2004 جىلى ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى بٸرٸنشٸ رەت تەلەدەبات ٶتكٸزۋگە بەل بۋدى. بۇل كٶبٸنە-كٶپ سول كەزدەگٸ اقپارات مينيسترٸ التىنبەك سەرسەنبايۇلىنىڭ ەڭبەگٸ ەدٸ.
جەتٸ راۋندتىق تەلەدەبات ٶتكٸزۋدٸ بٸرٸنشٸ رەت التىنبەك ۇسىنعان. «ەل كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن كٶرسٸن» دەگەن ەدٸ ول. «وتاننىڭ» قارقىنى تٶمەن بولدى دا, جۇرت ويلانباستان دەموكراتييالىق وپپوزيتسييانى جاقتاپ داۋىس بەردٸ.
2007 جىلى ٶتكەننەن ساباق العان بيلٸك تەلەدەباتتاردىڭ سانىن ايتارلىقتاي قىسقارتتى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى بەكٸتكەن جار دەگەندە جالعىز رەسمي پٸكٸرسايىستى «حابار» ارناسىندا ٶتكٸزەتٸن بولىپ شەشتٸ. ٶتە قولايسىز ۋاقىت تاڭدالىپ الىندى, ەندٸ شە, جۇما – جۇمىس كٷنٸ, بۇل كٷنٸ ساعات التىدان جەتٸ جارىمعا دەيٸن جۇرتتىڭ كٶبٸ جۇمىستا بولادى.
پارتييالارعا ٶتە شەكتەۋلٸ ۋاقىت بەرٸلدٸ, ساناۋلى مينۋتتىڭ ٸشٸندە ساياسي پارتييالار جاڭىلتپاش ايتقانداي جارىسىپ جاتتى. ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ كەڭٸرەك تالقىلاۋعا مۇرشا بەرمەدٸ. ونىڭ ٶزٸ بٷكٸل سايلاۋالدى بەسەكە بارىسىنداعى جالعىز عانا كەزدەسۋ.
ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ كەزدەسۋ جاساۋعا بيلٸكتٸڭ دەتٸ بارمادى. سٸرە, اشىق پٸكٸرسايىستىڭ بيلەۋشٸ توپقا ابىروي ەپەرمەيتٸنٸن ولار دا بٸلگەن بولسا كەرەك.
پٸكٸرسايىس تۋرالى سٶز بولعاننان-اق بٸز تٸكەلەي ەفيردە «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن پٸكٸرسايىس ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندىق.
وسى پارتييانىڭ سۋ جاڭا مٷشەلەرٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پەن قايرات كەلٸمبەتوۆتٸ جەكپە-جەككە شاقىردىق. ولار ٷن-تٷنسٸز قالعاندىقتان, «نۇر وتانمەن» دەباتقا تٷسۋ يدەياسىنىڭ كٷلٸ كٶككە ۇشتى.
قارسىلاستارىمىزبەن ەكٸ رەت كەزدەستٸك جەنە بٸرنەشە رەت تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, ۇزاق كەلٸستٸك. وراز جاندوسوۆ ەكەۋمٸز استانادا ٶتەتٸن, ەرتٸسباەۆ پەن كەلٸمبەتوۆ شىعاتىن دەباتقا قاتىسۋعا كەلٸسٸم بەردٸك.
«تٷسٸرٸلٸم تٸكەلەي ەفير سەكٸلدٸ تٷسٸرٸلسٸن, ەشقانداي مونتاج جاسالماسىن, ستۋدييادا تٶرت قاتىسۋشى مەن جٷرگٸزۋشٸدەن باسقا ەشكٸم بولماسىن» دەپ سٶز بايلاستىق. جازبانىڭ ٷش كٶشٸرمەسٸن جاساۋعا دا كٶزبە-كٶز كەلٸستٸك. بٸرەۋٸ – ەرتٸسباەۆقا, ەكٸنشٸسٸ – بٸزگە, ال ٷشٸنشٸسٸ «31-ارنانىڭ» يەسٸ ارمانجان بايتاسوۆقا... قول الىستىق!
