Dástúrli taǵamnan bas tartyp, olardy zamanaýi tabiǵi ónimdermen, aitalyq, baýyrsaqty brokkolimen almastyrsaq jastyǵymyzdy, densaýlyǵymyzdy túzeýge múmkindik bar ma? Bul jaiynda diet-bapker, dáriger-dietolog, meditsina ǵylymynyń doktory, Ýkraina dietologtary qaýymdastyǵynyń vitse-prezidenti Oksana Skitalinskaia «Durys tamaqtaný jáne otbasy baqytty» atty seminarda aityp berdi. Is-shara Nutrilite by Amway-dyń qoldaýymen Almaty, Nur-Sultan jáne Aqtaý qalasynda uiymdastyryldy.
Sarapshy jinalǵan jurtqa durys tamaqtanýdyń, árkez ádemi ári sergek júrýdiń amaldaryn aityp berdi. Aqtaýda ótken is-sharanyń sońynda Dalanews.kz tilshisine Oksanamen suhbattasýdyń sáti tústi.
- Ýkrainamen salystyrǵanda Qazaqstannyń tamaqtaný mádenietinde qandai ózgeshelik bar? Qazaqtyń ulttyq ashanasy toiymdy, kaloriialy bul aǵzaǵa aýyr ma?
- Qazaqstan men Ýkrainanyń uqsas tusy kóp. Biz de mol dastarhan jaiǵandy unatamyz, ústel basynda áýletimizben jinalamyz. Un men etten turatyn taǵamdarymyz da uqsas. Ókinishke orai, jeitin asymyzdyń barlyǵy paidaly emes. Ettiń maiǵa shylqytyp qýyramyz, mázirimizdi undy, tátti taǵamdar kóp.
Munyń jaqsy jaqtary da bar. Aitalyq, Qazaqstan kóbigin qalqyp alynǵan, sýǵa qainaǵan etti unatady. Bul ári dámdi ári paidaly. Sorpa tektes taǵamdaryńyz kóp, bul da aǵzaǵa asa paidaly. Sorpa – adamǵa kúsh-qýat beredi.
Qazaqtar sháiqor halyq. Sútti ónimderdi de kóp tutynady. Bul da densaýlyq paidaly. Sondyqtan qazaqtyń as mázirin aǵzaǵa ziian dep aitpas edim. Barlyǵy mólshermen bolýy kerek. Kez-kelgen asty dámdi, paidaly etip daiyndaý lázim.
Máselen, etti maiǵa qýyrǵannan, sýǵa qainatqan jón. Tamaq ázirleitin ydys-aiaqqa da muqiiat bolýy qajet. Teflon, folga sekildi dúnieler aǵzany ýlaidy. Olardyń quramynda aliýminii bar. Ol bul midyń jumysyna keri áser etip, este saqtaý qabiletin tómendetip, munyń sońy aljýǵa alyp keledi. Sondyqtan as ázirleýde shyny ydystardy paidalaný kerek.
- Durys tamaqtaný – kókónis, jemis-jidekti molynan jeý degendi bildiredi. Mańǵystaý kókónis, jemis-jidektiń túrleri tapshy. Liýboe pravilnoe pitanie podrazýmevaet ýpotreblenie bolshogo kolichestva ovoshei. Mundai jaǵdaida durys tamaqtanýdyń qandai amaldary bar?
- Meditsina áldeqashan dáleldegen, adamdar ózi turatyn óńirdiń tabiǵatyna sai ónimderdi tutynǵany jón. Bizdiń babalarymyz qalai tamaqtandy, demek bul bizdiń tuqymymyzda bar, qanymyzda saqtalǵan.
Bizdiń asqorytý júiemiz ǵasyrlar, jyldar boiy osy bir ónimderdi tutynyp, qorytýǵa tóselgen.
Iá, ázir biz banandy da, ananasty alyp jei alamyz. Biraz olar bizdiń tabiǵatymyzda, boiaýymyzǵa tán emes, sondyqtan olardy kúndelikti tutyna almaimyz. Týǵan jerimizdiń úirenshikti as-sýyn paidalanǵan jón.
Ázir dúkenderde muzdatylǵan kókónister men jidektor satylady. Muzdatylǵan ónim quramyndaǵy barlyq paidaly zattardy saqtap turady, sondyqtan olardy tutynǵan aǵzaǵa paidaly bolmasa, ziiandy emes.
Tort, kámpit sekildi tátti-dámdiniń ornyn jemis-jidekpen almastyrsańyz utylmaisyz. Aǵzańyz sizge «alǵys» aitady. Jemis-jidektiń quramynda aǵzany qartaiýyn tejeitin, semizdikke tosqaýyl qoiatyn, júrek, qan-tamyr jumysyn jaqsartatyn, mýtatsiiaǵa jol bermeitin paidaly jasýshalar bar.
