Qazaqstan Ulttyq Bankiniń burynǵy tóraǵasy Grigorii Marchenko "Kiiz úi kúmbezi" YouTube-arnasyna bergen ashyq suhbatynda elge áser etken kúrdeli ekonomikalyq sheshimder týraly estelikterin bólisti. Ol eń iri devalvatsiialar, Ulttyq qordyń qurylýy jáne Ázirbaijan bankine quiylǵan investitsiialarǵa qatysty janjal týraly egjei-tegjeili aitty. Tolyǵyraq Orda.kz materialynda.
Qazaqstan tarihyndaǵy eń iri devalvatsiia
Ulttyq Banktiń burynǵy basshysy Grigorii Marchenko el tarihyndaǵy eń eleýli devalvatsiialar týraly áńgimeledi. "Ulttyq Bank 2009 jylǵy aqpanda jasaǵan devalvatsiia, keide aitylyp júrgendei, 50 % emes, 25% boldy. Eń úlken devalvatsiia qashan boldy? Ol 1994 jylǵy aqpanda boldy. Sol joly baǵam bir aida 11-den 40 teńgege deiin – úsh jarym ese quldyrady. Bul devalvatsiianyń sebebi Prezident Nazarbaevty ózara esep airysý deitinge kóndirgen Sergei Tereshenko Úkimetiniń sheshimimen bailanysty. Onyń máni Ulttyq Banktiń kóp mólsherde aqsha basyp shyǵarýynda jáne olardy ózara qaryzdaryn óteý úshin kásiporyndarǵa berýinde boldy. Prezident Ulttyq Banktiń vizasyn almastan, Jarlyqqa qol qoidy. Óitkeni sol kezde mańyzdy laýazymda bolǵan marqum Dáýlet Sembaev mundai sheshimge óte qarsy boldy. Alaida áli jóndi jumys istep te úlgermegen Ulttyq Banktiń táýelsizdigi basyp-janshylyp, Jarlyq kúshine endi", dedi Marchenko. Onyń aitýynsha, munyń nátijesi apatpen birdei boldy: baǵam bir ai ishinde úsh jarym ese qulady. Marchenko Djordjtaýn ýniversitetinde taǵylymdamadan ótip, Amerika Qurama Shtattarynan Qazaqstanǵa oralǵanda infliatsiia 1994 jylǵy maýsymda 46,5 % boldy – bul bir jylda emes, bir aida!
"Mine, osyndai da ýaqyt boldy. Bir qyzyǵy, Tuńǵysh Prezident men oqyǵan estelikterinde osy týraly lám-mim demedi. Múmkin, ol bul oqiǵany umytyp ketken nemese mańyzdy emes dep sanaǵan shyǵar, nemese ony umytýdy jón kórgen shyǵar. Biraq bul eń sátsiz makroekonomikalyq sheshim bolǵan edi. Qazir baǵam bir dollar úshin 500 teńgeniń mańynda. Eger 1994 jylǵy «ózara esep aiyrysý» bolmaǵanda, qazir biz baǵam 200 teńgege jete me – jetpei me dep talqylap otyrýymyz múmkin edi. Búgingi ekonomikalyq problemalardyń kópshiligi – budan 20-30 jyl burynǵy oqiǵalardyń jańǵyryǵy", dep qosty ol.
Teńge baǵamy jáne Ulttyq qordy qurý
Sondai-aq Marchenko teńgeniń qazirgi baǵamy týraly óz pikirin ortaǵa saldy: "499 ben 500-diń arasyndaǵy aiyrmashylyq – nebári 0,2%. Álemdik birjalarda ±1% shegindegi mundai aýytqýlar tehnikalyq jáne shamaly aýytqý bolyp sanalady. Biraq biz árqashan dóńgelek sanǵa úiirmiz. Mysaly, keńes zamanynda biz milliard put astyq jinaýǵa barynsha tyrystyq. Put degenimiz ne? Bul nebári 16 kilo. Muny álemde eshkim túsinbedi. Biraq biz 20 million tonna astyq jinai bastaǵanda milliard putty birden umyttyq. Bul ózi qyzyq boldy. Biraq bizde 500 teńge nemese milliard bolsyn, dóńgelek tsifrǵa erekshe mán berýge beiimdilik bar. Shyndyǵynda, 499 ben 500-diń arasynda eshqandai aiyrmashylyq joq".
