Jastar, mektepte taiaq jegenderden úlgi alma!
Budan neni ańǵarýǵa bolady? Bizdińshe, budan qazaq qoǵamynyń keńes zamanyndaǵy quldyq sanadan áli aryla almaǵanyn baiqaýǵa bolady.
Búkil álem órkenietke qol sozyp, úlken-kishi bir-birine izetpen qarap jatqanda, qazaq qaýymynyń balaǵa qol kóterip, bilim beretin keńestik eski «tásildi» dáripteýi uiat.
Keńes zamanynda taiaq jep júrip mektepti áreń taýysqandar ushpaqqa shyǵyp, myqty ǵalym bolyp ketip pe? Búkil qazaq isine qarap boi túzeitin maitalman matematik Asqar Jumadildaev aǵamyzdan telearnalarǵa bergen suhbattarynda «muǵalim uryp edi» degen áńgimeni eshkim estimegeni anyq.
Qaita sol kezde muǵalimdermen terezesi teń adamdai sóilesip, pikirleskenin estip, riza bolasyń.
Jastar, qandai da bireýden úlgi alǵylaryńyz kelse, muǵalimnen taiaq jep mektepti áreń bitirgenderden emes, ustazdarymen terezesi teń adamdai sóilesken Asekeńdei azamattardan úlgi alyńyzdar.
Al muǵalimnen taiaq jep, orta mektepti áreń bitirgenderdiń kópshiligi bazarda arba súirep, aýla sypyryp, ildaldalap kúnin áreń kórip júr. Arasynda adam bolyp ketkenderi bar shyǵar. Biraq mundai birli-jarym «statistika» balany uryp oqytý tásiliniń tiimdiligin aiqyndai almasy anyq.
Moldalar qandai bolǵan?
Aitpaqshy, esińizde bolar, keńes zamanyndaǵy hrestomatiialyq oqýlyqtarda ertede moldalar jas balalardy dúrelep sabaq oqytqany jaiynda aianyshty áńgimelerdi kóp oqydyq qoi. Moldadan teperish kórgen qazaq balalary sábet ókimeti ornaǵannan keiin kemel bilimge qol jetkizip, kózderi ashyldy degen saryndaǵy keńestik júieniń jalǵan «propagandasy» miymyzǵa ábden sińip qalǵanyna osy joly taǵy da kózimiz jetti.
Iá, nesin aitasyz, keńes zamanynda «moldanyń aitqanyn iste, istegenin isteme» degen, qazaqty túbirinen adastyratyn maqal-mátelderdi jattap óstik. Óz basym dál osyndai áńgimeler Kenesarynyń tusynda aitylmaǵanyna bás tige alamyn.
Ertede qazaq arasynda ekiniń biri bala oqytatyn molda bolmady. Olar Ortalyq Aziia men Taiaý Shyǵystaǵy mańdai aldy medreselerde bilim alyp, ońy men solyn ábden tanyǵan kemel adam bolǵany daýsyz shyndyq. Mektepte muǵalimnen taiaq jep ósken býynnyń sanasyna jetýi úshin maidalap túsindirsek, sol kezdegi moldalar qazirgi Asqar Jumadildaev aǵamyz sekildi ziialy adamdar bolǵan.
Al kóz aldyńyzǵa elestetińizshi, Asqar aǵamyzdyń stýdent-shákirtterin dúrelep, boqtap, tómpeshtap jatqanyn. Múlde elestete almaisyz. Osydan-aq, keńestik júie ańqaý qazaqty qanshalyqty aldap, arbap kelgenin baiqaǵan bolarsyzdar.
Aqyry aittyq qoi, baiaǵydaǵy moldalar tek qana din taratýshy, nasihatshy bolǵan joq. Olar qara sýdy teris aǵyzatyn ǵulama ǵalym boldy.
Elimizdiń kez kelgen bir aýdanyna barsańyz, el-jurt baiaǵyda ǵajaiyp tylsym kúshke ie moldalardyń is-áreketin jyr qylyp aityp beredi.
Iá, baiaǵynyń moldalary tabiǵattyń syryn jete túsingen kóne túrkiden kele jatqan tańǵajaiyp tylsymdardy jalǵastyrýshy edi. Osyndai bekzat bolmysty boiyna jiǵan azamattar balalardy taiaqtap, bilim berdi degenge kim senedi. Eshkimde senbeidi.
Jalpy, qazaq qoǵamynda balany sabaý, balaǵa qol kóterý tárbie quraly bolmaǵan.
Mundai tárbie keiinnen Keńes ókimeti kezinde paida boldy. Qyzyldar qazaqtardy ulttyq sanasynan aiyrý úshin osyndai «sumdyq» áńgimelerdi oilap tapty. Al bizder bolsaq, soǵan áli kúnge deiin senip kelemiz.
Sondyqtan el arasyna iritki salyp, kemel bolashaqqa bet burǵan elimizdi baǵytynan adastyrýǵa umtylǵan, taiaq jegen balanyń ákesin keshegi áńgimesi úshin jazaǵa tartý kerek.
Qazaq qoǵamy, essiz ákeniń áńgimesine elikpe!
Álgi essiz ákeniń paiymynsha, qazaq balalarynyń basynan uryp, artynan teppeseń, bilim qonbaitynǵa uqsaidy eken. Qoǵamdy keri tartatyn mundai áńgimelerdi taratýshylar jazasyz qalmaýy kerek.
Qazaq esh ýaqytta balasyna qol kóterip, tárbielemegen. Mundai tárbie túri jalpy adamzat balasyna jat dúnie ekenin umytpaiyq. Balany uryp, bilimdi boiyna sińirý múmkin emes. Bul naǵyz – haiýandyq.
Úide, mektepte taiaq jep ósken urpaq jasyq, ez bolady. Keńes zamanynda árkimnen taiaq jegen aǵalarymyzdyń «arqasynda» qazir elimiz óziniń esesin jiberip, orys tilinde shúldirlep, árkimniń shylaýynda júrgenin baiqaǵan bolarsyzdar.
Keńes zamanynda óskender mektepte taiaq jep, sońynan áskerge baryp onda taǵy da taiaq jep ábden jasyp, beishara kúige tústi.
Aitpaqshy, áleýmettik jelide jariialanǵan ákeniń áńgimesi tyńdaǵanda onyń keńestik júieniń osyndai «tárbiesinen» ótken bireý ekeni áńgimesinen anyq baiqadyq.
Nurlan JUMAHAN, jýrnalist bloger.
