2004 jyly Ortalyq sailaý komissiiasy birinshi ret teledebat ótkizýge bel býdy. Bul kóbine-kóp sol kezdegi aqparat ministri Altynbek Sársenbaiulynyń eńbegi edi.
Jeti raýndtyq teledebat ótkizýdi birinshi ret Altynbek usynǵan. «El kimniń kim ekenin kórsin» degen edi ol. «Otannyń» qarqyny tómen boldy da, jurt oilanbastan demokratiialyq oppozitsiiany jaqtap daýys berdi.
2007 jyly ótkennen sabaq alǵan bilik teledebattardyń sanyn aitarlyqtai qysqartty.
Ortalyq sailaý komissiiasy bekitken jar degende jalǵyz resmi pikirsaiysty «Habar» arnasynda ótkizetin bolyp sheshti. Óte qolaisyz ýaqyt tańdalyp alyndy, endi she, juma – jumys kúni, bul kúni saǵat altydan jeti jarymǵa deiin jurttyń kóbi jumysta bolady.
Partiialarǵa óte shekteýli ýaqyt berildi, sanaýly minýttyń ishinde saiasi partiialar jańyltpash aitqandai jarysyp jatty. El tarihyndaǵy mańyzdy máselelerdi keńirek talqylaýǵa mursha bermedi. Onyń ózi búkil sailaýaldy báseke barysyndaǵy jalǵyz ǵana kezdesý.
Ekinshi, úshinshi kezdesý jasaýǵa biliktiń dáti barmady. Sirá, ashyq pikirsaiystyń bileýshi topqa abyroi ápermeitinin olar da bilgen bolsa kerek.
Pikirsaiys týraly sóz bolǵannan-aq biz tikelei efirde «Nur Otan» partiiasynyń ókilderimen pikirsaiys ótkizýdi usyndyq.
Osy partiianyń sý jańa músheleri Imanǵali Tasmaǵambetov pen Qairat Kelimbetovti jekpe-jekke shaqyrdyq. Olar ún-túnsiz qalǵandyqtan, «Nur Otanmen» debatqa túsý ideiasynyń kúli kókke ushty.
Qarsylastarymyzben eki ret kezdestik jáne birneshe ret telefon arqyly sóilesip, uzaq kelistik. Oraz Jandosov ekeýmiz Astanada ótetin, Ertisbaev pen Kelimbetov shyǵatyn debatqa qatysýǵa kelisim berdik.
«Túsirilim tikelei efir sekildi túsirilsin, eshqandai montaj jasalmasyn, stýdiiada tórt qatysýshy men júrgizýshiden basqa eshkim bolmasyn» dep sóz bailastyq. Jazbanyń úsh kóshirmesin jasaýǵa da kózbe-kóz kelistik. Bireýi – Ertisbaevqa, ekinshisi – bizge, al úshinshisi «31-arnanyń» iesi Armanjan Baitasovqa... Qol alystyq!
Telesaiysty túsiretin kún de kelip jetti. «Qazaqstan» teleradiokorporatsiiasynyń tabaldyryǵyn attamai jatyp-aq kútpegen jaǵdailarǵa kez boldyq.
Pikirsaiysty túsirýge stýdiiasyn usynyp otyrǵan korporatsiia «31-arnanyń» operatorlaryn túsirý alańyna kirgizbei qoidy. Armanjan Baitasovtyń dáleldi sózderine qulaq asqan da eshkim bolmady.
Reglament týraly da aldyn ala kelistik. Eki jaq ta aitaryn aityp bolǵannan keiin talqylaýǵa tórt minýt berilsin dedik. Oraz: «Demokratiia degenimiz –protsedýra. Árqaisymyzǵa bir-bir minýttan tórt minýt berilsin», – dep usynys jasady.
– Joq, – dep Ermuhamet úzildi-kesildi qarsy boldy, – tórt minýt kóleminde tek talqylaimyz. Kim ne aitqysy keledi, sony aitsyn!
– Onda ol debat emes, bazar bolyp shyqpai ma?! – dedik.
– Joq, osylai keliseiik. Eger kelispeseńder, teledebat bolmaidy. Bul jerdiń qojasy bizbiz! – dedi Ermuhamet.
– Biz senderdiń shaqyrýlaryńdy qabyl aldyq, endi óz shartymyzdy qoiamyz.
Bizge jónsiz shartty qabyldaýdan basqa amal qalmady.
Pikirsaiys qyzyqsyz boldy dei almaimyz. Mańyzdy máselelerdi talqylaǵan tustarda biraz terlep-tepshýge de týra keldi.