Onyń aitýynsha, kóptegen adam valiýta baǵamyn tek devalvatsiiamen bailanystyrady. Bul, árine, belgili bir sátterde durys. Biraq baǵam kúsheigen kezde bul – tańǵalarlyq jaǵdai. Baǵamnyń infliatsiiamen bailanysy kóp adamǵa túsinikti bolǵanymen, jurttyń bárine birdei túsinikti emes. Al baǵam Ulttyq qorǵa tikelei bailanysty ekenin biletinder shamaly. Qor bolashaq urpaq úshin qarjy jinaqtaý quraly retinde oilastyrylǵan. Biraq sol kezdiń ózinde-aq ózgerister bastaldy. Nazarbaev qordy jumsaýǵa bolady degen saiasi sheshim qabyldady. Sóitip jinalǵan qarajatty paidalaný onyń prezidenttigi kezinde bastaldy. Bastapqyda Ulttyq qor aktivterdi satatyn, al valiýta elge túsetin jáne Ulttyq Bank ony tikelei, naryqtan tys satyp alatyn shema qoldanyldy. Sodan keiin bul qarajat
Qarjy ministrligi arqyly biýdjetke aýdaryldy.
"Keiinirek, men jáne meniń áriptesterim ketkennen keiin, qordaǵy valiýtany naryq arqyly satý týraly sheshim qabyldandy. Naryqta jylyna qosymsha bes-alty milliard dollar paida bolǵan kezde bul valiýta usynysyn arttyrady jáne teńge baǵamyn qoldaidy", dep atap ótti ol.
Sondai-aq Marchenko eger Ulttyq qordyń qarajaty bolmasa, onda teńge baǵamy budan birneshe jyl buryn bir dollar úshin 500 teńgege jeter edi dedi. Ol ekonomikany nyǵaitý, importty shekteý jáne óz óndirisimizdi damytý úshin baǵam bir dollar úshin 1200-1500 teńge bolýǵa tiis degenge saiatyn pikirge de nazar aýdardy.
2014 jylǵy jasandy devalvatsiia
2014-2015 jyldary Ulttyq Banktiń tóraǵalary Qairat Kelimbetov pen Daniiar Aqyshev bolǵan kezde úsh devalvatsiia boldy, dep atap ótti Marchenko. Sodan keiin baǵam bir dollar úshin 150-den 380 teńgege deiin, iaǵni eki jarym ese ósti. Onyń aitýynsha, bul sol kezeńde jiberilgen birqatar makroekonomikalyq qateliktiń saldary boldy. "2014 jyldyń aqpan aiynyń basynda iri eksporttaýshylardyń qysymymen qajetsiz devalvatsiia jasaldy. Lobbister devalvatsiia barlyq máseleni sheshedi jáne jaǵdaidy jaqsartady dep sendirdi, biraq is júzinde olai bolmady. Budan "Qazaqmys", "Qazmyrysh" jáne Mittal Steel siiaqty eksporttaýshylar utty. Óitkeni olar sol dollarǵa kóp teńge ala bastady. Alaida bul osy sheshimdi qoldaǵan at tóbelindei kompaniialarǵa ǵana tiimdi boldy", dep túsindirdi Marchenko.
Ol sondai-aq 2013 jyly Premer-ministr Serik Ahmetov devalvatsiia týraly usynysty qamtyǵan Mittal Steel-di qoldaý is-qimyl josparyn ázirlep, bekitýge usynǵanyn eske saldy. Sol kezde Ulttyq Bank Prezidentti bul qadamnan bas tartýǵa kóndire aldy. "Alaida men 2013 jyldyń qazan aiynda qyzmetten ketkennen keiin devalvatsiia boldy". Buǵan deiin Qazaqstan devalvatsiiany árdaiym reseilik devalvatsiianyń ótemaqysy retinde júrgizgen. Mysaly, 2009 jyly Resei 50% - ǵa devalvatsiia júrgizdi, al Qazaqstan 25% - ben shekteldi. Bul ekonomikaǵa eleýli zalal keltirmeýge múmkindik berdi. Import, onyń ishinde mashinalar men jabdyqtardy ákelý ulttyq óndiristi damytý úshin mańyzdy bolyp qala beredi.
"Ókinishke qarai, 2014 jyly eń nashar stsenarii iske asyryldy. Aqpan aiynda aldyn alý devalvatsiiasy jasaldy, biraq bulai jasalmaýy kerek edi. Al jeltoqsan aiynda Resei óz valiýtasyn 50% - dan astam qunsyzdandyrdy. Nátijesinde Qazaqstan ótemaqylyq devalvatsiia júrgizbedi, bul eleýli teńgerimsizdikter týǵyzdy. Bul rette eki aida teńge baǵamyn qoldaýǵa 23 milliard dollar jumsalyp, shyn máninde aqsha tekke kúiip ketti», dep atap ótti spiker. Osydan keiin merziminen buryn Prezident sailaýy jariialandy. Ile sailaýdan keiin devalvatsiia bolady, óitkeni ekonomika soǵan muqtaj degen sóz tarady. Alaida sailaýdan keiin devalvatsiia qajet emes dep málimdeldi. Sóitip Resei devalvatsiia júrgizgenge deiin segiz ai boiy Qazaqstan muny jasaǵan joq. Bul qazaqstandyq taýarlardyń dollarlyq balamada reseilik taýarlarǵa qaraǵanda eki ese qymbattaýyna ákeldi, al bul básekege qabilettilikke eleýli soqqy berdi.
