǵan jylqyny baqqan atam, árine, dalanyń keńdigin kóńiline túiip, jylqynyń sándigin sezimine serik etip, naǵyz myrzalyqty boiyna uialatýy zańdylyq. Ákesi Jaqybai bi qamal alar qyryqtan asqanda, elge bilik aityp turǵan kezi, balasynyń atyn azan shaqyryp Tórehan dep qoiypty. Ondaǵy oiy «tóre», «han» tuqymdary siiaqty myqty bolsyn, bizdiń áýletten batyr da shyqty, bi de shyqty, endigi urpaq «tóre» nemese «han» dárejesine kóterilsin dep yrymdaǵan eken. Shúkir, óz dáýirinde atam laýazymy tóredei bolmasa da, eline tórelik jasap, ónerimen jurtty tánti etip, qairatkerligimen bir aýyldyń tutqasy bolypty.
Tórehan atamdy Sýan eli aqyn dep tanyǵan da, qairatkerlik qyry tek aýyl aǵaiyndar aiasynda shektelip qalǵan. Atam týraly qansha aitsam da artyq bolmas, qairatkerlik qarymy «Ákege qarap ul týar» degendei ákesi Jaqybai bi men atasy Salpyq biden juǵysty bolǵan-aý. Orysshaǵa saýatty Nurǵali qyzmet babymen Quljaǵa ketkende áýlettiń qamy Tórehan atamnyń ýysynda bolypty. Bergi betten aýǵan el-jurttyń barǵan jerine baýyr basyp, elmen etene aralasyp, tirliktiń tai qazanyn qainatýdy kúitteý atama buiyrypty. Ile aimaǵyna qarasty Jalaǵash qonysyn meken etip «Basqy tuiyq», «Ortańǵy tuiyq», «Shetki tuiyq» degen basy tuiyqtalǵan jaiylym jerdi qystaý etipti. Biik jotaǵa qonys teýip, jan-jaǵyndaǵy mal jaiylýǵa yńǵaily alqapty qorshaý soǵyp, qoryq jasaǵan eken. «Úshbulaq» ózeninen aryq qazyp, naýamen jotaǵa sý shyǵarypty. Kóktal aýylynda jumys atqarǵan Amanbaev Súgirbai ata osy qorǵandy ózi soqqanyn, Jalaǵashtaǵy Sýan aýyly «Tórehannyń qoryǵy» dep atap ketkenin aitqan edi. Atamnyń ónerli bolǵanyn, árdaiym jaraý attary qoryqtyń ishinde jaiylyp júretinin sol kisiden estidim. Ájem de áńgimesinde atamnyń kókpar dese delebesi qozatynyn, toi-tomalaqtan qalmaitynyn, ádemi kiinip, minis atyn sailap baratynyn jáne toi-dýmannyń dýylyn qyzdyryp, án aityp, aitystyń kórigin qyzdyryp júretin seri minezin aityp otyratyn.
Áýlettiń qamyn qamdaý atama tapsyrylǵan soń, mal baǵýǵa óte yńǵaily Jalaǵashtyń ór jaǵyndaǵy tuiyqtardy qystaqqa yńǵailapty da, Arqas taýynyń etegi «Asha» qonysyn kókteý retinde paidalanypty. Kóktem men kúz mezgilinde mal negizinen Asha qonysynyń «Týmatai» jotasynda jaiylady eken. Mal kókteýge ketisimen Jalaǵashtyń batys jaǵyndaǵy «Quljabai tuiyǵynyń» etegindegi «Sholaqqaltyr» jotalaryna beinám jerge egin egipti. Arpa, suly egip malǵa jem daiyndalsa, bidai men tary el-jurttyń azyǵyn aiyrypty. Úshbulaq ózeninen sý shyǵarǵan tálimge bede egip, malǵa qystyq azyq daiyndapty. «Áke kórgen oq jonar» degendei ákesinen úirengen sharýaǵa ikemdiligi iske jarapty. Osylai, Tórehan atamnyń shiraqtyǵy, sharýaǵa ikeminiń arqasynda bergi betten aýyp barǵan bizdiń áýlet tez ońshalypty.
