Terakti degenniń elimizge tán emes sheteldik surqiia qubylys ispetti qabyldatyny kúni keshe ǵana edi. Jatjurttyq jaman qubylystyń juqpaly derttei Qazaqstanǵa dendep ene bastaǵanyna ilanýdan góri qinalýymyzdyń kóp bolǵany sondyqtan. Jaǵdaidyń masqaralyǵy da sonda, terrorshylar salǵan lańǵa boi úirete bastadyq. Al, mańyzdysy, terakttiń bolǵany onyń saldarymen kúresýden góri, sebebin aýyzdyqtaýdy oilap, shara qoldanýǵa sebep. Qalai bolǵanda da shańyraǵymyzdyń shyrqyn buzyp, el ishine dúrbeleń týǵyzǵandar kimder? - degen saýaldy ózimizge tótesinen qoiaiyqshy.
Qazaqstandaǵy lańkester degende aiyryp alatyn bir mán-jai bar. Eýropada, Amerikada terakti jasaityndardyń deni kóbine-kóp maǵriptik Afrikadan nemese taiaý shyǵystyń týmalary bolsa, Qazaqstanda óz azamattarymyz.
Qazaq jerinde kindigi kesilip, osy jerdiń sýyn iship, osy jerde ósip-órkendegender. Basty aiyrmasy osy.
Olar kókten salbyrap túsken joq. Qazaqstandaǵy balabaqshaǵa barǵan shyǵar, osy jerdiń mektebiniń birinshi synybyna barǵan shyǵar, osy jerdiń kolledji, ýniversitetinde oqyǵan bolar.
Soǵan qaramastan olar nege qolyna qarý alyp, eldi qyryp salady? Ózderi siiaqty adamdardy qalaisha ómirinen ońai aiyrýǵa dáti bardy? Ol da bireýdiń baýyry, bereýge bala, bir úidiń úmit kútip otyrǵan perzenti ǵoi. Ritorikalyq saýalǵa sebepti jaýap kóp álbette. Sonyń birin qarastyryp kóreiik.
Lańkes atanyp, el ishin dúrliktirgenderdiń deni 80-shi jyldardyń aiaǵy men 90-shy jyldardyń bas kezinde týǵandar. Olardyń balalyq shaǵy táýelsizdik jyldarynyń eleń-alań kezderine tuspa-tus keldi.
Eldiń turmysy tómendep, balapan basyna, turymtai tusyna ketken zaman. Urpaq tárbiesi túgil kúnkóristiń taýqymeti bas qaiǵy bolǵan kezeń. Kúndiz bazar jaǵalap, Túrkiia, Qytai saýdaǵa ketken ata-ananyń saldary balanyń tárbiesine keri áser etkenin joqqa shyǵara almaimyz.
Osylaisha osy sózdiń shyn mánisinde betimen ketken postkeńestik kezeńniń «new generation», jańa urpaǵy paida boldy. Sotsiologiia tilinde olardy «moinynda kilt asynǵan urpaq» deidi eken. Munyń mánisi, balasyna qaraýǵa shamasy jetpegen áke-sheshe úidiń kiltin balanyń moinyna asyp qoiyp, ózimen-ózi bolýyna shekten tys múmkindik berip qoiýyn meńzep tur.
Urpaqtar teoriiasyn amerikalyq ekonomist, demograf Neil Hoýv pen dramatýrg, tarihshy Viliam Shtraýs ózderiniń «Býyndar» (Generations) kitabynda táptishtep jazyp ketken.
Ata-ana kúnkóris qamymen, mekteptegi ustazy da shákirtine shamshyraq bolý ornyna, bilim berý mekemesin saýda ornyna ainaldyrdy. Tutastai alǵanda azyq-túlik defitsiti, qaita qurý, reket, esirtki, jasóspirimder qylmysy...
Bul anyqtamalardyń barlyǵy da sol tustaǵy jastardyń bet-beinesin aiqyndap tur. Betimen ketken býyn qala, aýyldy óz betimen aralap, tamaqty jylytýdy ǵana emes, daiyndaýdy da úirenip aldy.
Ǵalymdardyń aitýynsha, olardyń artyqshylyǵy, olar kez-kelgen ózgeristerge daiyn turady. Olar tek óz kúshine, jeke tájiribesine senedi. Tiisinshe, olar bireýdiń kómegine sirek júginedi. Iaǵni, bul urpaqqa asqan individýalizm tán. Bul álbette, osy «moinynda kilt asynǵan býynnyń» izgi tustary. Al, kemshiligi nede?
Basty kemshiligi, álbette sol zamanda qalyptasqan býynnyń bilim sapasynyń tómendiginde. Óitkeni, mektep ne kolledj ne ýniversitet ustazyna bilim berýdi oilaityn jaǵdaiy bolmady. Tiip-qashyp, atústi alǵan bilimnen ne qaiyr, ne úmit?
Osyndai bilimi taiaz, tárbieni daladan kórgen urpaq dindi ustandy. Birden aita keteri, bilimi tómen, ishki mádenieti qalyptaspaǵan, óz isiniń kásibi mamany bolmaǵan adamdardyń dindi berik ustanýy qaýipti ekeni aitpasa da túsinikti.