"Reseide, Cheliabinsk, Saratov siiaqty kóptegen shekaralas qalada pechene, makaron jáne basqa da qazaqsha ataýlary bar ónimder shyǵaryla bastady. Nátijesinde bizdiń naryq, ásirese orta biznes aitarlyqtai shyǵynǵa ushyrady", dedi Marchenko. Onyń aitýynsha, alǵashqy devalvatsiia Kelimbetovtiń tusynda, 2015 jyldyń tamyzynda júrgizile bastaǵan. Alaida Ulttyq Banktiń tóraǵasy aýysqannan keiin baǵam turaqtanbai, quldyraýyn odan ári jalǵastyrdy. "Qorytyndysynda, keshirińiz, biz sol kezde eki jarym ret devalvatsiia jasadyq – bul 2014-2015 jyldary boldy. Al budan ne óndi? Óndiris kúrt ósti me? Árine, joq. Bul eksperiment birneshe ret júrgizildi. Mysaly, 1994 jyly devalvatsiia úsh jarym ret boldy", dedi ol. Marchenko mundai joldy qaitalaýǵa shaqyrýshylar ekonomikanyń naqty sektorynda eshqashan jumys istemegen adamdar ekenin atap aitty.
Ázirbaijan Bankine qatysty janjal
Grigorii Marchenko Ulttyq qordan Ázirbaijan bankine aqsha aýdarý oqiǵasy týraly túsinikteme berdi. Bul keiinirek sybailas jemqorlyq janjalynyń arqaýy bolǵan.
"Ázirbaijan Bankine Ulttyq qorymyzdan aýdarylǵan aqshaǵa bailanysty sybailas jemqorlyq janjaly týyndaǵany jadymda. Bank tóraǵasy Ulybritaniiaǵa, Londonǵa qashyp ketken siiaqty. Onyń áieli onda kóp qarajat jumsaǵan, sonyń ishinde qymbat meiramhanalarǵa baryp, aqsha shashqan. Biraq, meniń bilýimshe, ol qamaýǵa alynǵan. Qazir ol túrmede otyr", dedi Marchenko. Ol bul mámilege óziniń qatysy joq ekenin málimdedi.
"Sol kezde Ulttyq Banktiń ókili Qairat Kelimbetov boldy. Ol mámile men qyzmetten ketkennen keiin bir jyldan keiin jasaldy. Buǵan qosa, atalǵan mámile o bastan durys emes jáne Ulttyq Banktiń barlyq ishki rásimine qaishy edi. Mysaly, biz 10% - dan asatyn naqty emissiiaǵa qatysa almadyq. Eger bank, aitalyq, 500 million dollar shyǵarsa, biz eń kóp degende 50 million dollar satyp ala alatyn edik. Al atalǵan mámile barlyq erejeni buza otyryp jasaldy", dep túsindirdi ol.
Keiin aqshaǵa satylǵan blogerler men jýrnalister kináni maǵan aýdarýǵa tyrysty, dep atap ótti Ulttyq Banktiń burynǵy basshysy. Biraq onyń 2013 jyldan beri Ulttyq Bankke eshqandai qatysy joq. Sondai-aq ol óziniń Ázerbaijan Prezidenti Álievtiń dosy jáne kýrstasy bolǵandyǵy týraly aqparatty joqqa shyǵardy.
"Joq, olai emes. Sizderge anyǵyn aitaiyn. Áliev – meniń kýrstasym da, jeke dosym da emes. Bizdiń jolymyz óte qysqa merzimge ǵana túiisti. Men provintsiiadan kelgen qarapaiym stýdent edim. Al onyń ákesi Saiasi Biýronyń músheligine kandidat edi. Ol tipti kúzetshisimen birge júretin. Onyń ústine, ol basqa ǵimaratta ornalasqan Halyqaralyq qatynastar fakýltetinde oqydy, men Halyqaralyq ekonomikalyq qatynastar fakýltetinde oqydym. Bizdiń kýrsta Ázerbaijannan kelgen jigit boldy. Men onymen dos boldym, áli de dospyn. Ol Álievpen tyǵyz bailanys jasady. Múmkin Áliev meni sondyqtan umytpaǵan shyǵar. Biraq meniń onymen qandai da bir jaqyn bailanysym nemese oǵan shyǵatyn jolym bar dep aitýǵa bolmaidy. Bul shyndyqqa jatpaidy".
Orys tilinen aýdarǵan – Káribai MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