Aqalaqshy* bolǵan aǵasy Nurǵalidyń qamqorlyǵymen, halyq arasynda emshi bop júrgen Shorka degen orystyń qasynda júrip emshilikti úirenipti. Kóbine, jas balalarǵa bileginen em salǵan eken. Ájemniń aitýynsha, Qorǵas, Kegen, Jalaǵash, Shet bulaq, Úsh bulaq, Qulysty, Qaraoi, Úlkenmazar, Kishimazar, Shińpańze aýyldarynda turatyn balalardyń bárin emdepti. «Osy aimaqta 1931 jyldan bastap týǵan balalardyń bileginde atań salǵan emniń izi bar» dep otyratyn ájem. Emshilik kásibinen túsken tabys balalaryna nápáqa bolypty.
*- Shádi Shákenulynyń «Qytai qazaqtary» degen eńbeginde . "Ile, Tarbaǵatai aimaqtarynda myń úige bir úkirdai (aqalaqshy), bir ilgidai (mampań), ár júz úige bir záńgi, elý úige elýbasy, on úige onbasy belgilendi» dep jazady.
«Jaratqannyń jomarttyǵyna shek joq» deitin ájem: «balalardyń yryzǵy-nesibesi bolar aqalaqshylar aqyldasyp, «emshilik jasap, barmaityn tútiniń joq» dep, kúz kezinde halyqtan alynatyn astyq salyǵyn jinaýdy atańa tapsyrypty» deitin. Tazalanyp, ushyrylǵan astyqtan salyq jinaityn adamdy «ushyrshy» dep ataidy eken. Sonymen, «emshi» atalǵan atam «ushyrshy» degen de ataqqa ie bolypty. «Qudaidyń berer maly joq, bireýdikin bireýge aýdaryp beredi» degendei, atamnyń tabatyn tabysy molaiypty. Qazaqy jol-joralǵy boiynsha salyqpen qosa ár tútin óz shamasyna orai keýsen de beretin salt bolǵan. Osylai, bir uiadan órbigen jeti balanyń yryzǵysyn Alla osylai toltyrypty.
Sonymen, «emshi», «ushyrshy» atanǵan atam bir áýlettiń tirligin ýysynan shyǵarmai, qystaǵyn qutty qonysqa ainaldyryp, kókteýi men kúzegin jaily jaiylym jasap, yrysqa keneltken beinámin bereke kózine balap, tirshiliktiń qara qazanyn qainatqan eken. Áýlettiń aýqatty bolýy, ásili, eńbekpen qatar bilimge de táýeldi ekenin túsinip, balalardy jastaiynan oqýǵa beiimdepti. Dáýlethan atam bastaýysh mektepti támamdap, iza /aýyldyq keńes/ qyzmetin atqarsa, Áýelhan ata Kegen mektebin bitirip, Quljadaǵy gimnaziiaǵa oqýǵa túsken eken. Aýyl adamdaryna jumys bólip berý, araaǵaiyn tatýlyǵyn saqtaý jáne taǵy basqa da áleýmettik isterge kóp eńbek sińiripti. Men paiymdaǵan Tórehan atamnyń qairatkerlik qyry qysqasha osyndai. «Naq aityp, sheshen sóĭle – bolsyn qysqa, aitqan sóziń úlgi bolsyn - elge nusqa» dep ózi jyrlaǵandai elge úlgi bolýdyń óresin órgen ónegeli jan bolypty.
Salpyq atasyndai aqyl-parasaty, el qamyn jegen ákesi Jaqybai bidei qairatkerligi, sóz joq, áke kórgendigi. Almaǵaiyp zamanda tirlik tynysyn taryltpaǵan babalary áspetti bir áýlettiń qamyn qamdaǵan Tórehan atam, shynymen de, qairatker bolypty. «Urpaq ósedi, jer óspeidi» degen qaǵidamen urpaǵyna qamqorlyq jasap, olardyń boiyna qazaqy jol-joralǵylardyń dánin egip, dalanyń danalyǵyna baýlyp, jańasha bilim alýǵa úndegen eken. Aýmaly-tókpeli zamannyń jańa sipattaǵy azamattary bolýǵa ázirlepti. Atamnyń adamgershilik qundylyqtardy ulyqtaýy jáne bilimge úndeýi áýlettiń áleýetin saqtap qalýdyń tálimdi tásili der edim. Mine, kóregendilik! Átteń, ómiri qysqa bolypty.