Alaida aqyr aiaǵynda Ertisbaev stýdiiadan kóńil kúii buzylyp shyqty. «Myqty boldyńdar, dáiekteriń de dáleldi boldy» dep bizge biraz kompliment aitqan Qairat Kelimbetov sóz sońynda: «Oppozitsiiada ótkizgen jyldarda ábden shynyǵypsyńdar», – dedi.
Ertisbaev úndemedi. Qyzyqtyń kókesi osy kezde bastaldy. Taspanyń bir danasyn berýdi surap edik, Ermuhamet nildei buzyldy.
– Keshirińder, biraq biz taspany senderge bere almaimyz. Qazir keibir túsiniksiz jerlerin alyp tastaimyz, efirge 45 minýty ǵana shyǵatyn shyǵar, – dep ashyǵyn aitty. Qysylyp-qymtyrylǵan da joq.
Men de, Oraz da, Armanjan da tań-tamasha bolyp qaldyq.
– Biz tikelei efir formaty jóninde kelisken joqpyz ba? Bul neǵylǵan tsenzýra? Qaidaǵy montaj? Qandai túsiniksizdik? Tolyǵymen efirge shyqsyn! Tolyq jazbany kórsetińder! Armanjan 15:40-taǵy ushaqpen Almatyǵa ushady, al keshke teledebatty sol kúiinshe efirge bersin! – dedik.
– Joq, men taspany bermeimin! Bermeimin degen soń bermeimin! «31-arna» efirge 5 minýt qalǵanda alady ony!
Janymyzda debat túsirilgen «Qazaqstan» arnasynyń astanalyq stýdiiasynyń direktory turǵan edi. Endi sodan suradym:
– Taspany bizge berińizdershi!
– Keshirińiz, bere almaimyn. Maǵan Ertisbaev eshkimge berme dep buiyrdy.
Bosqa aq ter, kók ter boldyq. Taspany sol kúii ala almadyq. Al teledebatty efirden kórgen kezde tóbemizden jai túskendei boldy.
Pikirsaiystyń qai tusy tsenzýraǵa ilikti?
Endi sony esime túsirip kóreiin.
Men «Nur Otan» partiiasy týraly pikirimdi aitqan edim:
«Prezidenttiń atyn jamylǵannan basqa koldaryńnan ne keledi? Eki sózderińniń biri – prezident. Al prezidenttiń artynda kim tur? Sizder halyq Jumaǵulovqa daýys beredi dep oilaisyzdar ma? Ermuhamet Ertisbaev myrza, sizge bireý daýys beredi dep oilaisyz ba? Sizderdiń qoldaryńyzdan keletini – tańnan qara keshke deiin prezidentke adaldyqtaryńyzǵa ant berý ǵana!». Bul sózderdiń Ertisbaevqa unamaǵany aidan anyq.
Jelge shashylyp jatqan aqsha týraly aitqanymyz da efirden «túsip» qalǵan eken.
Dáliregi, biz jańa astanadaǵy qajetti-qajetsiz qurylystardy, piramidalar men záýlim sarailar turǵyzýdy toqtatýdy aitqan edik.
«Milliardtaǵan dollardy – halyqtyń tólegen salyǵyn jelge shashýdy toqtatý kerek. Onyń ornyna Qazaqstan halqynyń kópshiligi muqtaj bolyp otyrǵan arzan turǵyn úi salǵan tiimdi», – degen usynysymyz tsenzýranyń tyrnaǵyna ilinip ketipti.
Ekonomikany diversifikatsiialaý týraly sóz bola qalyp edi, Qairat Kelimbetov daiyn jobalardy aityp maqtana bastady. «Jeke sektordyń jetistigin óz attaryńyzǵa aýdarmai-aq qoiyńyzdar. Oǵan sizderdiń tittei de qatystaryńyz jok. Mysaly, «Medeý» men «Shymbulaqty» qaita qalpyna keltirýge sizderdiń qandai qatystaryńyz bar? Bul óte kúlkili jaǵdai», – dedik. Árine, efirden bul da kórsetilgen joq.
Habar barysynda Oraz Jandosov ekeýmiz «Nur Otannyń» básekege qabiletti elý eldiń qataryna nesimen qosylǵaly júrgenin suradyq.
Sybailas jemqorlyqpen kúrestiń nátijesizdigin aittyq, korrýptsiia týraly aitqanda birneshe naqtyly mysal keltirdik.
«Nur Otannyń» basy-qasynda júrgen bir myqtynyń «Baiqońyrdyń» tóniregindegi daý-damaiǵa qatysy bar ekenin, ekinshi bireýiniń «Qazaqstan temir jolynyń» bylyǵyna aralasqanyn aittyq. «QazMunaiGaz» basshylarynyń milliondaǵan dollar para alǵanyn, osydan keiin «Bekker Hiýzben» daý-damai bolyp, onyń jańǵyryǵy amerikandyq prokýratýraǵa deiin jetkenin málimdedik.