Qazirgi zamanda jahandyq jeli – internetiń kómegimen ǵalamtordaǵy barlyq aqparat qoljetimdi. Biraq, bar másele – óskeleń urpaq ony qalai kádege jaratyp otyr. «Din ustana alsań qasietiń, ustana almasań qasiretiń» dep belgili qoǵam jáne memleket qairatkeri Myrzatai Joldasbekov te jii aityp júr.
Aqparattyń moldyǵy óz aldyna, ony aǵartýshylyq maqsatta paidalanýdyń mańyzy óz aldyna bólek áńgime. Bilimi taiaz, nadandaý urpaqtyń qolyndaǵy aqparat náresteniń qolyndaǵy pyshaq siiaqty. Qai kezde jaraqattap alaryn bilmeisiń. 90-shy jyldardyń joǵalǵan urpaǵynyń basty kemshiligi de osynda dep bilemin. Olar sapaly bilimge zárý. Tiisinshe, bilimge jarymaǵan býynnyń dinge ekstremistik turǵydan kelý qaýpi basymyraq.
Ekinshi bir másele, aqparat, bilimdi alý bar da ony durys turǵyda tiimdi paidalaný jaǵy óte kemshin. Ol úshin syni oilaý ( critical thinking) mashyǵy asa qajet.
Álemdik bilim berý tájirbiesinde osy syni oilai bilý mashyǵyn igerýdiń mańyzdylyǵy aldyńǵy qatarda. Óitkeni, syni oilaý qai aqparattyń qaisysy qaýipti, qaisysy sanany damytýǵa paidaly ekenin bilý úshin kerek. Aqparat, bilimniń moldyǵy zamanynda qaisy oń, qaisy teris ekenin ajyratyp alý úshin bilimdi saraptap, tiisti qorytyndy jasai bilý qyrlary zamanaýi urpaqqa asa qajettigin aitpasa da túsinikti.
Onyń ústine ustazy da shákirtke sai jańa formatsiiada bolǵany abzal. Jańa formatsiiada degendi qalai túsinemiz? Zamanaýi ustaz burynǵy Keńes Odaǵy tusyndaǵy ustazdyń keipinen áldeqaida alshaq.
Keńes Odaǵy tusyndaǵy ustazdyń bedeli qazirgiden joǵary edi. Ol túsinikti de. Ol zamandaǵy ustaz shákirtinen bilimi ozyq turatyn edi. Sebebi, Keńes zamanynda qazirgidei aqparat, bilim qoljetimdi emes. Búginginiń shákirti bilimdi, ilimdi elektrondy kitaphanadan, ǵalamtordan alady. Osy jaǵynan onyń múmkindigi zor.
Keńes ýaqytynda bolsa, ustaz bilimdi kitaphanadan, qoǵamdyq mekemelerden ǵana ala alatyn. Sol turǵydan alǵanda zamanaýi ustaz shákirtimen qatań básekelestikke túsip otyr. Muǵalimniń biletinin shákirti de biledi. Muǵalim tek shákirtke emes, shákirti de muǵalimine kóp jaǵdaida úirete alatyn kezge kelip jettik. Zaman talaby sol.
Endeshe osyndai básekelestikke túsip otyrǵan ustazǵa jańa zaman bederinde qaitpek kerek? Álemdik bilim berý júiesinde zamanaýi muǵalim úiretýshiden góri, shákirtine dostyq ráýishtegi tálimger, iaki durys arnany baǵyttaýshy dos, týra joldan adaspaýǵa úgitteitin tusbaǵdar rólin kóbirek atqarady. Bul turǵydan alǵanda qazirginiń ustazyna ómirlik tájiribe kóp sep bolsa kerek.
Al, eń bastysy búginginiń muǵalimi pedagogikalyq talantyn shákirtiniń boiyndaǵy saraptaýshylyq, syni oilaý qabiletterin damytýǵa baǵyttaǵany lázim. Óitkeni, taǵy da qaitalap aitamyz, syni oilap, saraptai bilip jáne tiisti qorytyndy shyǵara bilý mashyǵy – búkil álemdegi búgingi urpaqtyń basty qasieti bolsa kerek.
Osy turǵydan alǵanda óz basym QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń bilim berýdiń jańalanǵan mazmundy baǵdarlamasyn tolyq qýattap, qoldaitynymdy bildirgim keledi. Dál osy zamanaýi baǵdarlama jas býyndy tiimdi saraptap, qisyndy oilap, aq qarany aiyra biletin mashyqqa baýlidy dep úmittenemin. Bizdiń kózi ashyq, kókiregi oiaý qoǵamda terrorshylar tárbielengeni úlken ábestik, bolashaqqa balta shabatyn kemistik. Nadandyq, bilimsizdik agressiiany týdyrady. Sondyqtan, óskeleń urpaq tiisti dárejede bilim alyp qana qoimai, ony qoryta bilýdi úirenýi de asa mańyzdy.
Qanat ÁÝESBAI