- Qoǵamda «durys tamaqtaný – tym qymbat degen kózqaras qalyptasqan». Ári paidaly, ári únemdi tamaqtanýdy joldary bar ma?
- Bul shyndyqqa janaspaidy. Durys tamaqtaný qaltaǵa salmaq salmaidy. Paidaly astyń quny áste qymbat emes. Neden jasalǵan belgisi shujyqtyń ornyna sorpasy bar, sýǵa qainaǵan et jegen áldeqaida paidaly, qunarly, sińimdi. Sol sekildi chipsi jegennen kóri, býǵa pisken kartop tutynsańyz jasyńyzǵa jas qosasyz.
- Búgingi seminardy qandai máselerdi sóz ettińiz?
- Qazir sary mai men jumyrtqa aǵzaǵa ziian degen pikir qalyptasqan. Negizinde bular aǵzaǵa asa qajetti, adamǵa kúsh-qýat beretin taǵam túri. Sosyn bes ýaqyt tamaqtaný týraly qaǵida da qate, munyń densaýlyqqa ziiany kóp.
Bes ýaqyt tamaqtanǵan adamnyń asqazany asty qorytyp úlgere me? Bizdiń babalarymyzǵa qarasaq, olar azanmen orazasyn ashyp, kúni boiy eńbek etip, tek keshkisin ǵana júrek jalǵaǵan. Bes ýaqyt tamaqtaný kezekti marketingtik amal, anyǵynda as-sý kóptep satyp aldyrýdyń jolǵa ǵana. Adamdar ala tússin degen pasyq piǵyl. «Tiskebasarǵa myna bir pecheneni, myna bir iogýrtty ala ketińiz», deý arqyly áldebireýler paidaǵa kenelip otyr.
Adamǵa kúnine úsh ýaqyt tamaqtanǵan jetkilikti. Eń bastysy jatarǵa deiingi úsh saǵat aralyqta as ishpeńiz.
Ashyǵyp turý da qajet. Qazaqtar da Oraza aiy bar. Bul ai aǵzaǵa jalpy jumysyna oń áser etetin kezeń. Ashyqqan adamnyń aǵzasy «qoqystan» arylady. Muny ǵylymda aýtofagiia dep ataidy.
Artyq salmaq qospaý úshin ara-tura keshki astan bas tartyp, kúizeliske túsýden saqtaný kerek. Durys tynyǵyp, ýaqytynda uiyqtaý adamnyń ómirin uzartady.
- Biraq búgingi zamannyń aǵymynda siz aitqan erejelerdi saqtaý tym aýyr emes pe? Úiden jumysqan, jumystan úishe asyqqan alasapyranda durys tamaqtanýdy sońǵy kezekte oilaisyń ǵoi...
- Mundaida taǵamdyq qospalar kómekke keledi. Bular densaýlyqqa ziian degen qate kózqarasy qalyptasqan. Mundai qospalardyń quramynda aǵzaǵa qajetti fitonýtrientter bar.
Óz seminarymda men dáli osyndai qospa NutriliteTM Double XTM týraly aittym.
Bul qospada aǵzaǵa qajetti barlyq komponentter bar, sonymen birge Resei jáne Qazaqstan turǵyndaryna jetispeitin dárýmender de qosylǵan. Qospanyń quramynda mineraldar kóp. Atap aitar bolsam: temir, iod, kaltsii, magnii, mys, molibden, selen hrom, myrysh jáne biotin, D, A, B1, B2, B12 dárýmenderi, pantoten qyshqyly bar.
NutriliteTM Double XTM quramyndaǵy fitonýtrientter semirýdi tejep, aǵzanyń barlyq dárýmender men mineraldary teń dárejede sińirýine jaǵdai jasaidy.
- El-jurt beretin aqyl-keńesińizdi ózińiz qanshalyqty ustanasyz?
- Men de adammyn, arakidik qalyptasqan júieni buzyp alatyn kezim bolady. Aitalyq, jumystyń kóptiginen kei kezderi ýaqytynda uiyqtamaimyn. Týǵan kúnimdi táttiden dám tatýym múmkin. Alaida tátti taǵamdardyń barlyǵyn ózim ázirleimin. Keide sharap ishýim múmkin.
Degenmen mundai sátter sirek. Ózim qalyptastyrǵan erejeden kóp jaǵdaida aýytqymaimyn.
Uzyn sózdiń qysqasy: durys tamaqtaný qajet, bul anaý aitqandai qiyn emes. Jastyǵyńyzdy, densaýlyǵyńyzdy eshbir dári-dármek saqtap qalmaidy. Barlyǵy ózińizge bailanysty. Durys tamaqtaný tártibin qalyptastyrsańyz erteńgi kúni onyń jemisin jeisiz.