تەلەسايىستى تٷسٸرەتٸن كٷن دە كەلٸپ جەتتٸ. «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسيياسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاماي جاتىپ-اق كٷتپەگەن جاعدايلارعا كەز بولدىق.
پٸكٸرسايىستى تٷسٸرۋگە ستۋديياسىن ۇسىنىپ وتىرعان كورپوراتسييا «31-ارنانىڭ» وپەراتورلارىن تٷسٸرۋ الاڭىنا كٸرگٸزبەي قويدى. ارمانجان بايتاسوۆتىڭ دەلەلدٸ سٶزدەرٸنە قۇلاق اسقان دا ەشكٸم بولمادى.
رەگلامەنت تۋرالى دا الدىن الا كەلٸستٸك. ەكٸ جاق تا ايتارىن ايتىپ بولعاننان كەيٸن تالقىلاۋعا تٶرت مينۋت بەرٸلسٸن دەدٸك. وراز: «دەموكراتييا دەگەنٸمٸز –پروتسەدۋرا. ەرقايسىمىزعا بٸر-بٸر مينۋتتان تٶرت مينۋت بەرٸلسٸن», – دەپ ۇسىنىس جاسادى.
– جوق, – دەپ ەرمۇحامەت ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولدى, – تٶرت مينۋت كٶلەمٸندە تەك تالقىلايمىز. كٸم نە ايتقىسى كەلەدٸ, سونى ايتسىن!
– وندا ول دەبات ەمەس, بازار بولىپ شىقپاي ما?! – دەدٸك.
– جوق, وسىلاي كەلٸسەيٸك. ەگەر كەلٸسپەسەڭدەر, تەلەدەبات بولمايدى. بۇل جەردٸڭ قوجاسى بٸزبٸز! – دەدٸ ەرمۇحامەت.
– بٸز سەندەردٸڭ شاقىرۋلارىڭدى قابىل الدىق, ەندٸ ٶز شارتىمىزدى قويامىز.
بٸزگە جٶنسٸز شارتتى قابىلداۋدان باسقا امال قالمادى.
پٸكٸرسايىس قىزىقسىز بولدى دەي المايمىز. ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ تالقىلاعان تۇستاردا بٸراز تەرلەپ-تەپشۋگە دە تۋرا كەلدٸ.
الايدا اقىر اياعىندا ەرتٸسباەۆ ستۋدييادان كٶڭٸل كٷيٸ بۇزىلىپ شىقتى. «مىقتى بولدىڭدار, دەيەكتەرٸڭ دە دەلەلدٸ بولدى» دەپ بٸزگە بٸراز كومپليمەنت ايتقان قايرات كەلٸمبەتوۆ سٶز سوڭىندا: «وپپوزيتسييادا ٶتكٸزگەن جىلداردا ەبدەن شىنىعىپسىڭدار», – دەدٸ.
ەرتٸسباەۆ ٷندەمەدٸ. قىزىقتىڭ كٶكەسٸ وسى كەزدە باستالدى. تاسپانىڭ بٸر داناسىن بەرۋدٸ سۇراپ ەدٸك, ەرمۇحامەت نٸلدەي بۇزىلدى.
– كەشٸرٸڭدەر, بٸراق بٸز تاسپانى سەندەرگە بەرە المايمىز. قازٸر كەيبٸر تٷسٸنٸكسٸز جەرلەرٸن الىپ تاستايمىز, ەفيرگە 45 مينۋتى عانا شىعاتىن شىعار, – دەپ اشىعىن ايتتى. قىسىلىپ-قىمتىرىلعان دا جوق.
مەن دە, وراز دا, ارمانجان دا تاڭ-تاماشا بولىپ قالدىق.
– بٸز تٸكەلەي ەفير فورماتى جٶنٸندە كەلٸسكەن جوقپىز با? بۇل نەعىلعان تسەنزۋرا? قايداعى مونتاج? قانداي تٷسٸنٸكسٸزدٸك? تولىعىمەن ەفيرگە شىقسىن! تولىق جازبانى كٶرسەتٸڭدەر! ارمانجان 15:40-تاعى ۇشاقپەن الماتىعا ۇشادى, ال كەشكە تەلەدەباتتى سول كٷيٸنشە ەفيرگە بەرسٸن! – دەدٸك.
