Kóshirýden top bastaityn deńgeige jettik
Joq, ras. Kim – kim, dál Tóreǵalidi hit ánderdi kóshirip alyp, qazaqtyń toi mádenietine ikemdegeni úshin esh ýaqytta kinálamaimyz. Qaita qoldaimyz. Bul eńbek qoi.
Qazir bári kóshirip eńbektenedi. Saiasatymyz da, mádenietimiz de, kinomyz da – bári-bári kóshirme emes pe? Ekonomikada muny kóshirme demeidi "franshiza" deidi. Bári zańdy, eshkim daý aitpaidy.
Keide oilaimyz, birdeńeni kóshirýden jarys bolsa, álem boiynsha kóshirýdiń has sheberine ainalǵan Qytaidyń ózin jolda qaldyryp ketetin deńgeige jettik-aý.
Bul endi erkin, alańsyz kóshirýge jol ashqan táýelsizdiktiń arqasy ǵoi. Táýelsizdik bolmaǵanda bulaisha erkin kóshire alar ma edik. Oilańyzshy?
Kóshirmege bola uialsa, Úkimet basyndaǵy shendiler uialsyn, Reseiden, ary ketse Batystyń birdeńlerin aina-qatesiz kóshirip alyp, jurttyń miyn ashytady.
Órkeniettiń ushar basyna shyqqan Eýropa elderindegidei janar-jaǵarmaidyń Eýro 3 standartyn kóshirip alyp, esh oilanbastan elimizge enigizip jibergenin bárimiz bilemiz. Al bizdegi súiegin súiretip júrgen eski kólikter soǵan laiyq pa? Podveskasy baiaǵyda ketken 90 jylǵy "Mazdalar" men "Galanttar" Eýro 3 standartymen múlde sáikespeitinin bes jasar balada biledi. Mine, muny naǵyz soraqy kóshirme dep aitýǵa bolady. Al onyń janynda Tóreshtiń "kóshirmeleri" ákem-aý, taza qazaqy dúniege ainalyp ketken án emes pe?
Sońǵy Májilis depýtattaryn sailaý kózinde Qairat Nurtasty emes, Tóreshti úmitker retinde qosý kerek edi. Kez kelgen dúnieni qazaqy ólshemge sai yńǵailap, kóshire qoiatyn jas ánshiniń ábjil áreketi bizdiń zań shyǵarýshy organdarǵa asa qajet-aq edi.
Plagiat emes, bul – forma
Ótken joly bir ǵalym dosymyz bir gýmanitarlyq baǵyttaǵy ǵylymi-zertteý institýtyn basqaratyn aǵamyzdyń birneshe akademik aǵalarynyń zertteý eńbekterin alashaǵa shoq tigendei qylyp, oiyp-oiyp kóshirip alyp, ǵylymi-zertteý (ǵylymi-kóshirý dese bolar) jumysyn jaryqqa shyǵarǵanyn aitqan edi.
Jylda bir ǵylymi-zertteý eńbegin shyǵaratyn (netken eńbekqor jan deseńizshi) sol aǵamyzǵa sońynan ergen inileriniń biri jinalysta batyly baryp "Aǵa, myna bir ǵylymi-zertteý eńbegińizdiń 10 betten 45 betke deiin, Pálenshe degen akademik aǵamyzdyń ǵylymi-zertteý eńbeginiń tutas taraýyn kóshirip alypsyz. Myna bir jerine any bir professordyń eńbeginiń "belen" degen bólimin enip ketipti?" dep syipai qamshylap aitqan ǵoi.
Sodan ne kerek, jinalysta otyrǵan jurttyń bári ǵylymǵa Parlamentten kelip qosylǵan aǵalaryna "nedei jaýap qaitarady eken?" dep ańtaryla qaraǵan ǵoi. Joǵary jaqta budan da asqan tótenshe, qany tamyp turǵan suraqtarǵa taban astynda jaýap qaitaryp ákki bolǵan aǵamyz túk saspapty.
- Ras, bul sol akademik aǵalarymyzdyń eńbeginen silteme jasalynyp jazylǵan dúnie ǵoi. Bul ózi ǵylymi-zertteý jumysyn jazýdyń sondai bir zamanaýi formasy... ǵoi. Muny plagiatpen shatastyrmańyzdar, – depti.
Iá, Tóreshtiń de dúnielerin kóshirme dep muryndaryńyzdy shúiire bermeńizder. Kerek deseńiz qazirgi zamanda kóshirýdiń ózi batyldyq.
Buǵan deiin múiizi qaraǵaidai ǵalym aǵalarymyz bir-biriniń jumysyn qaidan kóshirgenin aidai álemge áshkerelep, daýlaspady ma? Biraq budan olardyń ataq-abyroiyna daq tústi dep aita almaimyz. Qaita burynǵydan beter tanymal, burynǵydan beter qoshemetke bólene túskenin kózimiz kórdi. Myna irgedegi qyrǵyzdardyń ánin jii kóshire berýshi edik. Qazir olar Qudaidyń salǵan mundai isine moiyn usynyp, endi bizden kóshirip, ese qaitarýǵa kóshipti. Odan jaman bolǵan qyrǵyzdyń ánshisin kórgen joqpyz.
Eger kóshirýge pyshaq kesti tyiym salsaq ne bolady? Ony elestetýdiń ózi qorqynyshty. Sondyqtan bir-birimizden kóshire bereiik. Munyń eshqandai sókettigi joq...
Nurlan JUMAHAN