Sanaly ǵumyryn Jalaǵash jerin kórkeitýge jumsaǵan Tórehan atam óziniń qystaýy «Basqy tuiyqtyń» batys jaǵyndaǵy Asha kókteýine baratyn jotadaǵy «Shili tóbe» moinaǵyna jerlenipti. Allanyń qalaýy bolar, Jaqybai áýletinen Salpyq babamyz mekendegen baiyrǵy qonysty kúzetý baqiǵa attanǵan Tórehan atama tapsyrylǵandai. Atamnyń janazasynda Nurǵali aqalaqshy dúiim jurttyń kózinshe: «Tórehan ketti - aldynan jarylqasyn, artynda altyndary qaldy» dep balalaryna senim arta sóilepti. Iá, Alla aýzyna salǵan bolar. Shekara ashylǵanda alǵashqylardyń sapynda Tórehannyń balalary bergi betke ótip, Sovet zamanynyń tezinen ótip, joǵary bilim alyp, zamandastarymen úzeńgi qaǵystyryp, ómirdiń báige jarysynda alǵy saptan kórindi.
Atamnyń baqilyq ómirge ozǵanyna 65 jyl tolǵanda /2010jyl/, ákem Ádephan Tórehanuly Shili tóbe qorymyna baryp, basyna granit tastan qulpytas ornatty. Ákemniń bar nieti atamnyń tabanynyń izi qalǵan topyraqta esimin ulyqtaý jáne urpaqtary atasynyń qaida jatqanyn bilsin degen maqsat. Qaitarda beiitten arnaiy shúberekke bir ýys topyraq túiip alyp qaitypty. Tórehan atamnyń týǵanyna 110 jyl tolǵan jyly /2018 jyl/ ákem óziniń bastamasymen atasy Salpyq bidiń kesenesiniń janynan balasy Jaqybai bige, kelini Sharýan ájemizge, nemereleri Erǵali men Tórehan aqynǵa granit tastan eńseli eskertkishter qoidy. Óitkeni, Jaqybai atamyz ben balasy Erǵali shekarada atylyp ketken, Sharýan ájemizdiń beiiti eski keseneniń janynda, Tórehan atamyzdyń beiiti arǵy bette. Bul shara zamana talqysymen týǵan jerden topyraq buiyrmaǵan jandardy jáne beiiti jar basynda qalǵan ájemizdi keiingi urpaq jadynda saqtasyn, tegin tanyp júrsin, baba rýhyna minájet jasap ulyqtasyn degen nietten týyndaǵan igi is edi. Arǵy betten alyp kelgen bir ýys topyraq babaqonys «Áýlieaǵash» jerindegi «Salpyq saz» oipańyndaǵy sap túzegen osy eskertkishter boi kótergen jerge buiyrdy.
Kelbetin kórmesem de, ájem men ákem aitqan áńgime aýanymen atamnyń ulyq uǵymyn ulyqtap, beinesin somdaý barysynda týyndaǵan shabyttyń áserimen taqyryp ózeginen aýyp ta ketippin. Maqala basynda aitylǵandai Tórehan atam Sýan eline aqyndyǵymen tanymal bolǵan ónerli jan bolǵany málim. Halyq ártisi Dánesh Raqyshev óz esteliginde Tórehan atamyzǵa toqtalǵany da beker emes. «Qarǵa tamyrly qazaq» emespiz be, Dánesh aǵa jáne bizdiń áýlet Sýan taipasynyń eń aýqymdy tarmaǵy Myrzamkeldi rýynan taraidy. Sonymen birge, qystaýlary da kórshiles bolypty. «Quljabaidyń tuiyǵy» atalǵan qonys Dánesh atanyń babalarynyń mekeni eken. Tórehan atam orda buzar otyz jasynda aýyldyń uiytqysy retinde Sovet elinde oryssha saýat ashqan inisi Myrzahandy aǵasy Nurǵalidyń keńesimen muǵalimdikke beiimdepti. Myrzahan atamyz bastaýysh mektepte Dánesh aǵamyzǵa dáris bergen eken. Osylai týystyq peiil, ustazdyq ulaǵat jáne ónerge degen qushtarlyq bir arnaǵa toǵysyp, bizdiń áýlet pen Dánesh aǵanyń arasyndaǵy syilastyqty bekemdei túsipti.