– جوق, مەن تاسپانى بەرمەيمٸن! بەرمەيمٸن دەگەن سوڭ بەرمەيمٸن! «31-ارنا» ەفيرگە 5 مينۋت قالعاندا الادى ونى!
جانىمىزدا دەبات تٷسٸرٸلگەن «قازاقستان» ارناسىنىڭ استانالىق ستۋديياسىنىڭ ديرەكتورى تۇرعان ەدٸ. ەندٸ سودان سۇرادىم:
– تاسپانى بٸزگە بەرٸڭٸزدەرشٸ!
– كەشٸرٸڭٸز, بەرە المايمىن. ماعان ەرتٸسباەۆ ەشكٸمگە بەرمە دەپ بۇيىردى.
بوسقا اق تەر, كٶك تەر بولدىق. تاسپانى سول كٷيٸ الا المادىق. ال تەلەدەباتتى ەفيردەن كٶرگەن كەزدە تٶبەمٸزدەن جاي تٷسكەندەي بولدى.
پٸكٸرسايىستىڭ قاي تۇسى تسەنزۋراعا ٸلٸكتٸ?
ەندٸ سونى ەسٸمە تٷسٸرٸپ كٶرەيٸن.
مەن «نۇر وتان» پارتيياسى تۋرالى پٸكٸرٸمدٸ ايتقان ەدٸم:
«پرەزيدەنتتٸڭ اتىن جامىلعاننان باسقا كولدارىڭنان نە كەلەدٸ? ەكٸ سٶزدەرٸڭنٸڭ بٸرٸ – پرەزيدەنت. ال پرەزيدەنتتٸڭ ارتىندا كٸم تۇر? سٸزدەر حالىق جۇماعۇلوۆقا داۋىس بەرەدٸ دەپ ويلايسىزدار ما? ەرمۇحامەت ەرتٸسباەۆ مىرزا, سٸزگە بٸرەۋ داۋىس بەرەدٸ دەپ ويلايسىز با? سٸزدەردٸڭ قولدارىڭىزدان كەلەتٸنٸ – تاڭنان قارا كەشكە دەيٸن پرەزيدەنتكە ادالدىقتارىڭىزعا انت بەرۋ عانا!». بۇل سٶزدەردٸڭ ەرتٸسباەۆقا ۇناماعانى ايدان انىق.
جەلگە شاشىلىپ جاتقان اقشا تۋرالى ايتقانىمىز دا ەفيردەن «تٷسٸپ» قالعان ەكەن.
دەلٸرەگٸ, بٸز جاڭا استاناداعى قاجەتتٸ-قاجەتسٸز قۇرىلىستاردى, پيراميدالار مەن زەۋلٸم سارايلار تۇرعىزۋدى توقتاتۋدى ايتقان ەدٸك.
«ميللياردتاعان دوللاردى – حالىقتىڭ تٶلەگەن سالىعىن جەلگە شاشۋدى توقتاتۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا قازاقستان حالقىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ مۇقتاج بولىپ وتىرعان ارزان تۇرعىن ٷي سالعان تيٸمدٸ», – دەگەن ۇسىنىسىمىز تسەنزۋرانىڭ تىرناعىنا ٸلٸنٸپ كەتٸپتٸ.
ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسييالاۋ تۋرالى سٶز بولا قالىپ ەدٸ, قايرات كەلٸمبەتوۆ دايىن جوبالاردى ايتىپ ماقتانا باستادى. «جەكە سەكتوردىڭ جەتٸستٸگٸن ٶز اتتارىڭىزعا اۋدارماي-اق قويىڭىزدار. وعان سٸزدەردٸڭ تيتتەي دە قاتىستارىڭىز جوك. مىسالى, «مەدەۋ» مەن «شىمبۇلاقتى» قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە سٸزدەردٸڭ قانداي قاتىستارىڭىز بار? بۇل ٶتە كٷلكٸلٸ جاعداي», – دەدٸك. ەرينە, ەفيردەن بۇل دا كٶرسەتٸلگەن جوق.