«Siiasy keppegen» jáne bir janjaldy esterine saldyq. Esep palatasynyń málimeti boiynsha, «nurotandyq» úmitkerlerdiń biri milliardtaǵan teńgeni tiisti ornyna jumsamaǵan eken.
«Osy janjaldar men bylyq-shylyqtarǵa qatysy bar adamdardyń bári de «Nur Otannyń» tiziminde júr. Bul adamdardan irgeni aýlaq salýǵa ne kedergi? Nelikten sailaýǵa osyndai janjaldarǵa qatysy bar adamdarmen qol ustasyp qatysyp jatyrsyzdar» – dep suradyq.
Erine, mundaidy efirge jiberýge Ermuhamettiń dáti shydamaǵan!
Efirge jiberilgen baǵdarlamanyń tý-talaqaiy shyqqan. Bizdiń sózimiz tolyq emes.
Ertisbaev Qazaqstanda alpystan asa oppozitsiialyq basylym bar ekenin aitty. Biz munyń bári qyp-qyzyl ótirik ekenin aitqan edik.
Bizde eshqashan 60 oppozitsiialyq gazet bolǵan emes. Alty gazet dese, aqylǵa syiady. Olardyń ózi qýǵyn-súrginnen kóz ashpaityn gazetter.
Qairat Kelimbetovtiń Qazaqstanǵa aldaǵy bes jylda million shetel jumysshysyn shaqyryp, olardy ornalastyrý jóninde másele kótergeni málim. Biz osy problemany da kótergen edik. «Million júmysshy qaida turady? Jumyssyzdyq etek alǵanyna qaramastan, bizde onsyz da sheteldikter órip júrgen joq pa?! Esesine, milliondaǵan Qazaqstan azamaty turǵyn úige zárý. Million sheteldikti shaqyryp, olarǵa jaǵdai jasasaq, bul úisiz-kúisiz halyqty qorlaý bolyp shykpai ma!» – dep suraǵanbyz.
Kelimbetov te, Ertisbaev ta jibi túzý jaýap bere almaǵan. Efirden muny da alyp tastapty!
Aqiqatyn aitýǵa tiispiz
Aqiqatyn aitýǵa tiispiz, montajǵa ilikken Oraz ekeýmizdiń sózimiz ǵana emes. Ertisbaevtyń aiqai-shý kóterip, qai kameraǵa qararyn bilmei, alaq-julaq etken tustary da alynyp tastalypty.
Anyqtap tyńdaǵan kórermen Ertisbaev pen Kelimbetovtiń mikrofondary únemi qosylyp turǵanyn baiqaǵan bolar. Al Oraz ekeýmizdiń mikro- fonymyz birden qosylǵan joq, bizdiń daýsymyz da durys estilmedi. Qarsylastarymyzdyq «krýpnyi planmen» kórsetilgeni óz aldyna. Bizdi basynda bir ret stýdiiadaǵy adamdarmen birge kórsetti de, sosyn birese meni, birese Orazdy úzip-julyp kórsetti. Onyń ózinde kileń aiqai-shýdyń aiasynda.
Sol túsirilimniń kezinde bizge Aqparat ministrligi qajet pe, joq pa degen máseleni de kótergen edim.
«Elimizde shynaiy sóz bostandyǵy bolmai jatsa, ol – sizdiń kináńiz. Siz baspasózdiń qorǵaýshysy emessiz. Kerisinshe, BAQ-ty burynǵydan beter basyp-janshyp tastadyńyz. Eger biz Parlamentke kelsek, sizdiń ministrligińizdi taratamyz», – dep edim. Munyń efirge jiberilmegeni óz-ózinen túsinikti shyǵar.
Endi sońǵy «siýrpriz» jóninde. Efirge biz múldem kelispegen epizod jiberilipti. Dálirek aitsaq, «nurotandyqtar» men onyń tabynýshylarynyń «Nur Otannyń» paidasyna sóilegen sózderi men bergen baǵasyn qystyryp qoiǵan. Júzbe-júz kezdeskende múldem basqasha sóilegen adamnyń osyndai qiianatshyl tirlikke barǵanyna qairanmyn.
Ol ózi jigittik qasietten jurdai eken. Aqparat ministriniń ózi rejisser, ózi redaktor, ózi tsenzor, ózi montajdaýshy bolǵany birtúrli yńǵaisyz da. Álde, «Nur Otannyń» aqyl-oiy, ar-uiaty jáne ar-namysy osy Ertisbaev siiaqtylar ma?!
Men bul suraqty «nurotandyqtarǵa» qoiǵym keledi...
Bolat ÁBILOV
2007 j