Tórehan atamnyń el aýzynda saqtalyp qalǵan eki aitysy ákem Ádephan Tórehanulynyń qaǵazǵa túsirgen nusqasynda «Elim darhan, jerim bai» atty jinaqqa endi. Eki aitysta da atam jeńgen eken. Ásirese, Jalaiyrdyń aitýly aqyny Kúláidi jeńgeni ańyzǵa ainalǵan. Myrzahan atam: «Tórehan «tókpe aqyn» bolatyn, «arqasy qozyp, shabyty sharyqtaǵanda aýzyna ilingen sózdi túidek-túidegimen irikpei aitatyn batyldyǵymen Kúlái aqynnyń synyna bergen jaýaby dúiim eldi tolqytyp jiberdi» dep syr tartqan. Ol óleń joldary aýyzeki aitylǵanmen, jazba nusqada berilmedi. Ákem aqyn retinde sózdiń qudiretin túsingenmen, «uly sózde uiat joq» dese de, oi qýalap aitylǵan ashy sózderdi taspaǵa túsirýdi sóket sanady.
«Óleńge árkimniń-aq bar talasy» degen sóz Tórehan atama qatysty aitylǵandai. Adam boiyna ánshilik óner tektik tamyrmen darityny belgili, bos dańǵazalyqqa elikpei osy qasietti qadirlep, qabiletti ushtap otyrý árkimniń parasat-paiymyna syn. Árine, ónerpaz jan ýytty sózin áýezdi ánimen órnektei alsa qadiri tipti asqaqtai túsedi. Baiyrǵy qazaq qaýymynda osyndai týma talanttar halyqqa etene jaqyn bolǵan. Atamnyń sezimtal, syrshyl minezi ónerpazdyq qyryn shyńdap, serilikke eliktiripti. Ájemniń áńgimesinen túigenim, ónerge degen qushtarlyǵy, ásemdik pen sulýlyqqa yntyzarlyǵy, úilesimdikke umtylysy atamnyń seri minezine serpin bergendei. Ásili, seri adamnyń ónerge degen qabiletiniń qarymy da qýatty bolatyny da tabiǵi zańdylyq. Serige tán erkindik jáne elmen etene aralasý ónerdiń órisine jol ashyp, jan-jaqty tolysýyna múmkindik beredi.
Ájemniń án aitý saryny, ákemniń án oryndaýdaǵy erekshe máneri jáne aǵataiymnyń /Áýelhan Tórehanuly/ áńgimelerinen kóńilge túigenim, atam Arqas óńiriniń halqyna tán án mánerin, saryny men yrǵaǵyn ekshei otyryp, óziniń dara stilin somdaǵan jáne ony balalarynyń boiyna daryta alǵan ónerli jan bolǵan dep paiymdaimyn. Óitkeni, ájem aitatyn óleńderdiń, ákem aitatyn halyq ánderiniń oryndalý saryny oqshaýlanyp turady. Osy ánderdiń aýany halyq ánderimen úndeskenimen, yrǵaq-saryny Jarkent óńirine tán ózgeshe stildi aiǵaqtap turady.
Keide ájemdi saǵynǵanda osy ánderdi yńyldap ishimnen oryndaityn da ádetim bar. Osy ánderdiń lirikalyq saryny, áýen tolqyndary qazaqtyń keń dalasy men onyń sulý tabiǵatyn beinelegendei áser qaldyrady. Ájem jailaý tórinde toi-dýmanda oryndalatyn ánderdi tyńdap, úige kelgende, kúrsinip alyp: «e, balam, atań osy ánderdi tógiltip aitatyn, ánniń áýenin myń qulpyrtyp aitqanda dúiim eldi baýrap áketýshi edi» dep otyratyn. Atamnyń aitys aqyny bolǵany jalpaq jurtqa jaiylǵanmen, án oryndaý qabileti kópshilikke beimálim. Quiqyljyta án salyp, jaǵymdy áýezdi únimen jurttyń janyn jadyratady eken.
«Ónerliniń órisi keń» degendei atam qissa-dastandardy da mol bilgen eken, ádemi ánimen tamyljytyp terme de oryndaidy eken. Sonymen, qazaqtyń óner /óleń shyǵarý, án aitý, jyr oryndaý/ murasyn ózindik aishyqpen tolyqtyrǵan ónerli jandardyń biri - meniń atam Tórehan aqyn desem artyq ketpespin. Myrzahan atam inisin eske alǵanda «zańǵaiyr, ári zerdeli aqyn» edi dep otyratyn. Ónerdiń, ásirese, óleńniń adamnyń ishki bolmysyna áser etetinin eskersek, atamnyń ómirge arqaý bolǵan óleńi – óz zamanynyń ainasy ǵana emes, sol kezeńniń qyspaǵyna qarsy turǵan yqpal-kúshtiń missiiasyn atqarǵandai sezinem.