حابار بارىسىندا وراز جاندوسوۆ ەكەۋمٸز «نۇر وتاننىڭ» بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەلۋ ەلدٸڭ قاتارىنا نەسٸمەن قوسىلعالى جٷرگەنٸن سۇرادىق.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸزدٸگٸن ايتتىق, كوررۋپتسييا تۋرالى ايتقاندا بٸرنەشە ناقتىلى مىسال كەلتٸردٸك.
«نۇر وتاننىڭ» باسى-قاسىندا جٷرگەن بٸر مىقتىنىڭ «بايقوڭىردىڭ» تٶنٸرەگٸندەگٸ داۋ-دامايعا قاتىسى بار ەكەنٸن, ەكٸنشٸ بٸرەۋٸنٸڭ «قازاقستان تەمٸر جولىنىڭ» بىلىعىنا ارالاسقانىن ايتتىق. «قازمۇنايگاز» باسشىلارىنىڭ ميلليونداعان دوللار پارا العانىن, وسىدان كەيٸن «بەككەر حيۋزبەن» داۋ-داماي بولىپ, ونىڭ جاڭعىرىعى امەريكاندىق پروكۋراتۋراعا دەيٸن جەتكەنٸن مەلٸمدەدٸك.
«سيياسى كەپپەگەن» جەنە بٸر جانجالدى ەستەرٸنە سالدىق. ەسەپ پالاتاسىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, «نۇروتاندىق» ٷمٸتكەرلەردٸڭ بٸرٸ ميللياردتاعان تەڭگەنٸ تيٸستٸ ورنىنا جۇمساماعان ەكەن.
«وسى جانجالدار مەن بىلىق-شىلىقتارعا قاتىسى بار ادامداردىڭ بەرٸ دە «نۇر وتاننىڭ» تٸزٸمٸندە جٷر. بۇل ادامداردان ٸرگەنٸ اۋلاق سالۋعا نە كەدەرگٸ? نەلٸكتەن سايلاۋعا وسىنداي جانجالدارعا قاتىسى بار ادامدارمەن قول ۇستاسىپ قاتىسىپ جاتىرسىزدار» – دەپ سۇرادىق.
ەرينە, مۇندايدى ەفيرگە جٸبەرۋگە ەرمۇحامەتتٸڭ دەتٸ شىداماعان!
ەفيرگە جٸبەرٸلگەن باعدارلامانىڭ تۋ-تالاقايى شىققان. بٸزدٸڭ سٶزٸمٸز تولىق ەمەس.
ەرتٸسباەۆ قازاقستاندا الپىستان اسا وپپوزيتسييالىق باسىلىم بار ەكەنٸن ايتتى. بٸز مۇنىڭ بەرٸ قىپ-قىزىل ٶتٸرٸك ەكەنٸن ايتقان ەدٸك.
بٸزدە ەشقاشان 60 وپپوزيتسييالىق گازەت بولعان ەمەس. التى گازەت دەسە, اقىلعا سىيادى. ولاردىڭ ٶزٸ قۋعىن-سٷرگٸننەن كٶز اشپايتىن گازەتتەر.
قايرات كەلٸمبەتوۆتٸڭ قازاقستانعا الداعى بەس جىلدا ميلليون شەتەل جۇمىسشىسىن شاقىرىپ, ولاردى ورنالاستىرۋ جٶنٸندە مەسەلە كٶتەرگەنٸ مەلٸم. بٸز وسى پروبلەمانى دا كٶتەرگەن ەدٸك. «ميلليون جٷمىسشى قايدا تۇرادى? جۇمىسسىزدىق ەتەك العانىنا قاراماستان, بٸزدە ونسىز دا شەتەلدٸكتەر ٶرٸپ جٷرگەن جوق پا?! ەسەسٸنە, ميلليونداعان قازاقستان ازاماتى تۇرعىن ٷيگە زەرۋ. ميلليون شەتەلدٸكتٸ شاقىرىپ, ولارعا جاعداي جاساساق, بۇل ٷيسٸز-كٷيسٸز حالىقتى قورلاۋ بولىپ شىكپاي ما!» – دەپ سۇراعانبىز.
كەلٸمبەتوۆ تە, ەرتٸسباەۆ تا جٸبٸ تٷزۋ جاۋاپ بەرە الماعان. ەفيردەن مۇنى دا الىپ تاستاپتى!
اقيقاتىن ايتۋعا تيٸسپٸز
اقيقاتىن ايتۋعا تيٸسپٸز, مونتاجعا ٸلٸككەن وراز ەكەۋمٸزدٸڭ سٶزٸمٸز عانا ەمەس. ەرتٸسباەۆتىڭ ايقاي-شۋ كٶتەرٸپ, قاي كامەراعا قارارىن بٸلمەي, الاق-جۇلاق ەتكەن تۇستارى دا الىنىپ تاستالىپتى.
انىقتاپ تىڭداعان كٶرەرمەن ەرتٸسباەۆ پەن كەلٸمبەتوۆتٸڭ ميكروفوندارى ٷنەمٸ قوسىلىپ تۇرعانىن بايقاعان بولار. ال وراز ەكەۋمٸزدٸڭ ميكرو- فونىمىز بٸردەن قوسىلعان جوق, بٸزدٸڭ داۋسىمىز دا دۇرىس ەستٸلمەدٸ. قارسىلاستارىمىزدىق «كرۋپنىي پلانمەن» كٶرسەتٸلگەنٸ ٶز الدىنا. بٸزدٸ باسىندا بٸر رەت ستۋديياداعى ادامدارمەن بٸرگە كٶرسەتتٸ دە, سوسىن بٸرەسە مەنٸ, بٸرەسە ورازدى ٷزٸپ-جۇلىپ كٶرسەتتٸ. ونىڭ ٶزٸندە كٸلەڭ ايقاي-شۋدىڭ اياسىندا.
سول تٷسٸرٸلٸمنٸڭ كەزٸندە بٸزگە اقپارات مينيسترلٸگٸ قاجەت پە, جوق پا دەگەن مەسەلەنٸ دە كٶتەرگەن ەدٸم.
«ەلٸمٸزدە شىنايى سٶز بوستاندىعى بولماي جاتسا, ول – سٸزدٸڭ كٸنەڭٸز. سٸز باسپاسٶزدٸڭ قورعاۋشىسى ەمەسسٸز. كەرٸسٸنشە, باق-تى بۇرىنعىدان بەتەر باسىپ-جانشىپ تاستادىڭىز. ەگەر بٸز پارلامەنتكە كەلسەك, سٸزدٸڭ مينيسترلٸگٸڭٸزدٸ تاراتامىز», – دەپ ەدٸم. مۇنىڭ ەفيرگە جٸبەرٸلمەگەنٸ ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ شىعار.
ەندٸ سوڭعى «سيۋرپريز» جٶنٸندە. ەفيرگە بٸز مٷلدەم كەلٸسپەگەن ەپيزود جٸبەرٸلٸپتٸ. دەلٸرەك ايتساق, «نۇروتاندىقتار» مەن ونىڭ تابىنۋشىلارىنىڭ «نۇر وتاننىڭ» پايداسىنا سٶيلەگەن سٶزدەرٸ مەن بەرگەن باعاسىن قىستىرىپ قويعان. جٷزبە-جٷز كەزدەسكەندە مٷلدەم باسقاشا سٶيلەگەن ادامنىڭ وسىنداي قيياناتشىل تٸرلٸككە بارعانىنا قايرانمىن.
ول ٶزٸ جٸگٸتتٸك قاسيەتتەن جۇرداي ەكەن. اقپارات مينيسترٸنٸڭ ٶزٸ رەجيسسەر, ٶزٸ رەداكتور, ٶزٸ تسەنزور, ٶزٸ مونتاجداۋشى بولعانى بٸرتٷرلٸ ىڭعايسىز دا. ەلدە, «نۇر وتاننىڭ» اقىل-ويى, ار-ۇياتى جەنە ار-نامىسى وسى ەرتٸسباەۆ سيياقتىلار ما?!
مەن بۇل سۇراقتى «نۇروتاندىقتارعا» قويعىم كەلەدٸ...
بولات ەبٸلوۆ
2007 ج