Men tebirenis ústinde jazǵan maqaladan soń «Babasynyń ataǵy taýdai, balasy qandai eken?» – degen saýaldyń týyndaýy zańdylyq. Tórehan atamnyń kindiginen taraǵan tórt uly da ónerli jandar. Úlken balasy Jaqybaev Áýelhan Tórehanuly qalamger boldy, Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi, otyz jyldan astam Taldyqorǵan oblystyq radiokomitetinde redaktor, aǵa redaktor qyzmetterin atqarǵan. Qarakerei Qabanbai batyr týraly «Dańqty qolbasshy», Dánesh Raqyshev týraly «Ánmen órnektelgen óner» jáne Qojbambet bi týraly «Jigitke baq qonarda joly bolar» atty tanymdyq ocherkterimen tanymal.
Meniń ákem Ádephan Tórehanuly ulaǵatty ustaz, aqyn, etnografiialyq eńbekterimen tanymal. Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi, «Almaty oblysynyń qurmetti azamaty». Ákesiniń aqyndyq ónerin jalǵastyryp, biik mejege jetkizgen jan, ózindik án oryndaý mánerimen tanymal óneri de bar. Bar sanaly ǵumyryn týǵan jer tabiǵaty men eliniń tirligin óleńmen órnektegen ákem, óz ákesi jaiynda da onnan asa óleń jazypty, mysaly, «Áke ósieti», «Qara shal», «Ákeme», «Saǵynamyn ákemdi» taǵy basqa da jyrlary. «Jylan shaqqan jyl» degen kólemdi ómirbaiandyq dastany áke ónegesin dáripteitin tuǵyrly týyndy.
Jaqybaev Bazarhan Tórehanuly saýda salasynyń ozyq qyzmetkeri. Kóbine, sazgerligimen tanymal, shyǵarǵan ánderinde Jarkent óńirine tán saryn esip turady.
Jaqybaev Ǵani Tórehanuly jan-jaqty ónerli bolǵan jan. Átteń, ómirden erte ozdy. 1967 jyly Máskeýde ótken jastar festivaliniń jeńimpazy bolǵan. Dombyrashy, ánshi, kúishi jáne sýretshi bolǵan, ári qol ónerin de meńgergen. Ábilhan Qasteevten dáris alǵan sýretshi bolǵan.
Tórehan atam tanystyrý shejiresinde:
Belgili úshinshi atam Muratbegi,
Jetedi talaptansa muratqa eri.
Qarakók jeti atamnan úzilmegen,
El bilep, qol bastaǵan arǵa tegi, - dep, áýlet sabaqtastyǵyndaǵy ónerdiń jalǵastyǵyn jyrlaǵan eken. Áýlettiń ereksheligi de osy. Ásili, atam ónerdiń qundylyǵyn ákeniń qanymen, ananyń sútimen boiyna darytyp, balalaryna miras qyp tastap ketkendei seziledi. Ónerli bolǵany Allanyń bergen syiy bolsa, qysqa ómiri táleiine jazylǵany bolar. Degenmen, ǵumyry qysqa bolsa da, tilegi men nietiniń adaldyǵy bolar, óneriniń órisi ómirsheń boldy. Áste, ómirsheń óneriniń órisi tarylmai sabaqtastyǵy jalǵasa berse, baqi dúniede atam shattanyp júre berer.
Taý tulǵaly atamnyń rýhynyń aldynda eki júzden erkin asatyn barsha urpaqtarynyń atynan iilip taǵzym etemin. Tastan qoiǵan eskertkish ýaqyt atty synshynyń aldynda syr beretinin eskerip, atamnyń beinesin ǵasyrdan ǵasyrǵa úzdiksiz jetetin qudiretti kúsh - sóz arqyly somdadym.
Aibyn Ádephanuly, Tórehan Jaqybaiulynyń nemeresi
* - Salpyq bi, Jaqybai bi týraly málimetterdi bergende Ádephan Tórehanulynyń derekterine súiendim;
** - Jalaǵash degen aýyl Jalańaǵash dep te atalady, Ádephan Tórehanulynyń kitábinde osy transkriptsiiada berilgen. Ájem Jalaǵash dep aityp otyratyn, sondyqtan maqala jazý barysynda qaita pysyqtadym, sonda ákem «Jalaǵash» degen ataýdy quptady.
Sýrette: Tórehan Jaqybai bi balasy; Ǵani Tórehanuly ustazy Ábilhan Qasteevpen.
